24.03.1937
Neðri deild: 26. fundur, 51. löggjafarþing.
Sjá dálk 108 í C-deild Alþingistíðinda. (1370)

82. mál, skiptameðferð á búi h/f Kveldúlfs

Ólafur Thors:

Herra forseti! Ég fer fram á að mega nefna þm. með nöfnum án þess að kenna þá við kjördæmi sín, því að það er fljótlegra.

Ég mun byrja á hinu sama og Héðinn Valdimarsson endaði á, að lesa upp úr Nýja dagblaðinu, vitna í ummæli okkar sameiginlega vinar, Jónasar Jónssonar. Munurinn er aðeins sá, að það, sem ég ætla að lesa upp, er miklu nýrra en það, sem Héðinn las upp um mig og Kveldúlf. Það er skrifað í gær, og er því ferskt og gjaldgengt. J. J. farast þannig orð um olíukonunginn: „Enginn verkalýðsforingi á Norðurlöndum myndi telja sér sæmandi að vera hátekjumaður í þjónustu erlends auðvalds til þess að okra á nauðsynjavörum aðþrengdra verkamanna.“ Ég segi hið sama um þessi ummæli eins og Héðinn sagði áðan, að þau eru laukrétt, og ég óska honum til hamingju með þau.

Öll ræða Héðins Valdimarssonar var, eins og ég bjóst við, nær eintóm pólitísk og persónuleg ósvífni, og hún sýndi það, sem margsannað er áður, að hann ræður ekkert við geðofsa sinn, lætur skapillskuna hlaupa með sig í gönur, en ragmennskan gægist alstaðar í gegn. Þannig þorir hann ekki nú að koma fram með allar þær svívirðingar, sem hann hefir borið mig og Kveldúlf í blaði sínu, af því að nú stendur hann frammi fyrir allri þjóðinni með fleipur sitt og veit jafnframt, að ég er tilbúinn til þess að taka á móti. Tölur þær, sem hann nefndi, voru allar rangar, o. fl. o. fl. Það, sem hneykslaði hann mest var, að við bræður skyldum halda áfram að næra okkur sjálfa og skyldulið okkar. Ég vil spyrja hann að því, af hverju við hefðum átt að lifa, ef við höfum ekki mátt lifa af fé frá Kveldúlfi? Aðaláherzluna lagði hann á, að það væri óhófslifnaður okkar bræðra, sem hefði valdið örðugleikum Kveldúlfs. Út af þessum ummælum hans vil ég skora á hann að mæta mér á hvaða vettvangi sem er og bera saman lifnað minn og lúksuslifnað hans. Þori hann það ekki, ætti hann að þegja um þessa hluti. (Af áheyrendapöllunum: Heyr heyr. — HV: Það eru nokkrir nazistar að hylla foringjann. — Rödd úr salnum: Nei, það eru nokkrir verkamenn.)

Ég lít á þessar útvarpsumræður sem einskonar eftirmála eftir ljóta og langa ofsóknarsögu, sem þó hefir farið vel, eins og venjulega flestum lesendum þykir bezt.

Enda þótt eigendur Kveldúlfs og aðrir, sem trú hafa á því, að velfarnaður Íslendinga velti á því, að einkaframtakið geti notið sín á sviði athafna og fjármálalífsins, að sjálfsögðu fagni því, að þeir menn hafa nú orðið að lúta í lægra haldi, sem engum málalyktum vildu una öðrum en þeim, að rekstur Kveldúlfs yrði stöðvaður og eignir félagsins seldar, en eigendunum varpað í skuldafangelsi, ef unnt væri, þá er samt sem áður hreint engin ástæða til að láta þá sigurvímu villa sér sýn.

Í þessari baráttu gegn einkaframtakinu hafa kommúnistar að vísu orðið að þola þá raun, að Framsfl. hefir neitað að hlýða þeim. Hinsvegar hafa þeir unnið þann sigur, að Héðinn Valdimarsson hefir gerzt auðsveipur vikadrengur þeirra. Og enda þótt vel megi vera, að meira valdi þar um hugleysi Héðins og ótti við kommúnista út af einkamálum hans en pólitísk skoðanaskipti, þá skiptir það í sjálfu sér ekki máli, því að augljóst er, að kommúnistarnir hafa full tök á Héðni.

