11.12.1937
Neðri deild: 47. fundur, 52. löggjafarþing.
Sjá dálk 1062 í B-deild Alþingistíðinda. (1418)

124. mál, alþýðutryggingar

*Einar Olgeirsson:

Herra forseti! Alþýðutryggingarnar eru eitthvert mesta velferðarmál fyrir þjóðina, sem fyrir þessu þingi liggur, en ég álit mikla þörf á að endurbæta þær, og rétta sporið sé að athuga þær sem bezt. Mitt álit er, að of fljótt hafi verið farið af stað með tryggingarnar, samtök fólksins um sjúkrasamlög og slíkt hafi ekki verið orðin nægilega þroskuð, svo það skildi ekki gildi alþýðutryggingalaganna, þegar þau voru sett. Lögin voru ekki heldur nægilega vel undirbúin, og því hefir skapazt það álit á þeim, að gjöld til þeirra væru aðeins skattar, sem betra væri að losna við. því ber fyrst og fremst að reyna að skapa skilning fólksins fyrir því, hvílíkt velferðarmál þetta er fyrir allt landið, en ekki að draga úr óánægjunni með því að veikja tryggingarnar eða rýra á nokkurn hátt. Við kommúnistar erum fylgjandi alþýðutryggingalögunum, og þess vegna viljum við gagnrýna það, sem aflaga hefir farið í þeim. Því hefir hv. 1. landsk. borið fram frv. í Ed. fyrir okkar hönd, sem felur í sér þær breyt., sem við teljum, að þurfi fyrst og fremst að gera, breyt., sem allar miða áfram, miða að því að auka hlunnindi og láta tryggingarnar ná til fleiri manna. Í sambandi við það vil ég segja, að ég álít nauðsynlegt að efla þekkingu fólksins á l., svo það skilji, að ef það greiðir þessi gjöld, fær það mikil hlunnindi í staðinn.

Ein helzta brtt., sem hv. 1. landsk. flytur, er sú, að sjá sjúkrasamlögunum fyrir meiri tekjum með því að skipta iðgjöldunum réttlátar niður, um leið og hlunnindin eru aukin, og er eitt aðalmarkmið alþýðutrygginga. Aðrar brtt., sem fyrir liggja, fara yfirleitt í þá átt að minnka hlunnindin og lækka gjöldin til trygginganna, og miða að því að reyna að afla tryggingunum vinsælda á þann hátt, en það álít ég rangt og mun síðar verða að tjóni.

Skal ég nú athuga frv. það, sem hér liggur fyrir, lið fyrir lið. Í því eru aðeins smærri endurbætur. Till. í 1., 2. og 3. gr. eru yfirleitt til bóta, og þarf ég ekki að fara frekar út í þær. 4. gr. gengur út á það, að þrengja það svið, sem 3. tölul. gr. á við, því í l. segir, í 11. gr. l.: „Barn, sem ekki er svo ástatt um, sem í 2. lið segir, — þ. e. sem var á framfæri eftirlifandi foreldris, — hlýtur 200 kr. fyrir hvert heilt ár, sem það vantar á að vera fullra 16 ára“. En í brtt. stendur: „Barn, sem var á framfæri hins látna og á ekki eftirlifandi foreldri, hlýtur 200 kr. fyrir hvert heilt ár, sem það vantar á að vera 16 ára“, og miðar því brtt. að því að draga úr, að börn, sem ekki voru á framfæri hins látna, fái dánarbætur.

B-liður 4. gr. er út af fyrir sug góður, þ. e. að tryggja foreldrum, sem missa barn sitt, að þau geti fengið dánarbætur, þótt þau hafi ekki verið á framfæri hins látna, en áður var það svo, að foreldri fengu alltaf 1500 kr. dánarbætur, en nú geta þau fengið 5–15 hundr. kr., og mundi það verða til að minnka rétt foreldra yfirleitt til dánarbóta, en gr. er góð að því leyti, að foreldrar, sem ekki voru á framfæri hins látna, geta fengið bætur. Ég vildi leggja til, að gr. væri breytt þannig, að hámarkið yrði 2000 krónur.

