29.12.1939
Sameinað þing: 23. fundur, 54. löggjafarþing.
Sjá dálk 585 í B-deild Alþingistíðinda. (1074)

1. mál, fjárlög 1940

*Frsm. (Bjarni Bjarnason) :

Það er nú kominn einhver friður og ró hér yfir hv. þm., og er það í nokkru samræmi við þetta mas, sem hv. síðasti ræðumaður var með hér.

Það er annars dálítið einkennilegt, að þessi hv. þm. skuli leyfa sér að vera að atyrða hv. þm. S.-Þ., mann, sem er þjóðkunnur fyrir afrek sín á ýmsum sviðum, og þá sérstaklega á sviði þjóðmálanna. En þessi hv. þm. hefir verið yfirvald þeirra Sunnmýlinga í allmörg ár og aldrei náð þeirri hylli hjá þeim, að hann hafi haft annað upp úr því að bjóða sig fram til þingmennsku fyrir þá en að dumpa. En þegar hann svo kemst á þing fyrir það sorglega slys, að Guðrún Lárusdóttir drukknaði í Tungufljóti, þá er þessi hv. þm. samstundis kominn í launastöðu.

Þessi hv. þm. skildi ekki, að neitt væri athugavert við það, þó að skáld í sögum sínum tækju þekkta menn og hefðu fyrir aðalpersónur í þeim á þann hátt, að þeir hinir sömu menn gætu ekkert á því haft beinlínis, en þó væri með dylgjum svo mikið sagt, að hver maður skildi. við hverja væri átt. Hv. þm. gat ekki skilið, að neitt athugavert væri við þetta, enda þótt menn gætu ekki varið sig fyrir því, sem þannig væri niðrandi um menn sagt. En um þetta efni var kjarni ræðu hv. þm. S.- Þ. í gær. Þó að þessi hv. þm. skilji þetta ekki, þá veit ég, að aðrir hv. þm. skilja það.

En viðkomandi afgreiðslu fjárlfrv. vil ég segja það, að það er dálítið einkennilegt að heyra ræðu þessa hv. þm., sem er skrifstofustjóri í fjármálaráðuneytinu, og bera hana saman við ræðu .hæstv. fjármálaráðherra. Ég man eftir því, þegar fjvn. byrjaði að vinna hér í vetur, þá hafði fjmrh. orð á því, að aðstoð skrifstofustjóra síns væri til staðar fyrir fjvn., eftir því sem hún óskaði, og mundi hann hafa bæði vilja og möguleika til þess að leggja fyrir fjvn. ýmsar till., sem gætu komið að gagni. Þá er næst að geta þess, að þessi maður, skrifstofustjóri fjmrn., sást aðeins tvisvar hjá fjvn. Í fyrra skiptið mun hann hafa haft með sér nokkrar till. til lækkunar, sem flestar munu þó hafa verið um lækkanir á gjöldum ríkissjóðs, sem voru lögboðin, þannig, að ekki var hægt við þeim að hreyfa. Í hitt skiptið var það, að hann sýndi sig til þess að afhenda okkur fjárlagafrv., þar sem hann hafði strikað þá menn út af 18. gr., sem dánir voru, en síðar kom í ljós, að ekki var gengið frá þessari útstrikun til neinnar hlítar. Nú vissi hann þó, þessi hv. þm., að það var ekki aðeins eðlilegt, heldur líka embættisskylda hans, að leggja eitthvað til málanna í þessum efnum. Aftur á móti var það svo um hæstv. fjmrh., sem hefir meiri störfum að gegna en skrifstofustjórinn, að hann kom og ræddi margoft við fjvn. ýms þau mál, sem fjvn. hafði með höndum, og till. fjvn. eru í höfuðatriðum í samræmi við álit fjmrh. Kann ég sem frsm. fjvn. hæstv. fjmrh. beztu þakkir fyrir prýðilega samvinnu. Og þessa góðu samvinnu endaði hann í raun og veru í gær í ræðu, þar sem hann fór hlýlegum orðum um störf fjvn., þar sem hann einnig taldi till. fjvn. eftir atvikum góðar. Svo kemur skrifstofustjóri fjmrn., hv. 11. landsk. þm., með órökstudd ummæli um það, hversu fjvn. hafi tekizt óhönduglega störf sín. Skal ég nú rökstyðja þessi orð mín.