Í ræðu, sem ég flutti í Varðarfélaginu í lok janúarmánaðar síðastl., rakti ég þróunarsögu Kveldúlfs og orsakirnar til hnignandi fjárhags félagsins og hrakti jafnframt óhróðurinn um stjórn félagsins. Flestu af því, sem á stjórn félagsins hefir síðan verið borið, hefir verið svarað með þeirri ræðu. Hún hefir verið prentuð í blöðum flokksins og lesin af öllum þorra blaðalesenda í landinu. Ég mun því ekki í þessari stuttu ræðu víkja neitt verulega að þeirri hlið málsins, enda er það löngu orðið öllum almenningi ljóst, að andstæðingar Kveldúlfs hafa sjálfir ekki allra minnstu trú á óhróðrinum. Þeir vita, að félaginu hefir verið vel stjórnað, og þeim er ljóst, að stjórnarkostnaðurinn, sem þeir hafa mest fjargviðrast um, hefir á síðustu árum verið 40 þús. kr., en ekki hálf millj. kr. eins og Alþýðublaðið margoft hefir haldið fram, og að þessi stjórnarkostnaður hefir æfinlega verið hlutfallslega margfalt minni hjá Kveldúlfi heldur en hjá flestum þeim fyrirtækjum eða öllum, sem sósíalistarnir sjálfir stjórna. Ég ætla því að leiða þennan óhróður og þessar blekkingar að langmestu leyti hjá mér og vík beint að sjálfum kjarna málsins.

Ég vil þó aðeins áður segja frá því, að allan þennan ofsóknartíma hefi ég orðið var mikillar og vaxandi samúðar, eigi aðeins pólitískra samherja minna, heldur og mjög margra pólitískra andstæðinga minna, sem hver af öðrum hafa tjáð mér, að þeir hefðu ógeð eða jafnvel viðbjóð á sínum eigin blöðum. Fyrir þetta er ég þakklátur.

Hlutafélagið Kveldúlfur hefir nú starfað í réttan aldarfjórðung. Allan þann tíma hefir félagið verið í tölu stærstu atvinnurekenda landsins og jafnan leitazt við að brjóta ísinn og reyna nýjar leiðir til þess m. a. þannig að gera skyldu sína sem eitt af stærstu verzlunar- og atvinnufyrirtækjum landsins. Félaginu hefir lengst af vegnað sæmilega eða vel og var ríkt, þegar hin nýja stjórnarstefna tók við völdum hér á landi 1927. Eftir 1930 hefir stöðugt sigið á ógæfuhliðina, og því meir, sem viðjar löggjafar og ríkisvalds hafa sorfið fastara að, þótt margt annað valdi þar um, eins og síðar mun að vikið.

Á síðasta hausti var svo komið fjárhag félagsins, að nauðsynlegt þótti að taka upp samninga við höfuðlánardrottna félagsins um framhaldsrekstur þess. Þótti þegar sýnt, að félagið yrði að fullnægja tveimur skilyrðum, til þess að Landsbanki Íslands teldi ráðlegt að veita því lán til áframhaldandi rekstrar. Í fyrsta lagi gerði bankinn þá kröfu, að félagið greiddi af skuldum sínum eða setti nýjar tryggingar fyrir þeim. Í öðru lagi heimtaði bankinn, að félagið gæti bent á leiðir til að bæta rekstrarafkomu sína.

Í því skyni að fullnægja fyrri kröfu bankans bauð félagið fram eigur Thors Jensens í einu eða öðru formi. Var fyrst talað um möguleika fyrir því, að bankinn tæki jarðeignir hans í Kjósarsýslu upp í skuldir Kveldúlfs. Ekki vildi bankinn þó sinna því boði, og var þá boðið fram, að bankinn fengi eigur Thors Jensens að veði til viðbótartryggingar á skuld Kveldúlfs. Var þó í öndverðu tilskilið, að íbúðarhús Thors Jensens við Fríkirkjuveg yrði ekki með í veðinu, enda hafði hann eignazt það áður en Kveldúlfur var stofnaður, og því á engan hátt hægt að líta svo á sem húsið hefði verið byggt fyrri gróða hlutafélagsins Kveldúlfs. En með því að bankinn lagði sérstaka áherzlu á að fá einnig veð í því, þótti eigi ástaða til að standa gegn því.

Eins og nú horfir um framleiðslu íslenzkra sjávarafurða, þótti sýnt, að langlíklegasta leiðin til þess að bæta afkomuhorfur félagsins mundi sú, að félagið freistaði þess, að koma sér upp nýrri síldarverksmiðju. Fór forstjóri félagsins, Richard Thors, utan á síðastl. hausti og athugaði skilyrði fyrir lántöku í þessu skyni. Tókst honum að fá vilyrði fyrir slíku láni. Fór hann síðan utan að nýju í janúarlok og tókst þá að tryggja nægilegt fé til að reisa fyrir stóra síldarverksmiðju og ganga endanlega frá þeim lántökusamningum. Með þessu var þá fullnægt þeim skilyrðum, sem Landsbankinn setti fyrir áframhaldandi lánveitingum til rekstrar félagsins, og hefir nú nýverið verið gengið frá samningum bæði við Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands um áframhaldandi rekstur félagsins á þeim grundvelli. En það eru þeir samningar, sem Héðinn Valdimarsson og Alþýðublaðið, höfðu strengt heit, að aldrei skyldu komast á.

