29.04.1936
Efri deild: 59. fundur, 50. löggjafarþing.
Sjá dálk 522 í C-deild Alþingistíðinda. (2831)

30. mál, tekjur bæjar- og sveitarfélaga

*Ingvar Pálmason:

Það eru aðeins örfá orð. — Mér þykir rétt að gera grein fyrir afstöðu okkar, sem skipum 2. minni hl. allshn., til brtt., sem fram hafa komið við frv. Ég vil byrja á að harma það, að brtt. hv. 4. þm. Reykv. lágu aldrei fyrir n., svo að nm. gafst ekki kostur á að athuga þær, en það hefði kannske orðið til meiri samvinnu milli nefndarhlutanna. Ég vil segja það um þessar brtt., að mér finnst 1. brtt., undir stafl. a–h, vera þannig vaxin, að líkur hefðu verið til, að hægt hefði verið að ná samkomulagi um þetta í n., eða a. m. k. milli einhvers hluta úr n. En ég vil þó geta þess strax, að á þeim eru þó agnúar, sem gera það að verkum, að ég mun ekki geta greitt þeim atkv. Stærsti agnúinn er á stafl. a. Ég hygg, að það, sem hv. flm. hefir ætlað að ná með brtt., hafi verið það, að ná undir fasteignagjaldið fleiri eignum heldur en þeim, sem skilgreindar eru í frv. eins og það er nú. Ég álít, að út frá almennu sjónarmiði geti það komið til athugunar að ná einhverju, sem þar er talað um, undir fasteignagjaldið. En þarna fylgir sá böggull skammrifi, að till. er þannig orðuð, að það er frágangssök að samþ. hana, því að upphafið segir það sama og í 1. gr. frv. stendur, að undanteknu upphafinu þar, en það er sagt á klaufalegri hátt. Brtt. byrjar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Í kaupstöðum og kauptúnum, sem eru sérstök hreppsfélög og 3/4 hlutar hreppsbúa eru í kauptúninu, svo og öðrum hreppum“ o. s. frv. — Það er með öðrum orðum það sama og í 1. gr. frv., en þar stendur: „Í kaupstöðum og hreppum er heimilt“ o. s. frv. Þetta gerir það að verkum, að ég álít, að það sé frágangssök að samþ. till. Ef það hefðu verið einhver hreppsfélög, sem hefðu verið undanskilin í þessari brtt. hv. þm., þá var þetta skiljanlegt. En það er ekki svo. Það eru kaupstaðir, kauptún og hreppar. Ég álít þetta svo mikið vansmiði, að ég get ekki fylgt till. Þetta hefði mátt laga í n., ef menn hefðu getað orðið sammála um að koma með þessa brtt., sem hefði átt að koma, að því er mér skilst, á öðrum stað. — Að öðru leyti get ég sagt það, að sumstaðar, þar sem um hækkun er að ræða á lágmarkinu, er ég því mótfallinn. Hinsvegar er ég því fylgjandi, að svigrúmið sá haft sem allra rýmst. Ég álít það kost að láta hvert hreppsfélag ráða því, hvaða mark það velur. En ég álít það varhugavert að færa markið upp, vegna þess að þá er viðkomandi hreppsfélag bundið við það lágmark, og það getur orðið til þess, að það vilji síður nota heimildina til þess að leggja gjaldið á, af því að því þyki lágmarkið of hátt. Hinsvegar skal ég taka það fram, að ég álít, að þessar brtt. skipti mjög litlu máli, og þess vegna hefi ég ekki samvizkubit af því að greiða þeim ekki atkv. En ég tel það verr farið, ef þessi nm., sem er form. n., hefði haft eitthvað að leggja til málanna, sem til umbóta horfði, að það skyldi ekki koma fram fyrr en eftir dúk og disk, svo að maður er jafnvel neyddur til þess að vera á móti því. — Um 2. brtt. er það að segja, að hún er viðleitni hv. flm. til þess að ná sem mestu réttlæti, og er það allra góðra gjalda vert. Ég finn, að það er fyllsta réttlæti í þessari brtt. að því leyti, að ef lóð er leigð hátt, þá er það réttara, að eigandi lóðarinnar greiði lóðagjaldið, og aftur öfugt, ef gjaldið er lágt. Gallinn er sá, eins og oft vill verða, að erfitt er að ná öllu réttlæti; ef gjaldskyldunni er skipt, leiðir það af sér eilífa togstreitu um það, hver eigi að greiða, og þótt svo það yrði tekið fram í leigumála, þá er ekki vafamál, að það torveldar innheimtuna, svo að alveg er frágangssök að vera með þessari till. Um hinar brtt. er svipað að segja. Um 3. brtt. get ég sagt sama og hv. 1. þm. Eyf., að ég sé ekki, hvaða ástæða er til að heimila vegaskatt í 2 kaupstöðum, en ekki hinum. Mér fannst satt að segja, þegar ég las frv., að vegaskatturinn væri eini nýi tekjustofninn til handa bæjarfélögunum, en hann hefir nú í mörg ár verið tekjustofn í sveitum landsins, og hann hefir þann kost, að öllum er létt að greiða hann; allir, sem vilja og geta, geta greitt hann í peningum, og hinum, sem ekki hafa fjárráð og geta því ekki greitt til bæjarins vegna fjárhagsörðugleika, er heimilt að vinna þennan skatt af sér. Ef þessi maður er t. d. atvinnulaus, þá sé ég ekki betur en að gert sé góðverk með því, að hann fái að leggja fram eins dags vinnu. Ég held því, að þetta sé misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv., sem mér skilst að sé að verja þá fátæku, því að ef maður er atvinnulaus, og vilji hann á annað borð vinna, þá verður honum ljúft að létta byrðar síns bæjarfélags með því að vinna eina dagstund, auk þess sem þetta getur orðið til þess, að bæjarfélagið njóti meiri styrks til atvinnubóta. Af greindum ástæðum get ég því ekki verið með þessari brtt. — Um 4. brtt. vil ég segja það, að það leiðir af sjálfu sér, að við í 2. minni hl. getum ekki verið með henni, þar sem þá er kippt burtu kjarna frv., svo að það getur ekki orðið að gagni. Við lítum svo á, að eins og frv. er nú, sé þetta mál sæmilega afgr., þar sem hægt er að koma til fólksins og segja, að tekjur sveitar- og sýslusjóða hafi verið auknar um 1¼ millj. kr. (BSt; Meira). Já, það má segja, að það sé nokkru meira. Ég get því ekki séð, að rök hv. 1. þm. Reykv. séu rétt, að svo illa sé séð fyrir afkomu bæjarfélaganna, að ekki megi við hlíta. Það er rétt, að þau fá nokkru minna en gert var ráð fyrir í upphaflega frv., en það nær engri átt, sem hv. þm. vildi vera láta, að í staðinn fyrir vörugjaldið, sem mþn. hafði áætlað 650 þús. kr., fái bæjarfélögin ekkert nema helming þeirrar hækkunar, eða þá 5%, sem við leggjum til, að hækkuð verði aðflutningsgjöldin. Þetta er ekki rétt, því að þessa hækkun fá kaupstaðirnir alla; eftir frv. átti 5% gjaldið í IV. kafla að ganga allt til sveitarfélaganna, en eftir brtt. okkar, þá ganga þessir 5% óskertir til bæjarfélaganna. — Um 5. brtt. á þskj. 458, að fellt sé niður gjald af síldarverksmiðjunum, verð ég að segja, að ég tel það ekki rétt að fella það alveg niður, af þeim ástæðum, sem ég tók fram við 2. umr. Það er viðurkennt, að sveitar- og bæjarfélögin, sem hafa þessa starfrækslu innan sinna vébanda, hljóta alltaf af því nokkra aukabyrði. Þetta er óviss atvinnugrein, en samt streymir fólk árs árlegu á þessa staði, og það er alls ekki dæmalaust, að viðkomandi sveitar- eða bæjarfélög hafa orðið fyrir þungum búsifjum af þessu fólki; þess vegna er ekki rétt að fella þetta gjald alveg niður. Hinsvegar teljum við ekki rétt, a. m. k. ekki til að byrja með, að hafa þetta gjald hærra en ½%, og verður að líta svo á, að það séu nokkrar bætur til viðkomandi sveitar- og bæjarfélaga. Á Siglufirði t. d. mun þetta nema 12–13 þús. kr. á ári. Tel ég, að það sé viðurkenning fyrir þau skakkaföll, sem þessir aðiljar bíða vegna þess fólks, er þangað kemur í atvinnuleit á hverju ári. — 6. brtt. tel ég vera til bóta og mun greiða henni atkv., Það stendur í frv., að jöfnunarsjóð, sem mynda skal samkv. 33. gr. frv., skuli ávaxta í Landsbanka Íslands. Þetta ákvæði er fullþröngt, þar sem innheimtumenn ná ekki alstaðar til þessarar stofnunar, en til eru aðrar jafntryggar, sem nota má samkv. brtt.