Viðvíkjandi næstu gr. frv. hefi ég ekkert sérstakt að athuga, fyrr en kemur að 9. gr. frv., en það er breyt. á 23. gr. sjúkratryggingalaganna. Ein af aðalbrtt. okkar er einmitt við þessa gr. Greinin fjallar um það, að gamalmennin, sem áður hafa verið tryggingarskyld, skuli ekki vera það lengur. Í sambandi við þetta ákvæði kemur upp þýðingarmikil spurning: Er það kostur eða böl að vera með í sjúkratryggingunni? Enginn efast um það, að séu sjúkratryggingarnar vel úr garði gerðar, þá er það réttindi að vera í þeim. En vegna þess, hvernig sjúkratryggingarnar hafa verið framkvæmdar, hefir skapazt sá hugsunarháttur, að það væri böl. Hvað á nú að gera til að breyta þessum hugsunarhætti? Á að gera það með því að leysa menn frá skyldum, eða með því að gera sjúkratryggingarnar svo góðar, að allir sjái, að það er hagnaður að vera með í þeim? Ég álít, að sjálfsagt sé að fara síðari leiðina. Eftir áliti hv. flm. og Alþýðublaðsins er verið að auka réttindi gamalmennanna með þessu frv., með því að leysa þau úr skyldutryggingunni. Mitt álit er það, að rétt sé að halda þeim skyldutryggingum, en vinna að því að gera sjúkratryggingarnar svo vel úr garði, að enginn líti á það sem aukin réttindi að þurfa ekki að vera með í þeim. Vegna þessarar afstöðu berum við þm. Kommfl. fram brtt. um, að þetta ákvæði frv. um gamla fólkið falli burt.

Eins og 9. gr. frv. var upphaflega, var þar ákvæði um, að gamla fólkið, sem vildi vera. með í tryggingunum, yrði að sanna það með læknisvottorði, að það væri tryggingarhæft. Þetta er ófært ákvæði. Meiri hl. hv. allshn. hefir lagt til, að ákvæði þetta falli burt, og er það gott.

Í sambandi við þessa grein þarf einnig að athuga, hvort gamalmennin missa ekki réttindi þau, er um getur í 27. gr. frv., ef þau eru ekki með í skyldutryggingunni. Í 27. gr. segir svo: „Bæjar- og sveitarsjóðir greiða iðgjöld þeirra gamalmenna á aldrinum 60–67 ára, sem vegna fátæktar eru þess ekki megnugir“. Þarna er vafalaust gert ráð fyrir því, að gamalmennin séu skyldutryggð. Þetta er sjálfsagt að athuga, ef ákvæði 9. gr. um gamalmennin verða samþ., sem ég vona, að ekki verði. Ég tel það tvímælalaust spor aftur á bak að fella gamalmennin undan skyldutryggingunni, og mæli eindregið með brtt. okkar hv. 5. landsk.

Viðvíkjandi 10., 11. og 12. gr. frv. er það að segja, að ég er sammála þeim breyt, á stjórnarkosningu sjúkrasamlaganna, sem þar er farið fram á. Tryggingarstofnun ríkisins á að hafa betra eftirlit með sjúkrasamlögunum. En jafnframt vildi ég benda á, hvort ekki væri rétt að hafa betra eftirlit með sjálfri tryggin6arstofnun ríkisins en nú er gert. Ef það er rétt, sem hv. frsm. fjvn. sagði við 2. umr., að meðallaun við stofnun þessa væru 7900 kr., er ég hræddur um, að þar sé ekki viðhafður sá sparnaður, sem vera ætti. Eigi tryggingarstofnunin að hafa eftirlit með því, að sjúkrasamlögin gæti sparnaðar, verður hún auðvitað að gæta sparnaðar sjálf.

Í 15. gr. þykir mér takmörkunin við vinnutíma samlagslæknisins varasöm, og væri betra, ef hægt væri að koma því öðruvísi fyrir.