Að öðru leyti eru engin nýmæli, sem máli skipta í þeim samningum. Landsbankinn lánar félaginu rekstrarfé, en áskilur sér rétt til að hafa eftirlit með rekstri þess. Var slíkt ákvaði fyrst samþ. í bankaráði Landsbankans 1933, en ekki samþ. af Kveldúlfi fyrr en í byrjun síðasta árs. Þar er því ekki nýmæli, og á heldur ekki að ná til Kveldúlfs eins, heldur allra stærri viðskiptavina bankans.

Ég verð nú, til frekari skýringar þessu máli, að minnast á það, að svo sem kunnugt er, er óheimilt að reisa síldarverksmiðjur hér á landi nema með leyfi atvmrh. Átti Richard Thors framkvæmdarstjóri viðtöl við ráðh. um verksmiðjuleyfi Kveldúlfi til handa á síðastl. hausti, og sótti Kveldúlfur bréflega um slíkt leyfi. Endanlegt svar fékk félagið þann 16. janúar þess efnis, að ráðh. heitir að veita umbeðið leyfi, ef félagið geti innan hæfilegs tíma fært sönnur á, að það hafi nægilegt fé til að reisa slíka verksmiðju fyrir, og nefnir ráðh. 28. febrúar. Ég vil nú ekki án sérstaks tilefnis rekja þá sögu lengra í bili, eða víkja að því, er síðan hefir gerzt milli ráðh. og Kveldúlfs í því máli. Ég skal aðeins geta þess, að Kveldúlfur telur sig óbundinn af samningum við bankana, nema verksmiðjuleyfið fáist án tafar. En úr því sem komið er, verður víst að telja, að enginn ráðh. sjái fært að standa gegn leyfinu, og sízt sá ráðh., sem þegar hefir í raun og veru veitt það.

Kem ég nú að herferðinni gegn Kveldúlfi. Hún er að vísu gömul, og næstum því jafngömul og félagið sjálft. Hún hefir orðið því illkvittnari, sem keppinautur minn í Gullbringu- og Kjósarsýslu hefir skrifað meira í Alþýðublaðið. En upp í fullkominn hamstola ofsa snerist hún fyrst sama daginn og atvmrh. tilkynnti Kveldúlfi, að hann hefði ákveðið að veita Kveldúlfi verksmiðjuleyfið. Bendir það til þess, að á undan hafi verið gengin mikil togstreita og harðar deilur milli atvmrh. og Héðins Valdimarssonar, en ráðh. hafi neitað að beygja sig og farið sínu fram. Er það skemmst af þeim ofsóknum að segja, að þær bera vott um svo taumlausa og sjúklega heift, að þær hljóta að vera stjórn Kveldúlfs alveg óskaðlegar, ef ekki gagnlegar. Verður því engin tilraun gerð til þess að rekja þær né hrekja, og í þeim efnum alveg látið nægja að vísa til ræðu þeirrar, er ég flutti á Varðarfundinum í janúarmánuði og áður er bent til. Ég minni aðeins á það, að ekki líður sá dagur, að félagið sé ekki kallað fjárglæfrafyrirtæki, sem ekkert fáist við annað en svindlbrask, en að forstjórar þess og eigendur allir séu glæpamenn. Gerist einhver svo djarfur að greiða götu Kveldúlfs, til dæmis með því að neita að fremja skýlaust brot á gildandi lögum eða heilbrigðri skynsemi, er hann strax kominn í Kveldúlfsklíkuna, orðinn leiguþý Kveldúlfs og annað þaðan af verra. Það hafa allir bankastjórar og formaður bankaráðs Landsbankans, ásamt nefndarmönnum í gjaldeyris- og innflutningsnefnd, oft hlotið slík tignarmerki og hverskonar hótanir verið við þá í frammi hafðar. En við slíku athæfi lá að fornum lögum hýðing. Hafa þessar skammir á báða bóga orðið því ruddalegri, illkvittnislegri og æðisgengnari, sem nær hefir dregið um samkomulag milli Kveldúlfs og bankanna, og nú síðustu dagana snúizt upp í einskonar örvinglun.

Verður nú að játa, að Héðni og Alþýðublaðinu eru illa skömmtuð launin eftir mikið erfiði, en allur almenningur hefir megnustu fyrirlitningu fyrir rógsiðjunni, en Kveldúlfur heldur áfram starfsemi sinni og væntir að geta nú skapað góð atvinnuskilyrði fyrir a. m. k. 5 til 6 hundruð menn við fiskverkun, síldveiðar og síldarvinnslu á næsta sumri, auk óbeinna framfærsluskilyrða fyrir mörg hundruð sjómenn á þeim skipum, er félagið hyggst að kaupa síld af.