Í fyrsta lagi hefir þessi hv. þm. hugsað sér það, að fjárl. mundu verða afgr. lægri fyrir árið 1940 heldur en fjárl. yfirstandandi árs. Ég skil ekki í því, að nokkrum einasta manni, sem nokkurn kunnugleika hefir á þessu starfi og hefir um leið athugað ástandið eins og það er nú, hafi getað komið þetta í hug. Þær björtustu vonir, sem menn yfirleitt hafa gert sér um afgreiðslu fjárl. nú, hafa verið þær, að fjárl. fyrir árið 1940 gætu orðið svipuð að gjöldum til og fjárl. fyrir yfirstandandi ár. Og ef það gæti tekizt, yrði það gífurlegur sparnaður með hliðsjón af því ástandi, sem nú ríkir.

Hv. 11. landsk. þm. sagði, að lækkunartill. fjvn. við 2. umr. hefðu verið lítilfjörlegar. Í því sambandi vil ég benda á, að fjvn. kom þá fram með till., sem námu um 1 millj. kr., sem verkuðu lækkandi á útgjaldahlið fjárl. En þar af hvarf aftur nálega ½ millj. kr. í vexti aðeins vegna gengislækkunarinnar og aukins kostnaðar við utanríkismálin. Og það er hart að sæta ámælum fyrir að taka upp þessa liði, sem til eru orðnir aðeins vegna aðgerða Alþ.

Þegar þetta tvennt er tekið til greina, lækkun krónunnar og stríðsástandið, — hvaða manni með heilbrigðri skynsemi dettur þá í hug, að hægt sé að lækka fjárl. í slíkum kringumstæðum, nema þá að um neyðarástand sé að ræða og allar fjárveitingar séu miðaðar við það? En fjvn. hefir tekið það fram í nál. sínu sem sína skoðun og margir hafa tekið undir það, og þar á meðal hæstv. ráðherrarnir allir, að það sé rétt, að ókleift sé að afgr. fjárl., sem miðuð séu við neyðarástand, án þess að það sé fyrir hendi. En hv. 11. landsk. vill ekki ganga inn á, að þetta sé rétt sjónarmið. Hans afstöðu í þessu efni er held ég skýrast svarað með því, sem ég hefi tekið fram, að ég bygg, að hv. þingmenn megi vel við una, ef fjárl., sem afgr. eru nú, eru svipuð fjárl. yfirstandandi árs. Ég býst ekki við, að það komi fram nokkur rödd um það, að það sé á nokkurn hátt ógætilegt, óeðlilegt eða óskynsamlegt að hugsa svo. Nú má vera, að ekki takist að fylgja fjárl. En fjvn. hefir plögg á borðinu, sem gefa líkur til þess, að þetta takist mikið til, komi ekki eitthvað alveg óvænt og gripi inn í þjóðlíf okkar.

Greiðslujöfnuður á fjárlagafrv. er svipaður nú og hann var, þegar frv. kom frá hendi ríkisstj., en að vísu 150 þús. kr. verri eftir 2. umr. heldur en hann var í frv. frá hendi ríkisstj. En miðað við fjárl. síðasta árs hefir greiðslujöfnuður fjárl. versnað um h. u. b. 480 þús. kr., en það má heita nákvæmlega sama upphæð eins og hækkanirnar hafa orðið á afborgunum skulda erlendis vegna gengisbreyt. ísl. krónunnar.