Þá kem ég að spurningunni um dagpeningana. Þetta er mjög erfitt atriði. Eins og þetta er nú framkvæmt í Reykjavík, fá menn ekki greidda dagpeninga fyrr en menn hafa verið veikir í 16 vikur, en fyrir flesta verkamenn þýða svo löng veikindi það, að þeir lenda á sveitinni. Það er von, að menn sætti sig ekki vel við það, að eiga að borga há iðgjöld, og svo komi dagpeningarnir ekki betur að notum en það, að menn verða að leita til sveitarinnar hvort sem er. Eins og nú er, eru dagpeningarnir byrði á sjúkrasamlögunum, en næstum því enginn kostur fyrir meðlimi þeirra. Þetta ástand er svo slæmt, að það er von, að menn athugi, hvort ekki sé jafngott að afnema dagpeningana, eins og hér er gert. Það rétta væri þó, að láta greiða dagpeningana svo fljótt, að þeir kæmu að verulegu haldi, eins og gert er sumstaðar úti á landi.

Við höfum lagt til í brtt., að 16. gr. frv. falli niður. Sú grein þarf nákvæmrar athugunar. Í 31. gr. laganna er ákveðið, að geti tryggingarstofnun ríkisins ekki náð samkomulagi við tryggingarlækna um greiðslur, megi stjórnin greiða læknunum eftir reglum, sem tryggingarstofnunin setur. En í 16. gr. frv. er svo ákveðið, að náist ekki samkomulag við lækna, sé stjórn sjúkrasamlags heimilt að greiða læknishjálp, lyf og annan sjúkrakostnað meðlima samlagsins eftir reglum, sem tryggingarstofnun ríkisins setur, jafnvel þótt slík greiðsla nægi ekki til að standa straum af öllum kostnaði, er annars leiðir af ákvæðum 30. gr. Ég sé ekki betur en að með þessu móti geti sjúkrasamlögin undir vissum kringumstæðum losað sig að meira eða minna leyti undan þeim skyldum, sem þau hafa gagnvart hinum tryggðu. Ef sjúkrahúsin heimta 8 kr. á dag, getur tryggingarstofnunin ákveðið, að samlögin skuli ekki borga nema 6 kr. Það þýðir aftur, að þegar maður leggst á sjúkrahús, er heimtuð trygging fyrir því, að það, sem umfram er greiðslu samlagsins, verði borgað. Oft og tíðum getur sjúklingurinn það ekki að eigin ramleik og verður að leita til bæjarins, og á ekki einu sinni vist að fá þar nokkra úrlausn. Með þessari 16. gr. frv. er verið að svipta menn rétti, sem menn tvímælalaust hafa samkv. 2. gr. laganna. Það er náttúrlega mjög slæmt, ef tryggingarstofnun ríkisins getur ekki komizt að samkomulagi við sjúkrahús og lyfjabúðir, en ég sé ekki nema eina leið til að hindra það, að sjúkrahús setji okurverð á hjálp sína, og hún er sú, að tryggingarstofnunin sjálf fái umráð yfir sjúkrahúsum og lyfjabúðum. Ef tryggingarstofnunin neitar að borga meira en 6 kr. fyrir sjúkling á dag, þá hlýtur það að byggjast á því, að tryggingarstofnunin álítur, að hægt sé að reka spítala með því móti, að ekki sé greitt meira fyrir dvöl sjúklinganna. Hitt er ófært, að menn, sem tryggðir eru í sjúkrasamlagi, geti ef til vill ekki lagzt inn á spítala, vegna deilu milli samlagsins og sjúkrahúsanna. Samþykkt 15. gr. yrði til þess að staðfesta þá óreiða, sem ná er á þessum málum, og erum við því á móti gr. Ég viðurkenni fúslega, að ástand það, sem nú ríkir, er óþolandi, en ég vil ekki, að sú leið sé farin að lögfesta þetta óþolandi ástand, heldur tryggja samlögunum völd yfir sjúkrahúsum og lyfjabúðum, svo að þeir tryggðu geti notið þess réttar, sem þeir eiga. Okkar till. á því tvímælalaust rétt á sér. Það á ekki að gefast upp fyrir þeim erfiðleikum, sem stafa af því, að flestir spítalarnir í Reykjavík eru einkastofnanir.

