18.12.1939
Neðri deild: 86. fundur, 54. löggjafarþing.
Sjá dálk 290 í C-deild Alþingistíðinda. (3185)

111. mál, vinnuskóli ríkisins

*Frsm. (Bjarni Bjarnason) :

Þegar þetta mál var hér til 1. umr., hafði enginn kvatt sér hljóðs, og af skiljanlegum ástæðum kom því ekki fram neitt um það, hvernig dm. litu á málið. Menntmn. telur þó, og sjálfsagt allir, sem um þetta mál hugsa, að það sé svo stórt í sjálfu sér, að það þurfi að ræðast. Þess vegna vil ég æskja þess fyrir hönd n. og allra þeirra, sem áhuga hafa fyrir vinnuskóla eða uppeldi í heild sinni, að þetta mál komi til svo rækilegra umr. sem kostur er á. Mun að þeim umr. loknum verða auðveldara fyrir menntmn. þessarar d. að gera jafnvel einhverjar brtt. við frv. En það er næsta eðlilegt, að n. vilji heyra álit þm. á þessu stórmáli áður en lengra er haldið.

Með grg. þessa frv. er gefið tilefni til umr., ekki einungis um vinnuskóla í svipuðu formi og hér er bent á, heldur einnig um þegnskylduvinnu. Í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef árangurinn af rekstri vinnuskólans. sem frumvarpið fjallar um, verður æskilegur, er gert ráð fyrir, að hann verði upphaf almennrar þegnskylduvinnu hér á landi. Mun starfsemi skólans afla verðmætrar reynslu um það, hvers megi yfirleitt vænta af þegnskylduvinnu hér.“ Og ég skal geta þess, að þetta eru ummæli þeirrar n., sem falið var að endurskoða fræðslulögin og einnig að athuga þetta frv., sem Lúðvig Guðmundsson hafði samið. — Þetta atriði, á hvern hátt megi firra æskuna iðjuleysi, er næsta alvarlegs eðlis, og það er óhugsandi, að við svo búið megi standa, að ekki sé reynt að finna lausn á atvinnuleysi unga fólksins, en það er plága, sem ekki einungis þjáir þetta land, heldur mörg önnur lönd víða um heim. Til þessa liggja sjálfsagt margar ástæður, og ekki sízt sú, hversu mikið er nú notað af vélum við allskonar atvinnurekstur. Það, að fólkið vinnur ekki á unga aldri, hefir ekki einungis í för með sér það almenna böl og tjón, sem af því leiðir að fá ekki verkefni, heldur einnig hitt, að fólkinu gefst ekki tækifæri til að læra vinnubrögð. Þetta mál er víða rætt, á Alþ., í blöðum, tímaritum, útvarpi, félögum, skólum og meðal einstakra manna, — og allar þessar umr. hniga í sömu átt, þ. e. að leita varanlegrar lausnar til bóta. Ég hygg, að þetta sé fyrst og fremst uppeldismál. Uppeldismál á þann hátt, að í staðinn fyrir alla þá skapraun, sem leiðir af atvinnuleysi, komi ástin á vinnunni og vinnukunnátta. Þó er næsta langt bil á milli þessa. — Það er hættulegra en orð fá lýst að hafa ekki nægileg verkefni handa æskunni, heilbrigð verkefni til stælingar kröftum, bæði andlegum og líkamlegum. Þetta atriði er öllum svo ljóst, að ekki er ástæða til að fara um það mörgum orðum.

Atvinnuleysið kemur vitanlega harðast niður á ómótaðri æskunni, án þess þó að ég ætli að draga úr því böli, sem það er fyrir fullþroska fólk. Hjá ungu fólki veikir atvinnuleysið ekki hvað sízt siðgæðiskenndina, lamar meðfædda hæfileika og spillir uppeldinu. Oft leiðir þetta ástand til algerðs ruglings í huga unglinganna á réttu og röngu. Þessi hætta af skorti á verkefnum er meiri í bæjum og kauptúnum heldur en í sveitum landsins. Raunverulega má fullyrða, að atvinnuleysi til sveita sé óþekkt fyrirbrigði. Það mun og viðurkennt, að misjafnt atferli. svo sem gripdeildir o. þ. h., tíðkast aðallega í bæjum og kauptúnum, en er að heita má óþekkt til sveita. Þetta stafar af því, að kaupstaðaunglingarnir hafa ekki verkefni, og það er eins og krafturinn leiti útrásar á einhvern hátt. og á þennan lélegasta hátt, ef heilbrigð viðfangsefni brestur.

Hitt atriðið, hvaða leiðir skuli fara, er sérstaklega umr. efnið í þessu sambandi.

