12.10.1935
Sameinað þing: 14. fundur, 49. löggjafarþing.
Sjá dálk 2351 í B-deild Alþingistíðinda. (60)

Kæra um kjörgengi

Magnús Torfason:

Ég vil hefja mál mitt með því að leiðrétta það hjá hv. frsm. meiri hl., sem mér virtist óbeinlínis koma fram í ræðu hans, að ég hefði sagt mig úr Bændafl. það hefi ég aldrei gert. Samkv. því bréfi, sem hefir verið lesið upp, segi ég, að ég hafi slitið samvinnu við Bændafl. Þar fyrir hefi ég ekki sagt mig úr flokknum. En miðstjórn Bændafl. sendi mér falskvittun fyrir þessu bréfi, þar sem hún segir, að ég hafi sagt mig úr Bændafl., í staðinn fyrir það, sem eðlilegt hefði verið hjá samvizkusömum mönnum, að spyrja mig að því, hvort ég með þessu orðalagi hefði meint það, að ég ætlaði að segja mig úr Bændafl. Þá hefði ég strax sagt þeim, að svo væri ekki. Á fyrsta fundinum, sem ég fann þá bændaflokksmennina, lýsti ég yfir því, að ég hefti ekki sagt mig úr Bændafl. —, teldi mig bændaflokksmann, bezta bændaflokksmanninn á þingi, og eina bændaflokksmanninn. — Ég mun koma betur að þessu síðar og rökstyðja það nokkru nánar. En út af þessu, sem ég hefi sagt, er það ljóst, að menn eru hér að deila um keisarans skegg.

Ég ætla ekki að fara út í fræðilega hlið þessa máls; hv. frsm. meiri hl. hefir yfirleitt tekið það fram, sem hægt er að segja um þá hlið málsins frá réttu sjónarmiði. En það er þó eitt atriði, sem ég vildi aðeins drepa á, og það er sannfæringarskömmin —, það ákvæði, að þm. séu aðeins skyldir að fylgja sannfæringu sinni. Það er ákvæði, sem gengur í gegnum stjórnarskrár aura lýðræðislanda frá því þær fyrst urðu til. Það var í stjskr. 1874 eins og það er enn. Og þetta ákvæði er gert til þess að verja mannréttindi þm. gagnvart kjósendunum, alveg að sínu leyti eins og sagt er í stjskr., að Alþingi skuli vera friðheilagt. Það er gert til þess að friða þm. gagnvart umboðsvaldinu, en hitt gagnvart kjósendunum. Þess vegna er þetta ákvæði óhaggað enn þann dag í dag. Það hefði því ekki mátt minna vera, ef átt hefði að breyta þessu fornfræga ákvæði, heldur en að það sæist einhver stafur fyrir því í þeim breyt., sem gerðar voru á þingunum 1933 og 1934. En nú vill svo til, að langt er frá því, að þingið hafi ætlað að draga úr þessu ákvæði. Þvert á móti bera þingtíðindin frá 1933 það greinilega með sér, að það hefir átt að herða á þessu ákvæði, ef nokkuð var. Þessar raddir komu einmitt úr Bændafl. Fyrrv. þm., Halldór Stefánsson og Lárus Helgason, báru fram svo hljóðandi brtt. við þessa gr. stjskr., sem nú er 43. gr. — með leyfi hæstv. forseta: „Þm. eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína, en hvorki við nokkrar reglur frá kjósendum sínum né við samþykktir stjórnmálaflokka eða flokksstjórna þeirra.“ (GSv: Hvernig stóð á, að þessi till. var borin fram?). Ég var ekki á því þingi, svo að mér er ekki kunnugt um það, en hv. framítakandi var á því þingi, svo að hann ætti að fara nær um það heldur en ég. Atkvgr. var um þessa till., og það var fellt að taka hana inn með 11:9 atkv. En sumir af þm. þurftu þó að gera grein fyrir sínu atkv. Þar á meðal formaður Sjálfstfl. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

Ég álít leiðinlegt, að þetta ákvæði þurfi að standa í stjskr., en til þess að koma í veg fyrir flokkskúgun, þá vil ég leggja lið þeim mönnum, sem ekki vilja beygja sig undir slíkt, og segi já.“. — Sveinbjörn Högnason, sem var á móti því að taka þetta ákvæði inn, segir svo:

„Það er vitanlega ekki hægt að binda neinn við það, sem er á móti sannfæringu hans. Þetta er þess vegna óþarft ákvæði í stjskr. Ég segi því nei.“ — Hann áleit það svo sjálfsagt, að menn fylgdu sannfæringu sinni, að óþarfi væri að ákveða um það í stjskr. — Ásgeir Ásgeirsson segir: „Þar sem stendur í stjskr., að þm. hafi rétt til að greiða atkv. eftir sinni sannfæringu, og auk þess ekki hægt að binda menn með flokkssamþykktum, því að þm. geta alltaf sagt sig úr flokki, þá tel ég þetta ákvæði óþarft og segi nei“. — Þá segir núv. hv. þm. V.-Húnv.: Þetta er svo sjálfsagt, að ef það stæði ekki í stjskr., þá teldi ég ekki þurfa að setja það í hana og greiði þess vegna ekki atkvæði.“ M. ö. o., hann lýsir því yfir, að hann álíti sjálfsagt, að menn séu ekki bundir við samþ. stjórnmálaflokkanna eða stjórna þeirra. — Loks segir einn þm. eitthvað á sömu leið.

Þetta, sem ég hefi hér lesið upp, sýnir, að það hefir alls ekki átt að draga úr þessu ákvæði um að þm. aðeins fari eftir sannfæringu sinni. Ég best við því, að ef það kæmi inn í stjskr., að menn mættu ekki fara eftir sannfæringu sinni, mundi enginn sæmilegur maður fást til að sitja á þingi upp á það. Því að um leið og þeir byðu sig fram yrðu þeirra að „forláta“ sannfæringuna.

Hv. þm. V.-Sk. og hv. 10. landsk. lásu ýmislegt upp úr kosningalögunum, en það er vitanlegt, að þau lög geta ekki breytt því, sem í stjskr. stendur, á neinn hátt. Kosningalögin eru 611 innan þeirra takmarka, sem stjskr. setur. Lengra geta þau ekki farið. Ég skal svo ekki fara meira út í þessa langloku þeirra og upplestur; ég býst við, að hv. frsm. meiri hl. geri það, enda trúi ég honum vel til þess að rífa það í sundur lið fyrir lið.

En það er eitt, sem ég vildi benda á, og það er, að grundvöllurinn undir þessari kenningu þeirra er rangur. En — „það varðar mestu allra orða, að undirstaðan rétt sé fundin.“ Það er sem sé þetta, sem þeim sést yfir, að ákvæðin um þetta allt saman, hvernig eigi að haga þessu, eiga aðeins við skipun þingsins í upphafi. — Það á við það, hvernig menn geti orðið þm., en alls ekki við það, hvað þurfi til þess að halda áfram að vera þm. Öll ákvæðin, sem að þessu lúta, eiga aðeins við það, hvernig þingið skuli skipa í upphafi. Öll ákvæðin eru vitanlega til leiðbeiningar fyrir landskjörsstj., þegar hún á að skera úr um það, hverjir eigi að fá sæti. Ef við lítum á þetta frá almennu sjónarmiði og á það, sem reynslan hefir kennt okkur að þessu sinni, þá hér allt að sama brunni, að það er endileysa að hugsa sér, að þessi ákvæði eigi við það, hvernig menn missa sæti. Og ein aðalástæðan til þess, að ekki er unnt að ákveða neitt um það, er sú — ef trúa má ritningunum —, að það er ekki nema einn, sem ekki finnst umbreyting hjá eða umbreytingarskuggi. Það koma alltaf ný og ný mál fyrir á hverju þingi og ný viðhorf, sem þm. verða að taka afstöðu til. Þó að menn við kosningar og í upphafi hafi verið sammála um einhverja stefnuskrá, þá getur komið svo mýmargt fyrir, sem breytir því, að menn geti fylgt henni. Enda eru dæmi þess frá hverju þingi, að flokkar riðlast. Stundum segir einstaka þm. sig úr flokki, og stundum skiptast flokkar nokkurnveginn jafnt. Höfum við það líka í okkar þingsögu. Og að því er reynslu í þessu efni og ákvæði snertir, get ég vitnað til föurlands „Ylfinganna“. Þar er alveg eins ástatt eins og hér, að þar eru kjördæmakjörnir þm. og uppbótarþm., og engum hefir dottið það í hug að halda fram, að uppbótarþm. væru ekki jafnréttháir hinum — að þeir megi ekki hafa jafnmikla og góða sannfæringu eins og hinir. Nú á síðustu tímum hefir það komið fyrir, að Bændafl. í Danmörku hefir riðlazt, en þeim hefir ekki dottið í hug, að menn misstu þingsæti fyrir það. Við höfum því nokkurt fordæmi fyrir okkur.