En úr því að fjvn. verður fyrir ámælum fyrir ógætilega afgreiðslu fjárl., þá vil ég spyrja um það, hvernig hv. þm. líti sjálfir á það mál. Ég fullyrði, að nú munu vera fram komnar brtt., sem nema samtals um 600 þús. kr., þrátt fyrir það, þó að ég og aðrir samnm. mínir höfum gengið vel fram í því að leita eftir vilja hv. þingmanna um það, hvaða fjárveitingum þeir óskuðu eftir til handa sínum kjördæmum.

Að vísu skal ég viðurkenna það, að sumar af þessum brtt. voru ekki viðurkenndar af fjvn., en þó verulegur hluti þeirra. En þrátt fyrir það, þótt búið sé að vinna mikið að því að leita samkomulags um þetta atriði, rignir brtt. yfir fundinn, og munu nema nú eins og er um 600 þús. kr., og má mikið vera, ef mikið af þessum brtt. verður ekki samþ., ef flokkarnir gera ekki einhverjar gagngerðar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir það. Á undanförnum þingum hefir það verið þannig, að það eru aðeins fáar þúsundir, sem hafa verið samþ. við lokaafgreiðslu fjárl. umfram það, sem fjvn. hefir lagt til. Ef allar þessar till. verða samþ., mætti segja mér, að það yrðu álíka mörg hundruð þúsund núna eins og áður þúsund, og ég mótmæli því, að fjvn. beri ábyrgð á því.

Til áréttingar á því, sem fjvn. hefir gert til þess að lækka ýmsa liði fjárlagafrv., hefir hún einnig gert ráð fyrir því, að það verði veitt heimild fyrir ríkisstj. til þess að lækka heimildir, sem ekki eru í lögum, um allt að 20%. Ég stakk upp á því, hvort ekki væri hægt að veita stj. heimild til þess að innheimta ýms gjöld með álagi. Þetta fékk ekki hljómgrunn í n., þar sem margir álíta skatta of háa. Að þessu athuguðu finnst mér hart, að hér skuli rísa upp þm., sem vilja auka þessa erfiðleika í fjármálum.

Fjárlfrv. liggur hér fyrir, og það er, eins og ég sagði, um 150 þús. kr. verri útkoma en þegar það var lagt fyrir þingið, og það er hér um bil nákvæmlega hækkunin á afborgununum, eins og ég sagði áðan.

Ég ætla þá að víkja að tekjuliðunum. Ég gerði það í fyrstu ræðu minni og gat þess þá, að flestir tekjuliðirnir væru ákveðnir að fjmrh. viðstöddum og viðskmrh. einnig, og ég vil taka það fram, að ýmsir af tekjuliðunum eru ákveðnir eftir tillögum fjmrh., og mér fannst hann bæði vita vel um þau rök, sem var að finna í nál., sem fylgdi tollskránni, um það, hvað skynsamlegt væri að áætla tekjurnar, og vil fullyrða, að n. tók fullt tillit til þess, sem fjmrh. lagði til. Það er vitanlegt með hans till. eins og annara, að hann á ekki auðvelt með að sjá fram í tímann og vita, hvað reynist vel. Verðtollsupphæðin er tekin beint eftir till. ráðh., og svo er um fleiri tillögur. Ég vil svara hv. þm., sem gerði fyrirspurn, að till. viðvíkjandi áfengisverzlun ríkisins er gerðar beinlínis eftir tillögum forstjóra hennar. Það yrði of langt mál að fara að telja upp þau rök, sem liggja fyrir ákvörðunum nefndarinnar.

Eins og hv. þm. gat um, getur verið komið allt annað ástand, þegar þetta kemur til framkvæmda. Ef það kemur til, þá er hér komið annað ár, og þá sjáum við, hvað við getum gert. Ég hefi ekki heyrt neinn alþm. halda því fram fyrr en hann, að það sé eðlilegt, að Alþingi gangi frá hallafjárlögum. Ég mun svo láta þetta nægja, því ég sé, að ég hefi skrifað ýmislegt hjá mér og ég veit ekki vel, á hverju ég á að byrja.