Þjóðfélagið leggur mikið á sig og á margan hátt til þess að afmá atvinnuleysi og allt, sem stendur á móti eðlilegri þróun og þroska. Mætti þar nefna skólana og ýmiskonar stöðvar, sem veita mönnum tækifæri til að vinna andlega vinnu. Einnig má nefna allar verklegar, opinberar framkvæmdir, þar sem margir einstaklingar fá lífsframfæri sitt og tækifæri til að beita líkamsorku sinni. — Vinnuskóli með fjárhagslegum stuðningi ríkisins er hér til umr. Það mál gefur, eins og ég áðan sagði, einnig tilefni til að ræða um þegnskylduvinnu og þegnskaparvinnu eða sjálfboðavinnu. Þetta og fleira má ræða hér allt í sameiningu. Beinar till. hafa komið fram um þessi mál, bæði fyrr og nú. Þegnskylduvinnan er ekki neitt nýtt fyrirbrigði. Í hinum svokallaða ,.höggormi“ er sú till., að allir unglingar á aldrinum 13–15 ára skuli hafa dvalið eitt ár í sveit, ef þeir hugsa til að komast í skóla, sem styrktir eru af ríkinu. Í öðru lagi er frv., sem nú er til umr., og í þriðja lagi allar þær umr., sem á öllum tímum hafa farið fram um þegnskylduvinnu. Mig langar til að rifja stuttlega upp nokkuð af því, sem kemur fram í fyrirlestrum, er Lúðvig Guðmundsson flutti í ríkisútvarpið, eftir að hafa ferðazt á vegum ríkisstj. um Norðurlönd, England og Þýzkaland til þess að kynna sér fyrirkomulag þessara mála þar. Bæði veit ég það af eigin kunnugleika og fæ það staðfest hér í þessum fyrirlestrum, að á Norðurlöndum er mikið hugsað um þessi mál og mikið gert, sérstaklega í formi æskulýðsskóla. Þar eru unglingar vandir við allskonar vinnu og nám, t. d. trésmiði, bastvinnu, hannyrðir, leikfimi og aðrar íþróttir. Þessi starfsemi er vel skipulögð og unnið að því alveg markvisst, að beina æskunni að námi og vinnu í stað þess að ganga atvinnulausri. — Í barnaskólum Kaupmannahafnar t. d. útskrifast um 5 þúsund börn árlega. Talið er, að 2 þús. þeirra leiti til skrifstofu, sem bærinn rekur til að veita ungu fólki aðstoð við útvegun vinnu. Þetta er svipað fyrirkomulaginu um öll Norðurlönd.

Í Þýzkalandi eru öll börn, sem lokið hafa barnaskólaprófi, skyld til að fara í sveit og dvelja þar í ca. 3 mánuði, þ. e. a. s. ef þau halda ekki áfram námi. Talið er, að af þessum börnum, sem skipta hundruðum þúsunda, leiti aðeins um 40% aftur til bæjanna. 60% verða eftir í sveitunum. Meðan á sumardvöl barnanna stendur eru drengirnir látnir vinna allskonar störf á sveitaheimilunum, t. d. hjálpa til í fjósi og á akri, en stúlkurnar hjálpa til innanhúss. Þau börn, sem ekki komast í vinnu á þennan hátt, fara sem sjálfboðaliðar til þess að inna af hendi einskonar þegnskaparvinnu, með það sérstaklega fyrir augum að vera ekki iðjulaus og læra að vinna. Í Þýzkalandi er einnig löggjöf um þegnskylduvinnu, þar sem hver maður er lögskyldaður til þess að inna af hendi 6 mánaða starf einhverntíma á aldrinum 18–25 ára.

Ég vil ekki vera margorður um þetta. Í nágrannalöndum okkar er mikið gert til þess að hjálpa æskunni að afla sér atvinnu, og ýmsar þjóðir eru þegar farnar að lögbjóða vinnu, þ. e. hafa þegnskylduvinnu. Ég hygg, að þetta frv. þurfi að athugast eitthvað nánar en gert heftir verið, ef menn annars fallast á að fara þessa leið. Ég gat þess hér við 1. umr. frv., að mér þætti ekki óeðlilegt, að þótt Alþ. ekki vildi lögfesta vinnuskóla, þá héldi ríkisstj. áfram tilraunum á svipuðum grundvelli og síðastl. sumar, til þess að fá reynslu um það, hvort ungir, atvinnulausir menn vildu sækja slíkan skóla þrátt fyrir lítið kaup. Og ég vil vona, að iðjulausir piltar leiti til slíkra stöðva fyrst og fremst með það fyrir augum að njóta vinnunáms.

