08.11.1934
Neðri deild: 31. fundur, 48. löggjafarþing.
Sjá dálk 116 í C-deild Alþingistíðinda. (4125)
128. mál, Skuldaskilasjóður útgerðarmanna
Flm. (Sigurður Kristjánsson):
Það er nú orðið afarlangt síðan ég tók til máls um þetta mál, og hefir afarmargt verið sagt í minn garð í sambandi við málið síðan. A. m. k. þriðjungur af því öllu hafa verið persónulegar skammir til mín, út af starfi mínu í mþn., og er ekki að búast við því, að ég geti verið að elta það allt uppi.
Ég skal byrja á því að bæta úr vanrækslu hjá mér síðast þegar ég svaraði hæstv. atvmrh. Hann spurði, hvort við í skuldaframtali því, sem n. gerði fyrir sjávarútveginn, hefðum tekið með svokallaðar biðskuldir, þ. e. a. s. þær skuldir, sem í raun og veru hvíla á útgerðinni, en hafa þó verið dregnar út úr, og sem eigendur þeirra ekki greiða vexti af, a. m. k. í sumum tilfellum. Hann sagði, að þetta mundi vera mikið fé, og það get ég hugsað, að sé rétt. Ég get svarað því, að við höfum talið allar skuldir, sem hvíla á þessum atvinnuvegi: annað var ekki hægt. En síðan um árslok 1932 — en við þann tíma er framtal skuldanna miðað — hafa allmiklar breytingar orðið á skuldunum, m. a. hafa verið strikaðar út sumar af þessum biðskuldum. Ég ætla ekki að nefna nöfn í því sambandi.
Það hefir verið talað um að taka einstakar greinar sjávarútvegsins út úr og hjálpa þeim, en ég held, að það sé ekki rétt. Ég hefi haft spurnir af þeim skuldaskilum, sem bankar hafa verið að fást við, en ég get ekki séð, að þau séu til fyrirmyndar. Við höfum talað um þetta í n., og okkur hefir fundizt sjálfsagt, að sömu menn önnuðust uppgerð fyrir allan sjávarútveginn, til þess að það væri allt gert eftir sama mælikvarða. Við gerum ráð fyrir, að ekki sé hægt að gera upp á milli hinna ýmsu greina sjávarútvegsins, þannig að hjálpa sumum, en sumum ekki. Ég held, að það verði að fara eftir efnahag hvers einstaklings. Til þess að sýna, hvernig bönkunum fer úr hendi slík uppgerð sem þessi, vil ég nefna dæmi úr einni slíkri hreingerningu um útgerðarfyrirtæki, sem átti mjög örðugt og skuldaði mikið. Bankinn neitaði því ár eftir ár um nokkra hjálp. Síðast var gengið að fyrirtækinu og að lokum gengið af því dauðu. Bankinn selur síðan öðrum útgerðina, en þegar nýi eigandinn hefir haft hana í eitt ár, er honum gefinn eftir helmingur skuldanna. Ég skal sýna annað dæmi um hreingerningu, sem banki gerði allt í einu. Hann tók sig til og færði niður skuldir í einu byggðarlagi:
47000 kr. skuld færði hann niður í 10500 kr.
48250
— — —— — 12000
—
30784
— — — — — 6500
—
55600
— — — — — 7500
—
15300
— — — — — 3600
—
23433
— — — — — 8500
—
Allar skuldirnar færði bankinn úr 214067 kr. í 48600 kr. Slíkar hreingerningar eru gerðar alveg af handahófi. Það er hlaupið í þetta, tekið fyrir eitt þorp eða einn fjörður. Við álítum slíkt ekki hæfilegt, við álítum, að sami mælikvarði eigi að gilda um alla. Þess vegna verð ég að telja það ekki forsvaranlegt að nota aðra aðferð en þá, sem við leggjum til að notuð verði.