Ég sagði áðan, að það væri enginn svo fullkominn, að honum fylgdi ekki einhver umbreyting eða umbreytingarskuggi. En að því er kemur til þessa máls, held ég, að mér sé óhætt að segja það, að meiri hl. Bændafl. hafi sýnt það, að hann er breyskur rétt eins og hver annar í þeim efnum. Og þá get ég vitnað til þess, að mér var nokkuð seint á þingi í fyrra skýrt frá því, að það hefði verið samþ. á landsfundi bænda að vera á móti stjórnarflokkunum. Ég var ekki við á þeim fundi, sem þetta var samþ., og þegar form. Bændafl. skýrði mér frá þessu, lét ég þess getið þá þegar, að hér komi fram atriði, sem mundi geta breytt minni afstöðu til flokksins. Ég fór ekki lengra að því sinni, en ég hugsaði mitt ráð og ákvað, að a. m. k. fyrst um sinn mundi ég ekki eiga neitt samneyti við flokkinn, og það blátt áfram af því, að þetta braut í bág við það, sem lýst var yfir í mínu kjördæmi um stefnu Bændafl. Í þessu sambandi skal ég skýra frá því, hvernig þetta æxlaðist allt saman, og þá meðfram út af því, að hv. frsm. minni hl. var að mata mig á því, að mig hefði langað svo mikið á þing. Þykir mér því rétt að gefa lítilsháttar skýrslu um það, hvernig það fór úr hendi.

Það mun satt vera, að ég átti víst að hafa fengið eldskírnina á Hveragerðisfundinum, og eftir það báru þeir bændaflokksmennirnir víurnar í mig bæði með sendiboðum austur yfir fjall og eins vildu þeir gjarnan tala við mig þegar ég kom til bæjarins. Ég skildi þetta vel og mér var sögð ástæðan til þess hreinskilnislega; hún var sú, að mönnum hafði fundizt sem talsverður íhaldskeimur væri af flokknum eins og hann var skipaður. Flokkurinn hafði a. m. k. tvo eða fleiri íhaldsdela að draga. Þetta þótti ekki sigurvænlegt, því að hugsunin var fyrst og fremst ekki sú að draga atkvæði frá Sjálfstfl. Fullt eins mikill hugur var á því að draga atkv. frá Framsfl. Að öllu niðurlögðu litu þeir svo á, að ég mundi vera líklegastur til þess að draga eitthvað úr Framsfl. í Árnessýslu, nú og ekki heldur ólíklegur til þess að draga fleiri menn út um land til fylgis við flokkinn. Þetta voru tildrögin að því, að ég var í kjöri. Ég var nú ekki alveg reiðubúinn til þess. Þeir urðu að ganga á eftir mér á biðilsbuxunum — ekki í hálfan mánuð eins og forsætisráðherraefnið hér um árið, ekki þrjár og ekki fjórar vikur, heldur sex vikur. Þá setti ég mín skilyrði. Ég lýsti því þá þegar yfir við form. flokksins, að ég byði mig fram sem gamall framsóknarmaður, ég byði mig fram upp á það að standa í sömu sporum og þegar ég fór af þinginu 1933. Ég sagði honum, að ég byði mig ekki fram upp á annað en að fyrst og fremst yrði leitað samkomulags og samvinnu við Framsfl., þegar á þing væri komið. Af ýmsum ástæðum, sem hér þarf ekki að greina, þótti mér tryggilegast að fá þetta staðfest í mínu kjördæmi, því gerði ég það að skilyrði, að form. Bændafl. kæmi austur í Árnessýslu og héldi fundi. Við héldum fundina, og þar lýsti ég yfir þessari stefnu, og síðar á þeim 13 þingmálafundum, sem þar voru haldnir, og formaðurinn samþykkti það allt. Þess vegna var það, að þegar flokkurinn samþ. að vera í andstöðu við stj., var það brot á því, sem ég hafði undirgengizt við flokkinn. Ég held samt, að ég hafi eirt undan flokksstj. eins og unnt var og setið meðan sætt var. Ég skal ekki fara út í það hér að svo stöddu, nema til þess gefist tækifæri. En það verð ég að segja, að meðferðin á mér í flokknum og aðfarirnar gegn mér voru þannig, að ég var steinhissa á því, að annað eins skyldi geta átt sér stað.