Um aðrar brtt., er fyrir liggja, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. — Um brtt. á þskj. 455 hefir verið rætt, og get ég tekið undir með hv. 1. þm. Eyf., sem er málum þessum kunnugur og hefir í mþn. athugað þetta gaumgæfilega. Aftur á móti verð ég að hryggja sama hv. þm. með því, að skoðun okkar 2. minni hl. hefir ekki breytzt frá því við 2. umr., og teljum við í hóf stillt að ákveða þetta gjald ½%, og getum við hvorki fallizt á hækkun þess né heldur að það falli niður.

Að svo mæltu vil ég vænta þess, að þingið beri gæfu til að afgr. þetta frv. í svipaðri mynd og nú er. Tel ég, að með því sé synd virðingarverð viðleitni til að bæta úr því ástandi, sem nú er, á sæmilegan hátt, en hitt teldi ég ekki vansalaust, ef þingið vildi ekki bæta úr þörfum þessara héraða, og þótt sjálfsagt megi segja með einhverjum rökum, að þetta nægi ekki fullkomlega einhverjum sveitarfélögum, þá er ég viss um, að þetta bætir úr fyrir mörgum og mun nægja þeim, auk þess sem þau sveitar- og bæjarfélög, er harðast verða úti, njóta jöfnunarsjóðsins, sem gert er ráð fyrir, að stofnaður verði. Ég verð því að líta svo á, að eins og nú horfir um tekjuöflun bæði fyrir ríki og bæjarfélög, þá megi segja — verði frv. þetta að lögum —, að þá sé þessu máli sinnt af þinginu, eftir því sem efni standa til, þó að segja megi, að betur þyrfti að vera.