18.03.1935
Neðri deild: 31. fundur, 49. löggjafarþing.
Sjá dálk 959 í B-deild Alþingistíðinda. (1386)

75. mál, hæstiréttur

Stefán Jóh. Stefánsson:

Hv. þm. Barð., sem er fjarverandi, hafði í raun og veru verið úthlutað framsögu fyrir málið. En eins og málið liggur fyrir nú, eru ekki líkur til, að mikill ágreiningur verði um það, og þótti því rétt að láta málið ganga fram, og hefi ég því tekið að mér að fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum.

Við 1. umr. voru skýrðar þær breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það nú. Ég skal þó aðeins drepa á nokkur helztu atriðin.

Allshn. er öll sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Þó hafa einstakir nm. gert ágreining um einstök atriði og munu bera fram brtt. í samræmi við það. Við 1. umr. mun hafa komið fram nokkur ágreiningur, en ég var þá fjarstaddur sökum veikinda, og hefi því frásögn annara af þeim umr.

1. gr. frv. fjallar um skipun varadómara í hæstarétt, þegar aðaldómari forfallast eða víkur sæti. Eru þar færð út skilyrði fyrir því að geta tekið þar sæti, og dómsmrh. falið að velja varadómara hverju sinni, úr hópi þeirra manna, er til þess hafa skilyrði.

Í 1. gr. segir:

„Nú forfallast dómari eða sæti hans verður laust af öðrum ástæðum, og velur þá dómsmrh., að fengnum till. dómsins, einhvern lagakennara háskólans til að taka sæti í dóminum, þar til hinn reglulegi dómari tekur þar aftur sæti, eða þar til nýr dómari verður skipaður.“

Eftir l. um hæstarétt er gert ráð fyrir, að valið sé úr hópi þeirra manna aðeins, sem verið hafa kennarar í lögum, hæstaréttarmálflutningsmenn eða héraðsdómarar. Við 1. umr. mun hafa orðið nokkur ágreiningur út af því, að gert er nú ráð fyrir, að dómsmrh. skipi dómara að fengnum till. dómsins. En ég skal ekki fara út í þann ágreining nú, þar sem engar brtt. eru komnar frá einstökum þm. og munu ekki koma fyrr en við 3. umr. Ég vildi því leyfa mér að vænta, að allshn. fái málið aftur til meðferðar með þeim brtt., sem fram kunna að koma, og það verði nú samþ. til 3. umr. án þess farið verði að deila um ágreiningsatriði.

2. gr. frv. er um breyt. á skilyrðum fyrir því að geta orðið dómari í réttinum. Þar er einnig nokkur rýmkun frá því, sem verið hefir. Er þar gert ráð fyrir, að auk þeirra, sem réttindin höfðu, séu þau veitt fulltrúum í dómsmálaráðuneytinu, lögmanns eða bæjarfógeta í Reykjavík við samningu dóma og úrskurða, eða fulltrúum lögreglustjórans í Reykjavík við rannsókn opinberra mála og samningu dóma í þeim, og þeim, er sýnt hafa verulega yfirburði í lögfræði með fræðimennsku eða á annan hátt.

Verður þessi brtt. að teljast eðlileg því það má segja, að allir þessir fulltrúar hafi ekki minni æfingu í starfinu en héraðsdómarar, sem nú hafa þessi réttindi. Þessi útvíkkun á réttinum til dómarastarfsins er því réttmæt og sanngjörn, enda enginn ágreiningur um það í allshn. Þær brtt., sem felast í þessari gr., hafa komið fram á undanförnum þingum, og ég held, að flestir þm. hafi verið sammála um, að þær miði til hins betra.

Um c-lið 2. gr. er aftur á móti nokkur ágreiningur í n., hvort fella eigi niður dómaraprófið eða ekki. En ég mun hér fylgja þeirri reglu að fara ekki út í þau atriði, sem deilur standa um.

3. gr. fjallar um rétt dómsins til þess að ráða starfsmenn. Það mun almenn venja, að yfirmenn ráði sína undirmenn, svo sem dómarar fulltrúa og aðra aðstoðarmenn, og er því eðlilegt, að það sama gildi hér.

Um þetta atriði er heldur enginn ágreiningur í allshn.

4. gr. er smábreyt. út frá fenginni reynslu undanförnum 15 árum, og á rót sína að rekja til Einars Arnórssonar, sem sæti hefir átt í dómnum nú um skeið. Er gert ráð fyrir, að stefnufrestur verði hinn sami til hæstaréttar og í almennum einkamálum í héraði, en hann er nú hálfu lengri. Ég ætla, að allir, sem starfað hafa í dómnum, álíti þetta til bóta.

5. gr. er aðeins smábreyt. um að nema burt ákvæði, sem ekki hefir verið nema á pappírnum, um lán málsskjala, sem ekki hefir verið tíðkað, því hæstaréttarmálflutningsmenn leita yfirleitt í lestrarsal réttarins til þess að athuga þau málsskjöl, sem þeir hafa ekki fullnægjandi útdrátt úr.

6. gr. er um að hækka úr 25 kr. í 50 upphæð fjárkröfu, sem skjóta má til hæstaréttar. Um þetta er enginn ágreiningur í allshn.