Það er enginn hér viðstaddur úr hæstv. stj., svo ég verð víst að gefa henni frí í svipinn, og er þá líklega bezt að byrja á byrjuninni, með að svara hv. ræðumönnum. Eins og tekið hefir verið fram, hefði verið heppilegra, að engar umr. hefðu orðið við þessa umr. aðrar en framsöguræða mín og ræða hæstv. atvmrh. Þetta mál er svo sjálfsagt og eðlilegt, og ég held, að ég hafi ekki í minni framsöguræðu gefið neitt tilefni til þeirrar deilu, sem risið hefir í sambandi við málið, því ég forðaðist alla áreitni í framsöguræðu minni, og hið sama má segja um hæstv. atvmrh. Ræða hans var líka blátt áfram og eingöngu um málið. En sá, sem leiddi asnann, eða öllu heldur sjálfan sig inn í herbúðirnar, var hv. þm. Barð. Ég sé nú ekki þessa hv. persónu hér í salnum og verð því líklega að gefa honum frí, þó illt sé að gefa það mörgum. En raunar ætlaði ég þó að gefa honum frí, hvort sem var. Ég geri ráð fyrir, að það sé þegjandi krafa flestallra hv. þm., að með þögninni sé lofað að fenna yfir það, sem hann sagði um þetta mál. Hann á bæði sök á þessum óþörfu umr. og eins því, að tvisvar hefir orðið að fresta umr. og hverfa frá málinu. Ég ætla því að lofa þögninni að hylja afrek hans í þessu máli.
Þá skal ég snúa máli mínu til hv. 2. þm. N.M. Hann spurði um nokkur atriði viðvíkjandi málinu, og sýna spurningar hans, að málið er ekki sérlega ljóst fyrir honum. Hann spurði, hvort eignir giftra kvenna væru taldar við efnahagsuppgerð sjávarútvegsins, þeirra, sem hefðu aðskilinn fjárhag. Sannast að segja gekk ég ekki inn að hvílurúmi hjóna við rannsókn mína. Mér datt ekki í hug önnur regla en sú, að telja fram eignir einstaklinganna, sem atvinnuveginn stunda. Ég átti ekkert við að spyrja konurnar. hversu eftirlátar þær væru mönnum sínum í fjárhagsmálum. Þá spurði hv. þm., hvort hjá hlutafélögum aðeins væru taldar eignir hluthafanna í félögunum, en ekki þær eignir, sem þeir sjálfir ættu utan við hlutafélögin. Sagði hann, að sig grunaði, að þetta mundi svo vera. Ég held, að ekki þurfi nú mikla skarpskyggni til að sjá, að svo muni vera. Það er vitanlega svo, að mörg útgerðarfélög eru með takmarkaðri ábyrgð, og það segir sig sjálft, að hjá þeim félögum eru aðeins taldar eignir félaganna.
Þá spurði hv. þm., hvernig á því stæði, að sumir skulduðu ekki nema 26% móti eignum, en aðrir skulduðu yfir 100%. Ja, það yrði nú langt mál að rannsaka og skýra það, en það gæti t. d. leitt af því, að efnahagurinn hafi verið mismunandi í upphafi. (PZ: Ég spurði ekki að því, heldur hvort ekki væri hægt að sjá einhverja sameiginlega ástæðu fyrir skuldum útgerðarmanna í sama flokki). Jú, það er hægt að sjá þá sameiginlegu ástæðu fyrir því, að reksturinn hefir verið óhagstæður. Það má annars vera, að margt hafi farið framhjá mér, sem hv. 2. þm. N.-M. sagði. Mér gengur yfirleitt illa að heyra til hans og skilja það, sem hann segir, og vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann leggi honum til túlk næst þegar hann talar.