Það er enginn vafi á því, að við Íslendingar erum heldur illa settir hvað snertir kunnáttu um vinnubrögð, og við þurfum ekki að leita langt til þess að sjá viða hirðuleysislega farið með vélar og verkfæri. Þetta stafar af því, að fólkið hefir aldrei lært að finna til þeirrar gleði af vinnunni, sem þarf til þess að framkalla myndarskap og hirðusemi. Það er áreiðanlegt. að þjóðfélagið verður að gera meiri kröfur til manna um verklega kunnáttu en hingað til hefir tíðkazt. Hinsvegar er vandi að ákveða, hverskonar form skuli vera á verklegri kennslu. Það er athugandi í þessu sambandi. hvort ekki er nauðsynlegt að grípa til þegnskylduvinnu í einhverri mynd. Hvernig ætlum við að fara að því að viðhalda öllu hinu mikla og dýra vegakerfi landsins og margskonar framkvæmdum, sem eru vaxnar fjárhagsgetu okkar yfir höfuð, ef ekki er hægt að fá til þess nema vinnukraft, sem kostar stórfé? Hugsanlegt er, að byrja mætti með vinnuskóla annarsvegar og sjálfboðavinnu hinsvegar, til þess að þreifa sig áfram. Æskilegast væri að þurfa ekki að grípa til nauðungarráðstafana til bjargar frá atvinnuleysinu. Ég geri ráð fyrir því, að fleiri en ég verði á báðum áttum, hvað leggja skuli til í þessum málum. En það er augljóst, að við núverandi ástand verður ekki unað. Um það eru allir sammála. Og einmitt þess vegna verður ekki hjá því komizt að finna einhver ráð til að bægja böli atvinnuleysisins frá æskulýðnum.

Frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir rúmlega 60 manna sveit, og kostnaðurinn við það. samkv. áætlun, er Lúðvig Guðmundsson hefur sýnt menntmn., mun nema um 50–60 þús. kr. miðað við það, að piltarnir, sem námsins nytu, fengju ókeypis fæði, slitföt og 50 aura kaup á dag. Ekki er auðvelt að sýna fram á, hvað fengist þarna í aðra hönd, en svo mikið er víst, að ríkissjóður fengi alltaf vinnu, sem væri álíka verðmæt og skólakostnaðurinn, og raunar efast ég ekki um, að ríkið fengi töluvert meira. En það er annað, sem ekki verður metið til fjár, og það er uppeldisgildi slíkrar stofnunar. Ég efa ekki, að hæfan mann mætti fá til að veita slíkum skóla sem þessum forstöðu.

Ég álít óhjákvæmilegt, eins og ég hefi margtekið fram, að athuga þetta mál rækilega, sérstaklega fyrir þá sök, að þm. virðast ekki aðhyllast þá skoðun, að börn á aldrinum 13–l5 ára, sem hugsa til framhaldsnáms, séu skylduð til ársdvalar í sveit. Það myndi heldur ekki duga sem bjargráð, þótt það hefði töluvert uppeldisgildi. Og frá sjónarmiði uppeldisins held ég, að rétt væri að athuga, hvort ekki væri hægt að koma 4–6 þús. börnum fyrir til dvalar í sveit. Ef börnin færu ung í sveit, myndi breytast viðhorf þeirra og eyða því sjónarmiði, að vilja umfram allt dvelja í kaupstað. Allir eru sammála um, að það sé skaðlegt fyrir þjóðfélagið, að kaupstaðirnir vaxi meira, og að þeir séu jafnvel nú þegar of stórir, og því verður að finna varanlega lausn á því, að fólkið streymi til þeirra frekar en orðið er. Ég held, að ein höfuðástæðan fyrir því, að allir vilja vera áfram í kaupstöðunum, sé sú, að menn komist ekki í nægilega snertingu við líkamlega vinnu. Vinnukunnátta, vinnunám er hið eina, sem getur náð því marki að vekja vinnugleði fólksins. Vankunnátta og trassaskapur í vinnubrögðum er hættulegt atriði og vekur ógeð á vinnunni. Alveg sama máli gegnir um andlega vinnu. Ef kennsla í skólum er leiðinleg t. d., eða hæfileikar lélegir, þá vekur námið leiða. Höfuðskilyrðið til þess að vekja áhuga og starfsgleði er, að hver fái verkefni við sitt hæfi.

Ég vænti, að hv. þdm. geri ekki kröfu til þess á þessu stigi, að framsöguræða mín nái öllu lengra, en óska, að í umr. komi fram sem rækilegastar upplýsingar, svo að n. eigi auðveldara með að gera brtt. í samræmi við álit manna og sjónarmið áður en til 3. umr. kemur, og sjá, hvort ekki er hægt að komast að niðurstöðu um að lögfesta eitthvað í þá átt, sem frv. ráðgerir.