21.02.1941
Neðri deild: 5. fundur, 56. löggjafarþing.
Sjá dálk 357 í B-deild Alþingistíðinda. (662)

17. mál, loftvarnir

Einar Olgeirsson:

Það, sem ég hef fyrst og fremst út á þetta frv. að setja, er það, að ekki hafa verið gerðar nægilegar ráðstafanir í þessu sambandi, bæði til að afla þess fjár, sem þurfa mundi til þess að gera nægilegar ráðstafanir, og hrinda af stað framkvæmdum hér í Reykjavík til þess að vera undir loftárás búin, en að hætta geti verið á slíku, var bent á í fyrrasumar, strax eftir að landið var hertekið. Hið eina, sem mundi vera nokkurn veginn örugg vörn gegn loftárás, mundu vera sprengjuheld loftvarnabyrgi. Að vísu er ekki mikið til af þeim hér, en nægilegt vinnuafl er til hér á landi og nógir peningar til að borga vinnuna, sem unnin yrði í því skyni.

Menn þóttust sjá það undireins, þegar farið var að víggirða Reykjavík, að hér væri hætta á ferðum og brezka setuliðinu væri ekki sérstaklega mikið um það hugað, hvernig færi um fólkið sjálft, er hér býr. Aðalatriðið fyrir setuliðinu væri að tryggja herstöðvar sínar sem bezt, svo og þær stöðvar, sem væru mikilvægastar fyrir það sjálft, t.d. höfnina í Reykjavík, og aðrar slíkar.

Þess vegna hlaut það fyrst og fremst að koma í hlut íslenzku yfirvaldanna að sjá almenningi fyrir sem beztu öryggi gegn loftárásum, því að innrásarhernum væri ómögulegt að treysta að neinu leyti, sem vitaskuld hefur ekki komið hingað til þess að tryggja Ísland gegn árásum, heldur til þess að tryggja sér betri hernaðaraðstöðu en ella. En íslenzku yfirvöldin hafa alls ekki farið fram á það, sem sjálfsagt hefði verið að byrja á þegar í fyrrasumar, sem sé að byggja sprengjuheld loftvarnabyrgi. Þau gátu þó ekki haft sér það til afsökunar, að engir peningar væru til eða ekki væri vinnuafl til, því að hérumbil tvær þúsundir verkamanna hafa verið notaðar til að vinna hjá brezka setuliðinu í nágrenni bæjarins, í stað þess að nota þetta vinnuafl til að tryggja á einhvern hátt öryggi bæjarbúa fyrir loftárásum. Ég tel það mjög vitavert af hálfu ríkisstj. og bæjarstj. að hafa ekki að einhverju leyti hugsað um þetta.

Ég skal þó geta þess, að margar aðrar ráðstafanir en að byggja sprengjuheld loftvarnabyrgi hefði þurft að gera. Sprengjuheld loftvarnabyrgi eru að vísu bezta ráðstöfunin, en þau eru dýr. Það hefði þurft að undirbúa skipulagða fólksflutninga úr Reykjavík, ef til loftárása kæmi. En því fer mjög fjarri, því að ástandið er þannig, að vegirnir út úr bænum mundu ekki verða færir, ef til loftárása kæmi, og ef til vill hefði líka mátt útbúa húsin betur til að standast loftárásir með því að hlaða sandpokum fyrir kjallaraglugga. Ég er hræddur um, að þær aðgerðir að nota kjallara nokkurra steinsteypuhúsa sem loftvarnabyrgi mundu koma að fremur litlu haldi, því að ekki eru miklar líkur til, að þau mundu standast loftárásir betur en önnur hús. Það er hreinasti misskilningur, að þessi loftvarnabyrgi gætu orðið að gagni fyrir aðra en þá, sem staddir væru á götunni, þegar loftárás yrði gerð, því að þeir, sem staddir væru í húsum inni, mundu fara niður í kjallarann í því húsi.

Þetta vil ég minnast á, og ef hæstv. ríkisstj. væri þess sinnis að svara spurningu minni, þá þætti mér mjög fróðlegt að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur mótmælt því sérstaklega við hið erlenda setulið, sem hér er, þegar Reykjavík var víggirt. Að víggirða Reykjavík er vafalaust einhver hroðalegasta ráðstöfun, sem gerð hefur verið í þessari styrjöld, því að ríkisstj. annarra þjóða reyna að fá höfuðborgir sínar viðurkenndar sem óvíggirtar borgir. Franski herinn yfirgaf París og lýsti yfir því, að hún væri óvíggirt borg, og Belgíumenn yfirgáfu Brüssel af sömu ástæðu, og Ítalir reyna að fá Róm viðurkennda sem óvíggirta borg. En Reykjavík, sem er höfuðborg hlutlausrar þjóðar og hefur að geyma hlutfallslega stærri part viðkomandi þjóðar heldur en nokkur önnur höfuðborg, hún er ekki einungis víggirt, heldur hreint og beint útbúin sem partur af víggirðingu. Það væri fróðlegt að fá að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur mótmælt þessu sérstaklega, en ég hef ekki heyrt getið um nein mótmæli í tilefni af þessu. En viðskiptum okkar Íslendinga við brezka setuliðið hefur jafnan verið þannig háttað, að ef við Íslendingar höfum sótt mál okkar mjög fast, þá hefur setuliðið tekið kröfur okkar til greina, og sakir þessarar reynslu og þess, hvernig hér er ástatt, er mér ekki fjarri að halda, að það hefði e. t. v. getað haft einhver áhrif, ef víggirðingu Reykjavíkur hefði verið mótmælt nógu kröftuglega af yfirvöldum Íslands við brezka setuliðið.

Ég vil sérstaklega vekja eftirtekt á 4. gr. þessa frv. Þar segir svo : „Það er almenn borgaraleg skylda að vinna án endurgjalds að undirbúningi loftvarna eftir fyrirmælum lögreglustjóra og loftvarnanefnda, svo og að hlýða öllum fyrirmælum og reglum varðandi loftvarnaráðstafanir samkvæmt l. þessum, þar á meðal að taka þátt í fyrirskipuðum æfingum.“ Að vísu er það sjálfsögð skylda allra verkfærra manna að vinna að undirbúningi loftvarna, en sú vinna verður að greiðast eins og önnur vinna. En samkv. þessu orðalagi væri hægt að láta verkamenn vinna að þessu dögum saman án endurgjalds. Það þykir mér undarlegt, að ekki skuli vera tekið fram sérstaklega, að það eigi að borga þessa vinnu. — Í síðari málgr. 4. gr. segir svo : „Lögreglustjórum og loftvarnanefndum er heimilt að taka kjallara og aðrar vistarverur einstakra manna,l)

1) Niðurlag ræðunnar vantar í handr.