Þá er hv. 6. landsk. næstur í röðinni. Hann talaði yfirleitt vingjarnlega um málið og þakkaði mþm. starf hennar, þó hvergi meira en vera ber. Hann vildi mótmæla því harðlega, að Alþfl. hefði beitt sér móti málinu. Ég hefi ekki sagt, að Alþfl. hafi snúizt gegn málinu, heldur einstakir menn í flokknum. Þess er ekki að dyljast um nokkra, eins og t. d. hv. þm. Ísaf. Hv. þm. sagði, að málið væri of fljótt fram komið, en þetta er mesta fjarstæða. Þetta mál hefir verið fyrir milliþinganefnd. Það var margsinnis farið fram á það við stj., að hún flytti málið. Eftir að þ. kom saman hefir þetta dregizt, svo að út var runninn sá frestur, sem einstökum þm. er heimilt að bera fram frv. án sérstaks leyfis þd. En þá kom málið loksins fram. Það er því hinn mesti misskilningur, að málið hafi komið of snemma fram. Nú eru sumir hv. þm. að reyna að hanga í því, að nál. vanti. En ég hygg, að það sé ekki venja, að frv. séu öllu betur undirbúin, þegar þau eru lögð fyrir hv. Alþ., en þetta mál. Þetta frv. er undirbúið í mþn., sem er sjaldgæft að mál fái, þvílíkan undirbúning; því fylgir grg., sem hefir að geyma meiri fróðleik og rökstuðning en venja er til, að frv. hafi. Slíkar mótbárur eru því firrur einar. En rétt er það, að þetta mál er stærra en flest þau mál, sem lögð hafa verið fyrir þ. En enginn getur hinsvegar með nokkurri skynsemi sagt, að svona mál megi ekki koma til 1. umr. fyrr en hver einasti þm., hversu þykkur haus, sem á honum kann að vera, hefir skilið það til hlítar. Það er því alrangt, að ótímabært sé, að mál með annan eins undirbúning fái að koma til l. umr.
Ég er að hugsa um að gera að smáfiskinum fyrst, og ætla þá að víkja nokkrum orðum að hv. þm. A.-Sk. Hann talaði um þetta mál eins og hann væri því hlynntur, en guðspjallið, sem hann lagði út af, hljóðaði svo: Frestur er á illu beztur. (ÞorbÞ: Byrjaði ég á því?). Og ræðan var skrifuð, eins og presta er siður að hafa þær, og vil ég þá spyrja hv. þm., hvort hann hefir sjálfur skrifað þessa ræðu. Því að þau góðu orð, sem hann mælti, hafa miklu meira gildi, hafi hann skrifað þetta sjálfur. En hafi hann flutt hana í leyfi síns flokks, eða fyrir hann, gæti ve komið til mála, að flokkurinn skipti um skoðun og hv. þm. yrði þá að gera það líka. Ræðan hefir sem sagt mismunandi gildi, eftir því hver hana hefir samið. Hv. þm. sagði, að ég hefði í minni framsöguræðu gert málið að flokksmáli. Þetta er fjarstæða, enda viðurkennt af hæstv. atvmrh., að hann hafði ekkert út á mína framsöguræðu að setja, nema það eitt, að ég hefði vanrækt að koma með eða benda á tekjur til þess að vega á móti þeim tekjumissi, sem samþ. frv. myndi hafa fyrir ríkissjóð.
Ég skal þá koma að því, sem ég ætlaði að segja viðvíkjandi ræðu hæstv. ráðh., því ég sé að hann er nú mættur. Hæstv. ráðh. sagði, eins og ég hefi þegar tekið fram, að hann hefði það eitt út á mína framsöguræðu að setja, að ég hefði ekki bent á neina tekjuöflunarleið. Honum er nú kunnugt um það, hæstv. ráðh., að oft eru á Alþ. borin fram frv., sem hafa í för með sér stórkostleg útgjöld, bein eða óbein, fyrir ríkissjóð, án þess að bent sé á tekjur í staðinn. Mér er ekki heldur kunnugt um, að þessi krafa væri gerð svo ákaflega strangt til n. þeirrar, sem um kreppumál landbúnaðarins fjallaði. Út af því máli var ekki gerður eins mikill hávaði, og þó til þess ætlazt, að meiru fé væri fórnað en þetta frv. fer fram á. Það er líka fjarstæða, að