Ég hygg, að það muni verða erfiður róðurinn hjá þessum hv. þm., ef hann ætlar að fá aðra þm. til þess að fallast á, að framlögin til vega séu lægri en áður. Það er nefnilega sá póstur. sem þingmenn óska ekki, að sé skorinn við neglur sér. Það er líka nauðsynlegt, bæði með tilliti til samgangnanna og vegna þess, að hér er næstum því eingöngu um vinnu að ræða. Um lendingarbæturnar er það að segja, að langflestar af þessum lendingarbótum eru þegar unnin verk. Ég man eftir einum lið um 20 þús. kr., sem var greiddur í sumar með víxli, sem stj. skrifaði upp á, svo ég nefni dæmi um það, sem búið er að vinna, og hvort sem búið er að vinna verkin eða ekki, þá stefnir allt að því að létta undir með framleiðslunni. Það er næsta einkennilegt að taka þetta tvennt, vegina og lendingarbæturnar, sem eru lífæðar þjóðfélagsins. Það er talað um að auka framleiðsluna og koma fólkinu í hana og láta það vinna, en það þýðir lítið að veina og kalla og gera svo ekki neitt.

Að því leyti, sem fyrirspurn hans um kennaraskólann viðkemur, skal ég geta þess, að það lá fyrir nefndinni, og var, að mig minnir, um 20 þús. kr., og n. taldi rétt, að stj. sæi um að reyna að greiða það á þessu ári, og það kæmi þá á fjáraukalög síðar.

Ég ætla að bæta hér dálitlu við. Það er viðvíkjandi nokkrum fyrirspurnum, sem komu fram. Í fyrsta lagi viðvíkjandi þeirri fyrirspurn frá hv. þm. Vestm., hvað liði dýpkunarskipinu. Ég álít, að það hafi verið einskonar skilyrði, að dýpkunarskipið væri lánað stj., ef hún þyrfti með, og hefi sannfrétt, að stj. styrkti skipið á sínum tíma með því skilyrði, að hún fengi það að láni.

Þá var gerð fyrirspurn um Hafnarfjallsveg. Hann er í tvennu lagi, sem rétt er, því þetta eru tveir vegir. Annar að norðan, þ. e. a. s. meðfram Hafnarfjalli um Hafnarskóg, en hin þjóðleiðin er fyrir Hvalfjörð, vestur með Hvalfirði, framhjá Saurbæ og út til kauptúnsins, og eru þetta tveir vegir, þótt þeir séu báðir undir sama nafni.

Einnig var gerð fyrirspurn um læknabústaði, hvort ekki væru fleiri bústaðir, sem þyrftu sömu aðstoðar Alþingis og þessir. 3 af þessum 4 læknabústöðum hafa verið í fjárlögum lengi, og fullyrði ég ekkert um, að það kunni ekki að vera fleiri, sem þyrftu hins sama.