Næstu gr., 17., 19. og 24. gr., eru til bóta. Í 24. gr. er ákveðið, að ekki megi halda eftir nema 10% af kaupi manna til greiðslu á iðgjöldum. Þegar tryggingarnar hófust, var það eitt af þeim atriðum, er gerðu þær óvinsælar hjá verkamönnum, að stundum var tekið mestallt kaup þeirra upp í iðgjöld, ef þeir fengu atvinnubótavinnu upp á einar 50 krónur. Þetta atriði frv. er því mjög til bóta. Ákvæði 25. gr. um 6 mánaða frestinn í stað eins mánaðar, er einnig mjög til bóta. Ég mun svo ekki orðlengja um næstu gr. frv., en snúa mér að 36. gr., en í henni liggur aðaldeilumál okkar hv. flm.

Í sambandi við ellitryggingarnar og úthlutun ellistyrks, vil ég láta þess getið, að þar er stefna Kommfl. sú, að sem mest verði greitt til gamalmennanna nú þegar, og til þess notað sem mest af því fé, sem fæst í þessu skyni. Við erum á móti þeirri stefnu að safna í sjóði til þess að gera þennan hluta trygginganna fullkominn eftir fimmtíu ár, og leggjum áherzlu á, að tryggingarnar sé gerðar sem bezt úr garði strax. Aðalreglan á að vera sú, að varðveita rétt allra gamalmenna, líka þeirra, sem þiggja af sveit, til ellilauna. Ég játa, að þessi 80. gr., sem verður, ef frv. verður samþ., er mjög torskilin, hreinasta torf. Eins og hún er frá hendi hv. flm., er hún í beinni mótsögn við greinargerð þeirra. Ég býst við, að þyrfti að skrifa alla greinina að nýju, á máli, sem skiljanlegt væri öllum Íslendingum. Það, sem þessi gr. fer fram á, eftir mínum skilningi, — vel getur verið, að hv. flm. leggi allt annan skilning í hana, — er það, að flokka á gamalmennin í þrjá flokka. Til greina við úthlutun samkv. fyrsta lið gr. komi þau gamalmenni og öryrkjar, sem komizt geta af með styrk, sem nemur minna en hálfum ellilifeyri, án þess að leita framfærslustyrks að auki. Tilgangurinn með þessu er sá, að tryggingarnar verði misnotaðar af bæjar- og sveitarfélögum, þannig að þau noti ellistyrkinn í stað framfærslustyrks. En með orðalagi till. er það ekki tryggt, að þessi tilgangur náist.