Þá er eitt atriði, sem ég verð að drepa á, er kemur þessu máli nokkuð við, því að það hefir verið haft að ástæðu gegn mér og fært fram sem röksemd fyrir því, að ég hafi ekki fylgt flokksreglum. Þetta atriði er afskipti mín af mjólkurmálinu á síðasta þingi. Blaðið Framsókn segir í sambandi við það, að ég hafi brotið stefnu flokksins. Hvað það mál snertir hélt ég, að flokkurinn hefði mátt vera mér þakklátur fyrir afskipti mín af því. Málið byrjaði á því, að Sjálfstfl. kom fram með frv. um það, hvernig skipa skyldi stj. mjólkursölunnar og hvernig skyldi haga ýmsu öðru í því sambandi, þar á meðal sölu kaldhreinsaðrar mjólkur. Mér gazt ekki að þessu frv., en mér var sagt, að Bændafl. hefði samþ. að vera með því. Hinsvegar vissi ég líka, að þessu frv. yrði ekki líft, að það yrði drepið í Ed., hver svo sem forlög þess yrðu í Nd. Með frv. hefði engin bót orðið ráðin á mjólkurl. Þá kom fram till. frá landbn., sem mér var miklu þekkilegri, og gat ég sætt mig við ýmislegt í þeirri brtt. Þó komst ég að þeirri niðurstöðu, að ekki væri rétt af mér sem þm. Árn. að fylgja þeirri till., þar sem hún flutti í raun og veru þungamiðju mjólkursölunnar úr Árnessýslu og vestur á Mýrar. Nú vita menn, að margt var gert til þess að færa málið til betra vegar, og er ég ekki viss um, að öðrum hv. þm. í Nd. hafi verið það meira áhugaefni en mér, því að ég leit svo á, að þessa deilu yrði að setja niður með einhverju móti. Því fór ég þá leið, að tala við þá, sem völdin höfðu, og lagði ég að þeim að hjálpa við málunum. Fékkst þá yfirlýsing um það hér á þingi, að það yrði gert, enda varð sú raunin á. Hygg ég, að ég hafi tæplega gert betra verk en styðja að þeim endalyktum þessa máls. En þetta er það, sem Bændafl. finnur mér að dauðasök. Aðrar sakir hefir hann ekki á mig borið. Hinsvegar lýsti ég yfir því áðan, að ég teldi mig eiginlega bændaflokksmann. Ástæðan er blátt áfram sú, að hinir þm. flokksins hafa gengið Sjálfstfl. á hönd og brotið stefnuskrá flokksins, sem var í því fólgin, að hann væri sjálfstæður flokkur, gerði allt til að miðla málum milli flokkanna og styddu bændur um alla hluti, svo sem frekast væri unnt. En hitt var frá mínu sjónarmiði hreinasta glapræði og rangindi í garð banda að ganga erindi annars flokks. Bændur þurfa þess, að eitthvað verulegt sé fyrir þá gert. Og þá er ekki um aðrar leiðir að velja en þá, að reyna samkomulag við þá flokka, er völdin hafa á hverju þingi. Þetta hefi ég gert, og hefi ég því skirrzt við að ráðast á stjórnarflokkana, nema nauðsyn hafi til borið. Hinsvegar hefi ég ekki heldur ráðizt á Sjálfstfl. Held ég, að á undanförnum þingum hafi ekki heyrzt frá mér eitt orð, sem ég hafi lagt gegn þeim flokki, enda þótt sumir hv. þm. hans hafi stundum verið að ýfast við mig. En ég hefi jafnan látið það sem vind um eyrun þjóta og í mesta lagi svarað þeim með föðurlegri nærgætni og umvöndunarsemi. Þannig leit ég á, að mér bæri að vinna fyrir Bændafl., og þess vegna segi ég, að ég sé í raun og veru eini bændaflokksmaðurinn hér á þingi, sem eftir sé. Ég held, að sérstaklega í þessu máli geti engum blandazt hugur um, að ég hefi haft á réttu að standa, því að ég býst við, að mönnum muni finnast eðlilegt, að ég sem Árnesingur muni líta fullt eins mikið á hag manna þar austur frá sem hann Þorsteinn af Skaganum eða hann Hannes af Tanganum eða hann Svavar í síldinni. Og þessari stefnu vil ég fylgja. Ég hefi ætlað mér það á þessu síðasta kjörtímabili mínu að skipta mér sem minnst af illdeilum flokkanna, en vinna sem bezt að nauðsynjamálum þeim, sem fyrir liggja. Þetta lít ég á sem þungamiðjuna í stefnuskrá Bændafl., og einungis með því að framfylgja þessari stefnu álít ég hann eiga sér tilverurétt.