Áður en ég skilst við rógsiðjuna, vil ég ekki láta undir höfuð leggjast að vita það alveg sérstaklega, hvernig formaður bankaráðs Útvegsbankans, Stefán Jóh. Stefánsson, hefir misnotað stöðu sína. Sérhverjar þær upplýsingar, sem hann sem formaður bankaráðsins hefir fengið, hefir hann jafnótt hlaupið með í Alþýðublaðspiltana, en þeir hafa notað fróðleikinn, eins og þeim var líkast, til þess, með rangfærslum og útúrsnúningum, að reyna að spilla eftir föngum málstað þess viðskiptavinar bankans, sem formaður bankaráðsins, Stefán Jóh. Stefánsson, var skyldugur að vernda. Ætti tafarlaust að reka slíkan mann úr svo ábyrgðarmikilli stöðu og hegna honum fyrir athæfið.

Þess hefi ég orðið var, að manni og manni finnst hart að gengið, að eignir Thors Jensens séu settar að veði fyrir skuldum Kveldúlfs. En þar til er því að svara, að úr því að Thor Jensen bar hvorki lagalega né siðferðislega ábyrgð á skuldum Kveldúlfs, var honum í sjálfsvald sett, hvort hann vildi færa þá fórn og sonum hans, hvort þeir vildu þiggja hana. Það er því við þá eina að sakast, því að bankarnir reyndu hvorki né gátu beitt neinum þvingunum í þeim efnum. En væntanlega verður einnig þetta bráðum gert að rógsmáli á hendur okkur feðgum, og alveg jafnt þótt Héðinn Valdimarsson verði að viðurkenna, að sé nokkur hæfa í því, að Kveldúlfur eigi ekki fyrir skuldum, eins og hann nú í marga mánuði hefir haldið fram, þá ganga eigur Thors Jensens beint upp í þær skuldir, sem Kveldúlfur kynni að reynast óbær um að rísa undir. En í þessu liggur nú vonandi engin fórn, a. m. k. ekki frá þeirra manna sjónarmiði, sem treysta því, að Kveldúlfi lánist að greiða allar sínar skuldir, hvern einn einasta eyri. En bregðist það traust, þá munu fleiri stoðir bresta í þessu þjóðfélagi, því ekkert nema stöðug óáran eða óslitið pólitískt stjórnleysi getur valdið því, að Kveldúlfur fái ekki risið undir sínum skuldum.

Við, eigendur Kveldúlfs, höfum fyrr lent í dálítið svipaðri aðstöðu. Eftir sigur núverandi stjórnarflokka 1927, tókum við til íhugunar, hvort ekki væri ráðlegast að draga okkur út úr þessari stóriðju, sem alveg var sýnilegt, að eiga myndi örðugt uppdráttar og a. m. k. mjög hæpna framtíð undir pólitískum yfirráðum manna, sem ekki hefðu nægilegan skilning á nauðsyn stórútvegsins fyrir þjóðarbúskapinn og allan almenning í landinu og höfðu valið sér að vígorði margvíslegar árásir í garð útvegsins og eigenda hans. Ég játa að vísu að okkur kom aldrei til hugar, að svo langt yrði gengið sem raun ber vitni um. En engu að síður er hitt rétt, að áhættuna sáum við fyrir og skildum hana a. m. k. að nokkru leyti.

Við vorum allir ríkir og gátum því að því leyti heilum vagni heim ekið, að fjárhagslegri framtíð okkar og skylduliðs okkar var einstaklega vel borgið. Við gátum valið okkur hlutskipti auðmannsins, sem lifir áhyggjulausu lífi af fé sínu og vísum gróða, eins og t. d. Héðinn Valdimarsson. Við hefðum auðvitað getað haft einhverja hæga atvinnu og hugsað um það eitt, að auka gróðann, hvernig svo sem öðrum vegnaði, eða jafnvel að græða því meir, sem aðrir voru harðar leiknir, eins og t. d. olíusalinn Héðinn Valdimarsson. En í þessu sáum við ekki það fyrirheitna land, er við sóttumst eftir. Við höfðum efnazt, og því meir, sem þeim vegnaði betur, er hjá okkur og með okkur unnu. Okkur fannst sem okkur bæri skylda til að halda áfram að eiga samleið með þessu fólki. Með því höfðum við grætt, með því urðum við þá líka að tapa, ef þjóðin átti þrengingar í vændum. Kveldúlfur hafði vaxið upp og auðgazt með þjóðinni. Honum bar því enn að sitja að sama borði og sætta sig við mögru kýrnar eins og aðrir, ef það yrði hlutskipti þjóðarinnar.