Í 7. gr. er lagt til, að styttur verði frestur frá því ný gögn í málinu eru lögð fram, (varnir, kröfur, málsatriði) þar til það er sótt, úr 14 dögum í 7. Er ástæðulaust að láta 14 daga, en getur oft verið til þæginda að geta skotið að máli með skemmri fyrirvara en 14 dögum. Allshn. er sammála um, að þetta sé til bóta.

Í 10.—11. gr. eru merkileg nýmæli um opinbera atkvgr. í réttinum.

Ég hygg, að við 1. umr. þessa máls hafi verið frá þessu atriði skýrt, og vil ég því vera fáorður um það. Vil ég benda á það, að opinber atkvgr. í æðstu dómum er ekkert nýtt eða óþekkt fyrirbæri, þó að ekki sé slíkt allstaðar tíðkað. Hún er ekki komin á enn í Danmörku, en fram eru komnar þar till. um að taka hana upp í hæstarétti Dana, og eru þær raddir allháværar. En fyrir mörgum árum hefir verið upp tekin í Noregi slík opinber atkvgr., með þeim árangri, að hvorki dómarar réttarins né heldur málaflutningsmenn eða aðrir starfsmenn réttarins hafa óskað eftir breyt. þar á. Ég held, að það muni varla leika á tveim tungum, að það sé hollara og eðlilegra, að opinber atkvgr. sé viðhöfð í hæstarétti og dómarinn skýri frá því, hvort dómurinn hefir orðið sammála, og ef ágreiningur hefir orðið, þá skýri hann frá, í hverju ágreiningurinn sé fólginn. Og allra sízt má það koma fram, sem komið hefir fyrir í sögu hæstaréttar, að þessa sé ekki getið við uppkvaðningu dóma, ef verið hefir ágreiningur um niðurstöður þeirra. Þetta átti sér stað í máli, sem mjög var viðkvæmt mál og mikið rætt í landinu. Þess var þá getið, að einn dómari hefði gert ágreiningsatriði, og að hann væri á móti niðurstöðu dómsins í réttinum. En í hverju ágreiningurinn lá, var ekki birt. Menn gátu ekki um það fengið að vita, hvort álit þessa dómara, sem greindi á um dómsniðurstöðuna, stóð nær áliti þeirra manna, sem gagnrýndu dóminn, eða áliti hinna. Ég hygg, að það sé til hins verra að geta slíkra ágreiningsatriða, ef ekki er birt, í hverju þau liggja, enda var Einar Arnórsson okkur hinum lögfræðingunum í n. mjög sammála um, að slíkt mætti ekki vera, heldur ætti atkvgr. að vera opinbert mál. Um þetta mikils háttar nýmæli í frv. er ekki heldur ágreiningur í allshn., og vil ég vona, að þessu merka nýmæli um þessa starfsaðferð í hæstarétti verði tekið vel af hv. d. og að það nái samþykki á hæstv. Alþ.

Í 12. gr. frv. eru nokkur nánari fyrirmæli um efni dóms, eða m. ö. o. fyrirmæli í þá átt, að forsendur hæstaréttardóma séu sem mest tæmandi og skýrandi um þau atriði, sem lögð eru til grundvallar fyrir niðurstöðum réttarins í það og það skipti. Það er næsta skiljanlegt, að mjög heppilegt og eðlilegt sé að óska þess, að þegar eitthvert dómsmál er borið undir hæstarétt, þá séu ákvæði dómsins þannig, að þau geti varpað ljósi e. t. v. yfir önnur deilumál, sem upp hafa risið eða rísa, þannig að efnið í forsendum dómsins sé sem mest tæmandi til þess að geta gefið mönnum leiðbeiningar um deilumál í hliðstæðum málum eða svipuðum. Öll allshn. óskar eindregið eftir þessum breyt.

Í 13. gr. eru ákvæði, sem aðeins eru afleiðing af ákvæðunum um opinbera atkvgr., og þar er m. a. lagt til, að dómar hæstaréttar séu gefnir út fljótt, að einhverjum af dómendum réttarins sé falið að sjá um útgáfuna og að prentuð séu öll ágreiningsatriði, sem kunna að koma fram, og að útgáfunni sé hraðað sem mest og að henni fylgi sem nákvæmast efnisyfirlit. En á þessu hefir verið tilfinnanlegur galli að undanförnu, sem sé sá, að dómar hæstaréttar hafa komið seint og óreglulega út. Stafað hefir þetta af því, að ekki hefir verið gengið svo frá því í l. um hæstarétt, að neitt ákvæði væri um það, hverjir ættu að hafa þetta með höndum. Með brtt. þeim, sem í þessari 13. gr. frv. eru, vona ég, að á þessum annmarka í starfsemi hæstaréttar verði bót ráðin.

Um 14.—19. gr. er það að segja, að í þeim eru engin nýmæli, heldur eru þær afleiðingar af þeim breyt., sem ég hefi skýrt frá. Þá hefi ég lokið við að drepa með nokkrum orðum á helztu breyt., sem lagt er til í frv., að gerðar verði á skipun hæstaréttar. Ég endurtek það, að ég vona, þar sem ekki liggja fyrir brtt. við frv., að umr. um deilumál frv. verði skotið á frest til 3. umr. og að frv. verði án þess að deila um það nú vísað til 3. umr.