málið mætti ekki koma fyrir þ. nema þetta atriði væri tryggt fyrirfram. Það er nú svo, að undir meðferð málsins er líklegast, að til alvöru hefði komið með öflun teknanna. En ég vil einnig bendu á það, að hæstv. stj. hefir borið hér fram mörg tekjuaukafrv., og mörg frv. um einkasölur á afarverðmætum vörum, sem mikil álagning er á, móti engin skýrsla liggi fyrir um það, hvað þessi frv., ef að l. verða, muni við framkvæmd gefa í ríkissjóðinn. Ég vil um leið og ég geng um híbýli hæstv. stj. klappa á kollinn,á drengnum, og spyrja fjmrh., hvort hann hafi látið gera nokkra áætlun um það, hvað þessi tekjuaukafrv. og einkasölufrv. komi til með að gefa mikið fé í ríkissjóðinn. Ég get upplýst hann um það, að þær vörutegundir, sem ráðgert er að taka einkasölu á, hafa verið fluttar inn fyrir 4—5 millj. kr. árlega, og eftir álagningaraðferð ríkisstj. mætti búast við, ef innflutningur yrði svipaður eða e. t. v. meiri, að árlega fengjust milljónir króna í tekjur af þessum vörum. Og þegar þess er gætt, að innflutningshöftunum hefir verið beitt vægðarlaust gagnvart einstaklingunum, en verður ekki beitt svo gagnvart ríkisstj., má fastlega búast við geysimiklu fé úr þessari átt. Ég vil nú áður en fjmrh. fer að gera sig stóran yfir gerðum okkar nm. mælast til þess, að hann reyni að gera þ. grein fyrir því, hve mikils fjár er vænzt, ef þessi frv. verða að l., að ég krefst þess, að hann láti þá rannsókn fara fram af kunnáttumönnum. en framkvæmi hana ekki sjálfur, því að víst er um það, að kunnáttu hefir hann ekki til slíks.
Það er ekki rétt að ganga framhjá því, sem hv. þm. Ísaf. sagði hér. Hann er sá hv. þingmanna, sem hefir látið sér farast herfilegast í þessu máli. Hann var að tyggja upp að hann ákærði mþn.mennina. Ég veit ekki, hvaðan þessum hv. þm. kemur vald til þess að nota slík orð. Ég hygg hann mest ákæruverðan allra manna í þessari hv. d. af framkomu sinni hér, og ég skal færa að því fullkomin rök. Hann segist vilja spyrja mig, hvað hafi orðið af því fé, sem fengizt hefði fyrir þann afla, sem á land hefði borizt, og segir, að í útgerðartækjum útgerðarmannanna liggi innan við 20 millj. kr., en meðalverðmæti aflans undanfarin 5 ár hafi verið 50—60 millj. króna. Hann spyr, hv. þm., hvað hafi orðið af þessu. Svona spyr enginn maður, mér liggur við að segja, með réttu ráði. Því að það er fyrir allra sjónum, hvað af þessu fé hefir orðið. Hv. þm. er kunnugt um það, að það, sem í fyrsta lagi hefir skapazt af þessum mikla afla, er útgerðin sjálf. Hún hefir vaxið upp úr því að vera sáralítil, og upp í það, að útgerðarmenn eiga nú um 32 millj. kr., þrátt fyrir tap undanfarinna 3 ára, um eða yfir 10 millj. kr. En þetta er sennilega minnst. Ég held, að ekki þurfi víða að líta til þess að sjá, hvað orðið hefir af þessu fé. Það þarf ekki annað en að líta á vegi, brýr, allar byggingarnar, skóla og símstöðvar og aðrar opinberar byggingar o. s. frv., það blasir alstaðar við, hvert það hefir farið verðmætið, sem úr sjónum hefir komið. Það blasir a. m. k. við hverjum heilskyggnum manni og heilvita, þar sem hægt hefir verið að byggja hér upp ríkisbúskap með 20 millj. kr. útgjöldum í stað þess, að fyrir þremur áratugum voru öll útgjöld ríkisins um 750 þús. kr. Allur þessi búskapur er, að heita má, byggður upp fyrir það, sem úr sjónum hefir komið. Þeir einir geta svo komið og spurt, hvað orðið hafi af þessu fé, sem hreint ekkert skyn bera á opinber