Ef til vill munu nú margir segja, að við höfum gert skakkt og ekki reynzt nægjanlega framsýnir. Vafalaust er það rétt, að fyrir okkur sjálfa hefði að mörgu leyti reynzt farsælla að bjarga okkar fé og láta aðra hugsa um sig sjálfa, en fyrir heildina hefði það varla orðið drýgra. Og hitt verður að efa, að nokkurn Íslending hafi svo mikið sem rennt grun í öll þau ósköp, sem fram eru komin, eða séð fyrir alla þá örðugleika, sem íslenzkir atvinnurekendur hafa orðið að glíma við. Ég dreg í efa, að í nokkru landi Evrópu hafi orðið jafn áþreifanleg röskun milli tilkostnaðar og afrakstrar við höfuðframleiðslu þjóðarinnar eins og orðið hefir á sjávarútvegi Íslendinga. Og ég er alveg viss um, að það er ekkert nema óvenjumikið og vaxandi þrek og dugnaður sjómanna og útvegsmanna, sem bjargað hefir því, að við þó hjörum ennþá.

Nokkrar tölur sanna þetta betur en mörg orð. Fyrir ófriðinn mikla var mánaðarkaup á togurum 70 krónur. Verð á kolum og salti var þá 20 til 25 krónur. Nú er mánaðarkaup þrefalt. Kola- og saltverð tvöfalt. Jafnframt tekur hið opinbera í óbeina skatta 20 þús. kr. árlega af meðaltogara, í meðalárferði, en nær allan gróðann ef vel árar, og samtímis er svo athafnafrelsið skert á öllum sviðum og með því dregið úr afkomuskilyrðunum.

Það er óhugsandi annað en slíkar staðreyndir hljóti að speglast glögglega í efnahag útvegsins, enda gera þær það. Allur þorri atvinnurekenda á sjó og landi hefir nú tapað aleigunni og þúsundir þeirra orðið að leita á náðir kreppulánanna. Hafa þeir margir ekki getað greitt nema 2 til 5% af óveðtryggðum skuldum, og er Samvinnufélag Ísfirðinga undir stjórn Finns Jónssonar eitt sorglegasta dæmið um raunasögu útvegsins á síðari árum. Af 250 þús. kr. óveðtryggðum skuldum gat það ekki greitt nema 12½ þús. kr. eða 5%, og varð auk þess svo einstakt í sinni röð, að það varð að fá 147 þús. kr. eftirgefnar af sjálfum veðskuldum félagsins, til þess að geta flotið áfram þetta árið. Má að vísu vera, að þessu félagi hafi verið illa stjórnað, en því mun þó alls ekki vera til að dreifa um bæjarútgerð Hafnarfjarðar, sem þó hefir árlega tapað stórfé. Munu eignir hennar nú eigi vera meiri en 40% af skuldum hennar, og töpin svo stórvægileg, að þau jafngilda því, að Kveldúlfur hefði tapað 4 millj. kr., frá því bæjarútgerðin tók til starfa.

Ég þarf ekki að nefna fleiri dæmi því til sönnunar, að tap útvegsins er almennt og undantekningarlítið. Allur landslýður hlýtur að þekkja þá sorglegu staðreynd, ýmist af sjón eða reynd. Töp Kveldúlfs eru því ekkert einsdæmi og gefa ekkert tilefni til árása á stjórn félagsins fremur en aðra útvegsmenn, nema síður sé. Og árásarefnið yrði fyrir alla eitt og hið sama, nefnilega það, að hafa ekki stöðvað slíkan taprekstur fyrir löngu og krafizt lagfæringar á hlutföllunum milli tilkostnaðar og afrakstrar, að svo miklu leyti sem Íslendingum er það í sjálfsvald sett.

Við eigendur Kveldúlfs stöndum nú að nýju á krossgötum. Við verðum að horfast í augu við afleiðingar þess, að við drógum ekki saman seglin og hættum útgerð, meðan við vorum ríkir. Við verðum að gera okkur ljóst, að aleigan er kannske töpuð, og að héðan af eru það eigur annara, sem hætt er í að halda uppi þessum atvinnurekstri. Við veljum enn að halda áfram. Við kjósum að þiggja boð foreldra okkar um veðsetningu eigna þeirra. Við treystum framtíð þjóðarinnar. Við treystum starfsþreki okkar sjálfra. Við kjósum að berjast þar til yfir lýkur og gera annað tveggja, að falla með sæmd eða greiða hvern einasta eyri skulda okkar.

Hér er nú borið fram frv. um að Kveldúlfur skuli gerður gjaldþrota.