Ég vil nú víkja örfáum orðum að umræðum, sem fram hafa farið út af síldarverksmiðjunni á Húsavík og veginum yfir Siglufjarðarskarð. Sé ég ekki ástæðu til þess að lengja þær umr. að mun, úr því þær hættu, enda ekki svo kunnugur þessu máli, að ég vilji fara að lenda í deilum í sambandi við það. En mér fannst hv. þm. Ísaf. gleyma því, að það mun einmitt vera stefnt að því fyrir mörgum bátum, að þurfa ekki að keyra langa leið til þess að landa síldina, og hélt ég, að það væri höfuðatriði, að bátar þyrftu ekki að keyra nema sem allra stytzta leið. Ég kannast ekki við það, sem hann segir, að það hafi litla þýðingu að hafa góðar samgöngur að og frá. Ég hefi talað við kaupfélagsstjórann á Kópaskeri. Sagði hann það vera mikinn galla, hve samgöngur á landi væru vondar. Þess vegna er lögð áherzla á, að vegurinn verði lagður, til þess að hægara sé að flytja vöruna. Sama máli gegnir um Siglufjarðarbæ, og er einkennilegt að gera lítið úr þessu. Hann sagði, að það væru ágætar samgöngur við Siglufjörð. Það er að vísu rétt, en ég verð að segja, að ég tel það algerlega misráðið, að verksmiðjurnar, svona gífurleg fyrirtæki, skuli ekki vera skyldugar til að sjá um sæmilegar samgöngur að og frá. Það er rétt, sem einn þm. — ég held, að það hafi verið hv. 1. þm. Reykv. — sagði, að verksmiðjurnar ættu að taka upp í sinn stofnkostnað að gera vegi að og frá verksmiðjunum. Það er ekki til svo lélegur sveitabær, að hann hugsi ekki um að hafa veg að býlinu. Það er óforsvaranlegt, hvort sem það er verksmiðjustjórn, ríkisstjórn eða Alþingi, að reisa svona gífurleg framleiðslutæki eins og á Siglufirði án þess að tryggja það, að þar, sem um tíma eru 12 þús. manns, sé þetta fólk ekki innilokað. Það er um 1/3 hluti íbúanna hér í Reykjavík, og ætli það þætti ekki hart, þótt ekki fleiri séu, ef ekki væru góðar samgöngur úr öllum áttum? Nú þarf ekki að tala um þetta í neinum rifrildistón. Þetta ættu að að vera samtök allra. Þing eftir þing hafa komið áskoranir um að leggja sem allra mest framlög í þessa vegi. Á hverju ári síðan ég kom á þing, 1934, hafa verið mjög háværar kröfur um að fá þennan veg. Ástæðan er sú, að ekki þykir gott að geta ekki komizt að staðnum nema á sjó. Frá Siglufirði hafa komið fram háværar kröfur um að reisa heimili fyrir sjómenn, og hefir verið borið fram sem ástæða, að þarna sé svo mikil kös af fólki, sem ekkert geti komizt. (FJ: Það er búið). Ég veit, að það er búið, en það hefir verið sagt, að þegar ekki sé vinna, séu böll nætur og daga, og hygg ég, að góð leið út í sveitina gæti mikið bætt úr þessu. Þótt sumir haldi því fram, að það verði aðeins til þess, að það verði drykkjuskapur í bílunum, segist hv. þm. Ísaf. gjarnan vilja keyra til Skagafjarðar, og hann vill geta ekið um Presthólahreppinn. Einnig verkamennirnir vilja það. Þetta þarf ekki að vera deilumál.

Hv. 1. þm. Reykv. talaði kaldranalega um þetta mál og sagði, að það væri einkennilegt að koma með till. um að loka skólunum og hinsvegar um að veita skólafólki atvinnu. Þetta sagði hann að væri ósamræmi. Þarf það að vera ósanngjarnt að ætla að takmarka aðsókn að skólunum og veita svo skólafólki atvinnu? Það hefir aldrei verið gert ráð fyrir að loka skólunum. Ennfremur sagði hann, að ef Siglufjörður væri eins slæmur og af er látið, væri vafasamt að fara þangað með skólafólk. Það munu nú viða vera vafasamir staðir utan Siglufjarðar, og held ég, að við ættum að snúa okkur að því að lækna meinsemdirnar, en ekki afneita því, að á þessum stöðum sé atvinnu að hafa fyrir námsmenn okkar.