Um annan flokk gamalmennanna segir í frv.: „Nú er hlut hvers kaupstaðar skipt á milli einstakra gamalmenna og öryrkja kaupstaðarins. annara en þeirra, sem styrks njóta samkv. 1. tölul. og ekki hafa mesta ár á undan notið almenns framfærslustyrks, jafnframt ellilaunum eða örorkubótum úr bæjar- eða sveitarsjóði og lifeyrissjóði“. Til þessa á að verja ¾ hlutum af framlagi lífeyrissjóðs. Eins og þessi gr. liggur nú fyrir, er ekki hægt að skilja hana öðruvísi en svo, að þau gamalmenni, sem fengið hafa framfærslustyrk árið áður, geti ekki orðið aðnjótandi styrks samkv. þessum 2. tölul., og þá ekki heldur samkv. 1. tölulið. Ég sé ekki, að hægt sé að leggja annan skilning í þetta. En ég hefi tekið eftir því, að blað hv. aðalflm. leggur allt annan skilning í þetta ákvæði. Svo framarlega sem þess skilningur er réttur, þarf að orða gr. öðruvísi, svo að það komi greinilega fram í frv., hvað hv. flm. hefir átt við. Ég álít algerlega ófært að samþ. þessa gr. eins og hún er orðuð nú. Ef á að verða í henni sá meining, sem Alþýðublaðið leggur í hana, ætti að orða till. eitthvað á þessa leið: „Nú er hlut hvers kaupstaðar skipt á milli einstakra gamalmenna og öryrkja kaupstaðarins, annara en þeirra, sem styrks njóta samkv. 1. tölul., og komi þeir ekki siður til greina, sem næsta ár á undan hafa notið almenns framfærslustyrks, jafnframt ellilaunum eða örorkubótum úr bæjar- eða sveitarsjóði og lífeyrissjóði“. En það eru engin undur, þó að mönnum finnist þessi grein torskilin; ef maður les annan kafla hennar og ber hann saman við greinargerð frv þá er þar um greinilega mótsögn að ræða. Ég hefi spurt marga hv. þm. að því, hvað þessi ákvæði 36. gr. ættu að þýða, og enginn þeirra veit það almennilega. Og verði þetta samþ. óbreytt, er ábyggilegt, að hver sýslumaður kemur til með að leggja sinn eigin skilning í þessi ákvæði, en slíkt er auðvitað óþolandi. Eigi að samþ. þessa grein, verður að orða hana öðruvísi. Við leggjum til, að gr. falli burtu, og er það í samræmi við þann skilning okkar, að með henni sé verið að stíga spor aftur á bak.

Svo er hér komin fram brtt. á þskj. 320 viðvíkjandi því, að iðnmeistarar greiði iðgjöld fyrir nemendur sína, og álit ég það góða og nauðsynlega till.

Þá vil ég víkja að brtt. meiri hl. n., og þá fyrst og fremst vekja athygli á 4. brtt., sem er á þá leið, að aftan víð 36. gr. l. bætist: (sbr. þó 31. gr.) — 36. gr. l. endar þannig: „ .. Þó má aldrei skerða lágmarksréttindi þau, sem um getur í 30. gr.“ — Þetta er afarmikilvægt ákvæði fyrir þá tryggðu, og það eina í l., sem tekur það fram, að aldrei megi skerða lágmarksréttindi þeirra tryggðu. En nú á samkv. 4, brtt., eins og ég sagði áðan, að bæta aftan við þessa gr.: (sbr. þó 31. gr.), og það er einmitt gr., sem ég var að tala um, að undir vissum kringumstæðum gerði þessi réttindi að engu. Ég álít, að þarna komi fram hjá meiri hl., að fyrst og fremst sé verið að hugsa um tryggingarstofnun ríkisins og hennar hagsmuni, en að hinir tryggðu, fólkið sjálft, eigi að koma í öðru lagi. Þetta álít ég ófært. Ég álít, að tryggingarstofnun ríkisins sé fyrst og fremst til handa fólkinu og að það sé þess heill, sem eigi að miða við. — Þá hefi ég minnzt á þær helztu brtt., sem fyrir liggja.

Hvað okkar brtt. snertir, þá álít ég, að með samþykkt þeirra verði brott numdir verstu agnúarnir á þessu frv., og að það, sem eftir er skilið, miði þá virkilega til bóta og muni gera tryggingarnar vinsælli. — Ég álít þess vegna afar æskilegt, að þetta frv. verði afgr. einmitt með okkar brtt. Hins vegar er það vitanlegt, að til þess að gera alþýðutryggingarnar að góðu gagni. er langt frá því, að þetta dugi. Til þess þarf að gera gagngerðar breyt. Við kommúnistar höfum nú flutt breyt. við sjúkratryggingarkaflann, sem var 24. mál þingsins, en er ennþá ekki komið úr n. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er nú 124. mál. Og er þó komið úr n. Það er náttúrlega alltaf munur að vera nátengdur ríkisstj.

Ég álít sem sagt, að okkar till. miði að því að gera tryggingarnar virkilega vel úr garði, og vil því mælast til þess við n., að hún taki eitthvert tillit til þeirra.