Ég vek athygli á því, að samkv. landslögum heyrir það mál undir banka landsins. Ég vek athygli á því, að samkv. landslögum gilda, án sérstakrar lagasetningar, ákvæði um þá, sem ekki teljast eiga fyrir skuldum. Ég vek athygli á því, að með sérstakri löggjöf hefir Alþingi hrifið nær 3000 framleiðendur til lands og sjávar úr klóm þeirrar löggjafar og veitt þeim, ásamt öðrum hverjum hreppi á landinu og nær öllum kaupstöðum landsins skuldaskil án gjaldþrots. Ég vek athygli á því, að það er ekki látið nægja að meina Kveldúlfi aðgang þeirra fríðinda. Það er heldur ekki látið nægja að skilja hann eftir sem bráð gjaldþrotalaganna. — Það dugir ekki minna en það, að taka hann einan út úr og setja um hann alveg sérstaka löggjöf og ákveða, að hann skuli tafarlaust gerður gjaldþrota. Ég vek athygli á því, að frv. ákveður, að Kveldúlfur skuli gerður gjaldþrota, alveg jafnt þótt hann í raun og veru ætti eignir langt umfram skuldir, því að í frv. stendur, að mat á eignum Kveldúlfs skuli „miðað við verðlag á eignum félagsins í frjálsri sölu á yfirstandandi tíma“. Teljist félagið ekki eiga fyrir skuldum samkvæmt slíku mati, skal það gert gjaldþrota. Ég bið menn vel að athuga, að miða á við söluverð á yfirstandandi tíma, þ. e. a. s. þegar fæstir geta og enginn vill kaupa fasteignir og skip.

Hvað skyldu þeir verða margir framleiðendurnir á Íslandi, sem sæmilega samvizkuliprir matsmenn gætu ekki talið illa stæða eftir slíku mati? Og hvað skyldu vera margir aular á Íslandi, sem ekki vita, að með því móti mætti gera næstum hvern einasta framleiðanda gjaldþrota, enda þótt stórríkir séu, einungis ef þeir skulda út á eignir sínar?

Ég vek — með hálfum hug þó, því ég vil forðast að vekja hlátur — athygli á því, hvaða menn það eru, sem þetta frv. bera fram. Í fararbroddi er Héðinn Valdimarsson, — maðurinn, sem með olíuokrinu hefir valdið mestu um eignamissi allra þeirra útvegsmanna, sem í skuldaskilasjóði lenda. Í fylgd með honum er maður, sem tæplega er kominn í utanyfirbuxurnar, eftir að hafa sloppið við 95% af skuldum sínum, án gjaldþrots þó, og annar, sem ábyrgð ber á bæjarútgerðinni, sem eiga mun 40% eigna móti skuldum, og loks sá, er fyrir þetta sama Alþingi leggur frv. um eftirgjafir og ríkissjóðsgreiðslu skulda þess fyrirtækis, er hann sjálfan hefir brauðfætt. Hæfa þessir hermenn að vísu vel málstaðnum, en brosleg er hjörðin, og ekki sízt fyrir það, að þeir eru lagðir í leiðangur gegn mönnum, sem leggja aleiguna að veði fyrir afkomu útgerðar sinnar, en sjálfir hafa þessir dátar ekki hætt einum einasta eyri í þau fyrirtæki, sem þeir hafa efnast sæmilega á og haft af tekjur, meðan við vorum að tapa öllu okkar.

Og loks vek ég athygli á því, að í sjálfri grg. frv. er byggt á því, að Kveldúlf vanti 750 þús. kr. upp í skuldir sínar, en þó er frv. borið fram í því skyni, að varna því, að bankarnir taki viðbótarveð fyrir skuldum Kveldúlfs, sem samkvæmt lægsta mati er að nettóandvirði a. m. k. 1½ millj. kr.

En frv. er einstakt um fleira, — svo einstakt, að það á engan sinn líka í þingsögu menningarþjóða. Flm., HV, var að leitast við að skýra það. Af þeirri tilraun sást, að hann skilur ekki efni þess og afleiðingar, og verð ég því að koma honum til hjálpar. Höfuðefnið er, eins og ég áðan gat um, að lánardrottnar Kveldúlfs og hæstiréttur skipi 3 manna nefnd til að framkvæma skyndimat á eignum Kveldúlfs, miðað við núverandi söluverð. Teljist félagið samkv. því mati ekki eiga fyrir skuldum, skal það tafarlaust gert gjaldþrota. Koma síðan mörg og ekki þrauthugsuð fyrirmæli um skipun og störf skilanefndar, meðan á skiptunum stendur. Ég bið nú hv. þm. að athuga það, að þegar Héðinn Valdimarsson ber fram þetta frv., þá veit hann, að Kveldúlfur er búinn að bjóða fram eigur Thors Jensens til viðbótar tryggingum skulda félagsins. Hann veit, að báðir bankarnir telja sjálfsagt að taka því boði, vegna þess að þeir álíta, að bæði hag bankanna og hag þjóðfélagsins sé bezt borgið með því. Hann veit, að Kveldúlfur hefir tryggt sér lánsfé til að reisa nýja síldarverksmiðju á Hjalteyri, sem tryggja mun hundruðum manna ágæta atvinnu. Hann veit, að horfur eru á, að saltfisksvertíðin muni bregðast. Hann veit að fólkið er atvinnulaust og ríki og bankar í gjaldeyrisskorti. Hann veit, að til síldarinnar mæna allir vonaraugum. Allt þetta veit Héðinn Valdimarsson. En hann veit það líka, að verði frv. hans samþ., gerir hann sitt til þess að hindra að eigur Thors Jensens tryggi skuldir Kveldúlfs og að hin nýja síldarverksmiðja rísi á Hjalteyri. En með því sviptir hann hundruðum manna ágætri atvinnu og dregur úr líkunum fyrir því, að ríkið geti staðið í skilum út á við.