mál. En þar að auki hefir orðið ýmislegt af þessu fé annað, sem ég vona, að hv. þm. sé ekki mjög leitt að heyra, nfl. það, að mikill hluti þjóðarinnar hefir haft lífsuppeldi sitt af sjávarútveginum, og þeir menn, sem af honum lifa, eru bezt launuðu mennirnir í landinu, hafa rýmstar ástæður og geta helzt lifað menningarlífi. En ég get trúað því, að þessi hv. þm. hafi ekki hugmynd um neitt af þessu, hann, form. sjútvn., sem ég verð að telja blett á hv. d., spyr svona álfalega, verr en hann væri kominn út úr hól, því að venjulegur þurs myndi koma auga á, hvað atriðið hefði af afrakstri sjávarútvegsins. Nú er þetta maður, sem sjálfur stjórnar fyrirtæki, sem allt hefir fengið lagt upp í hendurnar: Ríkisábyrgð, bæjarábyrgð, lán eftir þörfum, og getað vaðið í peningum og fengið þau útgerðartæki, sem á sínum tíma báru af öllum tækjum sinnar tegundar, er hér voru notuð. Aflinn óhemjumikill eftir stærð skipanna. En hvernig hefir þetta farið í hans höndum? Hver skildingur tapaður af frum-„kapitalinu“ og skuldir í hverju horni. Það virðast allir hafa borið skarðan hlut frá borði, sem nálægt því fyrirtæki hafa komið, nema framkvæmdastjórinn. Þetta fyrirtæki, sem ríki, bæjarfélag og bankar hafa staðið að og margir velviljaðir menn, er samt svona herfilega komið. Þrátt fyrir það, að eignir þess séu sjálfsagt bókfærðar stórum of hátt. Ég tel það því óþarft af hv. þm. Ísaf., framkv.stjóranum, að vera að kasta hnútum til annara framkvæmdastjóra. Hann hefir aldrei þurft að hafa neinar áhyggjur af atvinnurekstrinum, og hefir ávallt verið að reyna að hlaupa frá öllu saman yfir í einhverja feita stöðu, og kvað hann nú vera að undirbúa vel feitt embætti handa sér. Hann getur því ekki sett sig í spor þeirra manna, sem ár eftir ár berjast áfram, beygðir af áhyggjum og basli, í stöðugri baráttu við skilningsleysi og óvild frá því opinbera, þunglamalega og neikvæða starfsemi lánsstofnananna, og fjandskap manna eins og hv. þm. Ísaf. og ýmsra annara, og látlausan rógburð af hans vörum og hans nóta, sjáandi ekki annað en að lífsstríð þeirra og barátta fyrir áhugamálum sínum muni stranda þá og þegar, sumpart á skilningsleysi, sumpart á fjandskap og sumpart á eðlilegum örðugleikum. Þessi hv. þm. hefir tekið þessu máli þannig, að hann hefir látið sér mest til skammar verða af öllum, sem hlut hafa átt að máli. Til viðbótar því, sem hv. þm. Vestm. sagði og sannaði á hann hér, skal ég bæta þessu: Hann var sá maðurinn, sem allra manna mest, að undanskildum atvmrh., hafði skilyrði til þess að setja sig vel inn í þetta mál. Hann er flokksmaður ráðh., en hann hafði málið í 3 vikur til þess að kynna það flokksmönnum sínum. Hv. þm. sat fiskiþingið, og þar lá málið við nefið á honum í sjútvn., og að þessu öllu saman loknu hefir hann ekkert annað um málið að segja en það, að greiða atkv. gegn því, að fiskiþingið lýsti velvilja sínum til þess, og að því væri lýst á Alþ. Hv. þm. hefir borið fram, að hann hafi ekki að órannsökuðu máli getað greitt því atkv. á fiskiþinginu, en á móti því gat hann greitt atkv. rannsóknarlaust. Fjandskapur hans til málsins þurfti ekki rök. Hann gat ekkert nema sparkað á móti því. Maðurinn, sem hefir sett þennan smánarblett á sína framkomu, leyfir sér að komat fram sem ákærandi. Þetta er svo ósæmilegt, að hann ætti að hafa sig burtu úr þingsalnum. — Ég skal ekki fara mikið fleiri orðum um það, sem hv. þm. Ísaf. hefir orðið sér