Það mun vera komin fram brtt. við till. fjvn. um þetta efni. Ég tók það fram, að það væri tel sennilegt, að það yrði að fara einhverja aðra leið, en skal játa, að mér þótti dálítið einkennilegt að heyra hjá hv. þm. Ísaf., þegar hann fordæmdi það að veita fé til vega af handbæru fé verksmiðjanna, en heldur því fram, að það eigi að veita uppbót á síldarverðið af handbæru fé verksmiðjanna. Ef rétt er í öðru tilfellinu að tala um handbært fé, þá er það í báðum. Hvort rétt er að taka féð og leggja það í vegi, er annað mál. Ef gróðinn var 4–4.50 kr. á mál, getum við fagnað því, en sjómenn vildu annan taxta. Þeir vildu ekki ganga að þessu. Það er líka skoðun fyrir sig. Ég ætla ekki að mótmæla því. þótt við framsóknarmenn viljum yfirleitt, að sá rétti hlutur komi fram, hvorki meira eða minna. væri nokkur goðgá, þótt þeir sjómenn, sem vilja fá ákveðið verð, fái það, en ágóðanum verði varið til þess að bæta skilyrðin á þessum stað? Hitt finnst mér ekki réttlátt, að ef vel gengur, þá skuli þeir fá það, sem umfram er, en enga áhættu hafa, ef illa gengur. Það geta þeir ekki heldur. Það hefir því skýrzt fyrir mér, að till. fjvn. eru alveg réttar einmitt með tilliti til þess að bæta aðstöðu þeirra, sem þarna vinna. Hitt er annað mál, að ekki er víst, að peningarnir liggi á lausu.

Ég skal ekki lengja þetta öllu meira, en vil geta um það, að þær heimildir, sem fjvn. leggur til, að stjórninni séu veittar í 22. gr. og kosta fjárútlát, eru bundnar því skilyrði, að ríkisbúskapurinn gangi svo vel, að féð verði aflögu til þeirra framkvæmda, en vitanlega koma þær síðast til greina, og auðvitað yrðu þær ekki framkvæmdar, ef þyrfti að grípa til þess að lækka útgjaldaliði, sem ákveðnir eru í öðrum gr. fjárl. Ef hægt er að framkvæma fjárl. án þess að nota lækkunarheimildina, og samt er fé til afgangs hjá ríkisbúinu, þá fyrst kemur til greina að framkvæma þessar heimildir. Þetta vil ég leggja áherzlu á og undirstrika.

Þá voru nokkrar fyrirspurnir viðvíkjandi bjargráðanefndinni. Hvers vegna fjvn. hefði ekki tekið upp fjárveitingu til þess að launa bjargráðanefnd. En n. leit svo á, að gegnum þær fjárreiður, sem nefndin á að hafa, sé auðvelt fyrir stjórnina að greiða henni. Mér finnst óviðkunnanlegt að taka slíkt upp í fjárlög fyrirfram, ekki sízt þegar viðurkennt er, að ekki sé hægt að gera sér grein fyrir, hver slík framlög ættu að vera.

Viðvíkjandi héraðsskólunum finnst mér eðlilegt, að það fari fram rannsókn á fjárreiðum þeirra og að ekki sé tekin upp fjárveiting til þeirra fyrr en slík rannsókn hefir farið fram. Fjárstyrkurinn er 1250 kr. á hverja fyrstu 40 nemendurna, og eru ætlaðar 120 þús. kr. í rekstrarstyrk til skólanna, og hvort það er nokkrum þúsundum meira eða minna, finnst mér ekki gera mikið til. Íþróttafulltrúinn er ófenginn enn, og verður ekki fyrr en kemur fram á árið, en stjórnin mun ekki verða í vandræðum með það, ef hann verður skipaður á árinu.

Viðvíkjandi brtt. er n. á þeirri skoðun, að yfirleitt eigi að fella þær. Nú eru fáir þm. hér inni í salnum, og sé ég ekki ástæðu til að fara að telja upp brtt. og segja, hverjar eigi ef til vill að samþykkja, þar sem fáir eru, sem heyra, og n. hefir ekki haft tóm til þess að kynna sér þær.