En það er fleira, sem leiðir af frv. Héðins Valdimarssonar, sem hann ætti að vita, úr því að hann ræðst í að flytja slíkt frv. Frv. þetta átti að koma á dagskrá fimmtudaginn 18. þ. m. Héðinn Valdimarsson bað þá forseta að fresta því til mánudagsins 22. s. m. Síðan bað hann um útvarpsumræður og vissi, að með því gat frv. ekki komið á dagskrá fyrr en í gær eða dag. Nú kemur til kasta þingsins. Varla ætlast Héðinn Valdimarsson til, að Sjálfstfl. flýti fyrir slíku máli gegnum þingið. En geri sjálfstæðismenn það ekki, en tefji þó á engan hátt, nema með því að synja um afbrigði, og sé gert ráð fyrir, að allt stjórnarliðið standi svo einhuga að þessu ófremdarverki, að notuð hefði verið til hins ýtrasta sérhver heimild hinna nýju þingskapa um að neita mönnum um málfrelsi og varna allrar athugunar málsins í n. og bægja frá öllum brtt., þá gat málið þó ekki fengið afgreiðslu frá þinginu fyrr en hinn 10. apríl. Segjum, að konungsstaðfesting fengist tafarlaust, svo að hægt væri að skipa matsnefnd hinn 11. apríl. Vilji nú sjálfstæðismenn engan þátt eiga í þeirri skipun, getur landsbankanefndin ekki tilnefnt sinn nm., því að fundir hennar eru ólögmætir, ef sjálfstæðismenn ekki sækja þá. Þá á ráðh. að útnefna manninn, en ekki fyrr en eftir 3 daga. Þann 14. apríl, eða öllu heldur þann 15. eða 16. apríl, getur þá matsnefndin tekið til starfa. Segjum, að hún sé vel skipuð og svo verkvön, að hún telji sig geta metið a. m. k. eins rétt eins og til er ætlazt allar eigur Kveldúlfs á sjó og landi, alveg án þess að líta á eina einustu þeirra, og ljúki þess vegna störfum tafarlaust og um leið og hún tekur við þeim, og dæmi Kveldúlf gjaldþrota, enda þótt yfirskattanefndarmaðurinn Héðinn Valdimarsson hafi á síðastl. ári haldið á því með allri festu, að félagið ætti eina millj. kr. umfram skuldir. Þá á nú að fara að skipa skilanefnd eftir tillögum erlendra og innlendra banka. Sú nefnd á svo að tryggja lánsfé, og snjallræðið, sem Héðni Valdimarssyni og öðrum spekingum, sem flytja þetta frv. hefir hugkvæmzt til þess að ná þessu lánsfé, er það, að þeir, sem það veita, skuli eiga forgangsveð í eignum félagsins. En þegar þess er gætt, að þeir, sem lánið helzt mundu veita, og raunar þeir einu, sem til mála geta komið, eru einmitt sömu bankarnir, sem nú eiga kröfurnar á Kveldúlf og því við gjaldþrot væru orðnir eigendur að eignum félagsins, þá held ég, að öllum hljóti að skiljast, að þetta snjallræði er áreiðanlega arfur frá Bakkabræðrum. Ég verð þess vegna að gera ráð fyrir, að einhver dálítill dráttur gæti orðið á að útvega þetta lánsfé með þessum hætti, en ef það þá einhverntíma tekst, á samt að því loknu að fara að útbúa skipin til veiða. En þá er líka vel fyrir öllu séð, því að þá er vertíðinni lokið.

Þetta frv. er því jafnviturlegt og það er góðgjarnt. Má vera, að kommúnistar gleðjist yfir því, en það er þá fremur hjartað en heilinn.

Frv. er nú úr sögunni, þar sem Kveldúlfur hefir gert samninga við lánardrottna sína um áframhaldandi rekstur. En það mun þó lifa í endurminningunni sem vottur óvenjulegs pólitísks ofstækis fárra forustumanna, sem risið hafa gegn vilja og hagsmunum kjósenda sinna, undir forystu þess leiðtoga, sem minnsta hefir gætnina og minnst vald á skapsmunum sínum.