til minnkunar í þessu máli, en ég vil, án þess að ég hafi þar nokkru sérstöku að svara, fara örfáum orðum um þá till., að skipta fiskiflotanum niður til skuldaskila, og gera þau annaðhvort á fleiri árum, eða eins og ég gat um áður, að fela bönkunum að gera skuldaskil hjá einhverjum hluta útgerðarmanna. Í þessu sambandi vil ég taka það fram, að þar sem ætlazt er til, að gerð séu skuldaskil, er ekki um venjuleg útgjöld að ræða úr ríkissjóði. Það er meiningin, að fiskiflotinn rétti sig við sjálfur með þeim gjöldum, sem frá sjávarútveginum hafa runnið í ríkissjóð, og sem engri Norðurálfuþjóðanna dettur í hug að leyfa sér að krefja af sinni útgerð. Augu manna hljóta líka að opnast fyrir því smátt og smátt, að ekki er réttmætt að leggja ríkisskatt á framleiðslu til útflutnings. Og úr því að fiskiflotanum er ætlað að leggja þetta fé fram, ætti ekki vel við að undanskilja nokkurn hluta flotans frá því að njóta þeirra hlunninda, sem hinn sameiginlegi skattur myndi veita. Í annan stað er það helzt að heyra, að stórútgerðin ætti ekki að fá neina hjálp, en ætti að leggjast undir hnífinn. En ég vil upplýsa það, að langminnstur hluti þess, sem úr skuldaskilasjóði myndi ganga til skuldaskila, myndi fara til togaraútgerðarinnar, og ég efast um, að það dragi nokkuð verulega þótt sú útgerð yrði höfð útundan. Af því að ég vil aldrei hræsna í neinu máli, þá vil ég láta það skýlaust uppi, að það, sem ég tel vaka fyrir þeim mönnum sérstaklega, sem minna er annt um togaraútgerðina en aðra útgerð, en það eru sósíalistarnir, sem nú eru 17 í þessari hv. d., að koma henni á kné til þess að geta sjálfir byrjað útgerð á rústunum. Þetta vakir að vísu ekki fyrir öllum þeim hv. þm., sem hafa ymprað á þessu, en það vakir fyrir mörgum þeirra illur tilgangur. — Þá held ég, að rétt sé að minna hv. þm. á það, að þegar landbúnaðurinn kom með sín vandamál til þ., þá var ekki farið að tala um það, að hjálpa skyldi þeim, sem byggju á 10 hundraða jörðunum og þaðan af minni, en leggja hina undir hnífinn. Það var ekki heldur hreyft þeim óskapa andmælum gegn því máli og minnzt á, að n. hefði gleymt að sjá fyrir fé til að standast kostnaðinn, sem af því leiddi, en allir voru á einu máli um, að því þyrfti að flýta. Hv. þm., sem hafa áfellzt okkur flm., vita og skilja sjálfir, að svona hörð mótmæli og gagnrýni geta ekki átt rætur sínar að rekja til velvilja eins til málsins. Ég leyfi mér því að skjóta því til þeirra eigin meðvitundar, hvort þeir í raun og veru finna ekki, að allur þessi hávaði er ekki sprottinn af velvilja. Nú vil ég gefa þessum mönnum eitt ráð, úr því að þeir endilega vilja leggja sig undir járnburð til að hreinsa sig, að fylgja málinu tregðulaust það sem eftir er, því að óhætt er að segja, að fjárhagslegu hliðina þarf ekki að óttast. Við flm. munum koma með sómasamlega lausn á því, ef hæstv. stj. getur sýnt fram á, að einokunarfrv. hennar nái ekki fram að ganga, eða gefi ekki nægilegar tekjur til þess að standast kostnaðinn eða bæta ríkissjóði upp tekjutapið. — Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en vitanlega er mörgu ósvarað af því, sem beint hefir verið til mín. En ég vil þó ekki lengja þetta þref meira með því að eltast við það. En ef það er satt, sem ég veit að vera muni hjá sumum, að þeir séu þessu máli velviljaðir, þá vænti ég, að frv. verði ekki limlest við 2. umr. og gangi greiðar gegnum þingið hér eftir en hingað til.