Dómur í þessu máli er nú kveðinn upp af hinum réttu aðiljum. Bankarnir áttu að dæma í málinu. Bankarnir hafa dæmt í málinu, og Kveldúlfur heldur nú áfram sinni starfsemi með meiri krafti en nokkru sinni. Almenningur í landinu getur varla verið í miklum vafa um það, hvor sé öruggari dómari í þessu máli, bankarnir eða Héðinn Valdimarsson. — En skyldi nokkur telja, að bankarnir hefðu litið eingöngu eða um of á hag Kveldúlfs, er rétt að upplýsa, að þeir þm. Framsfl., sem um málið hafa fjallað, hafa ýmist beitt sér fyrir eða látið afskiptalausa þessa samninga. Trúi því svo hver sem vill, að ást þeirra manna á Kveldúlfi og eigendum hans sé allt í einu orðin svo stjórnlaus og tryllt, að hennar vegna sé hlaupið svona greypilega út undan sér, að Héðinn Valdimarsson geti ekki fengið svo mikið sem einn einasta þessara samherja sinna í fylgd með sér í ofsóknaræðinu á hendur Kveldúlfi.

Nei, dómurinn er jafn skýr eins og skömm Héðins Valdimarssonar er ótvíræð. En það er að vísu bágt fyrir hann, en mikil gæfa hjá því, ef hann hefði fengið að þjóna lund sinni í þessu máli og getað knúið fram gjaldþrot Kveldúlfs. Með því hefði verið drýgður glæpur, sem vel gat haft sínar afleiðingar, því að frv. Héðins Valdimarssonar er frv. til l. um það, að vegna þess að tveir af þm. Sjálfstfl. og bræður þeirra eiga Kveldúlf, þá skuli félagið gert gjaldþrota, enda þótt það ætti eignir langt umfram skuldir. Það er frv. til l. um það, að varna því, að eigur Thors Jensens séu settar til tryggingar skuldum Kveldúlfs. Það er frv. til l. um það, að varna því, að reist verði ný stór síldarverksmiðja á Hjalteyri, er veiti hundruðum manna nýja góða atvinnu og stórauki jafnframt líkurnar fyrir því, að þjóðin geti staðið í skilum út á við. Það er frv. til l. um að varna því, að togarar Kveldúlfs verði gerðir út á saltfiskveiðar á þessari vertíð. Það er frv. til l. um neikvæða stjórnmálastefnu Héðins Valdimarssonar. Það er frv. til l., sem orðið var lík, áður en það var rætt á þessu þingi. Það er frv. til l., sem gera mun flutningsmann þess, Héðinn Valdimarsson, að pólitísku líki fyrr eða síðar.

Ég skal svo ljúka þessari ræðu með svipuðum orðum eins og ég hefi áður viðhaft í þessu máli.

Góðir hlustendur! Athugið að lokum þetta: Fjöldi manna í landinu fá skuldaskil og áframhaldandi rekstrarfé með því að greiða 25% af skuldum sínum. Kveldúlfur býður fram allar eigur Thors Jensens upp í skuldir sínar. Kveldúlfur hefir sett meir en 100% tryggingu fyrir skuldum sínum. Kveldúlfur hefir útvegað sér fast að einni milljón króna erlent lán til stórkostlegs atvinnuauka verkalýðnum til handa. Lánardrottnarnir kasta milljónum í sjóinn, ef krafizt er skyndisölu á eigum Kveldúlfs. Verkalýðurinn missir milljónir í atvinnu, ef Kveldúlfur verður stöðvaður. Samt sem áður er Kveldúlfur látlaust ofsóttur af þeim, sem kalla sig vini verkalýðsins, en allir aðrir útvegsmenn látnir í friði, stórir og smáir, vel stæðir sem skuldugir. Hvernig stendur á þessu? Hvernig stendur á því, að óskammfeilni er svo taumlaus og skefjalaus, að þess er með blæjalausu blygðunarleysi krafizt, að ein lög gangi yfir Kveldúlf, en önnur lög yfir alla aðra? Það stendur þannig á því, góðir áheyrendur, að ofsóknin er ekki eingöngu persónuleg, heldur einnig fyrst og fremst pólitísk.

Baráttan um Kveldúlf er baráttan um þjóðskipulagið. Kommúnistarnir í stjórnarliðinu hugsa á þá leið, að verði Kveldúlfur brotinn á bak aftur, muni önnur fyrirtæki einkaframtaksins auðunnari, allt verði þá léttara í svifum og hægara viðfangs.

Kveldúlfur fyrst. Önnur útgerðarfyrirtæki næst. Smákyrkja verzlunina. Iðnaðinn á sínum tíma. Bændur smátt og smátt. Þetta er stefna og starfsskrá kommúnista.

Það má botna þessa hálfkveðnu vísu með tvennum hætti:

Öflugt viðnám sjálfstæðisstefnunnar í tæka tíð eða hrun þjóðfélagsins, förgun fjármuna og frelsis í hendur erlendum ríkjum.