04.06.1941
Efri deild: 71. fundur, 56. löggjafarþing.
Sjá dálk 473 í B-deild Alþingistíðinda. (963)

134. mál, eyðing svartbaks

Jónas Jónsson:

Mér finnst þetta mál vera nokkuð hliðstætt máli, sem var nokkuð lengi á döfinni, sem sé um sambúð sels og lax. Það eru nokkur ár síðan skuldaskil milli þessara tveggja dýrategunda byrjuðu, ekki sízt við Ölfusá. Ég átti þátt í því einu sinni að koma fram með frv. um ófriðun selsins. Mér fannst ekki sambærilegt það gagn, sem af selnum var, samanborið við gagnið af laxinum. Það var ekki hægt að mæla á móti því, að það voru tugir manna við þetta stóra vatnsfall t. d., sem höfðu gagn af laxinum, en ekki nema fáir af selnum. Það beið í mörg ár, að þetta mál næði fram að ganga, en hafðist að lokum í gegn eftir mikla mótspyrnu. Því var slegið föstu af Alþ. og héraðsbúum, að það ætti að meta laxinn meira en selinn. Nú er árangurinn að koma í ljós eins og menn gátu bezt búizt við. Laxinn hefur farið vaxandi og tekjurnar af honum orðið miklu meiri en menn grunaði, jafnvel eftir svo stutta friðun. Og nú dettur engum í hug að bera saman eða meta selinn neitt sambærilegt við laxinn.

Ég skal ekki segja um, hvernig því frv., sem hér liggur fyrir, reiðir af. Annars vegar hefur ríkisstj. lagt það fyrir, en hins vegar hefur lagt til, að frv. nái ekki fram að ganga. Ég skal engu spá um, hver úrslitin verða, en hitt þykist ég vita, að það muni fara með þessi skuldaskil eins og þau, sem ég nefndi áðan. Það má mjög líklegt teljast, að það sé ekki svartbakurinn einn, sem veldur hrörnun æðarvarpsins, en það er sannað mál, að hann veldur þar miklu um, og meðan hann er látinn afskiptalaus svo að segja, þá er ekki hægt að búast við, að æðavarpið dafni og blómgist. Það liggja mér vitanlega ekki rök fyrir því, að svartbakurinn sé arðbær skepna. Það vill svo til, að ég hef lítils háttar reynslu í þessu, vegna þess að fyrir nokkru keyptu 10 menn hólma í Þingvallavatni, sem Sandey heitir. Náttúran notar ekki þennan hólma til annars en að unga út svartbak. Þetta er mikið svartbaksbæli, og hefur verið reynt að eyða honum með eggjatöku, en þrátt fyrir það hefur það ekki tekizt nógu vel enn þá. Bændunum í nágrenni Þingvallavatns er illa við hann vegna silungsins og lambanna, og alls staðar er sama sagan, að af svartbaknum fer versta orð, nema fyrir það, hvað hann er fallegur á að horfa, þegar hann flýgur. Mér er það ljóst, að ómögulegt er að bera saman fjárhagslegt gildi æðarfugls og svartbaks, og er óhugsandi að halda fram, eins og sumir gera, að hvorir tveggja geti verið nytjafuglar. Ef við tökum hérað eins og Breiðafjörð, þá er það ljóst, að ef svartbakurinn yrði friðaður á sumum eyjunum, mundi það ganga út yfir varpið í hinum. Æðarfuglinn er allt öðruvísi, mjög fallegur og friðsamur fugl, enda hefur hann verið talinn kóróna landbúnaðarins, þar sem hann hefur verið ræktaður. T. d. hafa Sauðanes og Laxamýri þótt hinar prýðilegustu jarðir vegna æðarfuglsins. Mér er kunnugt um, að áhugasamir menn hafa litið svo á, að hægt sé að færa út æðarvarp, en til þess þurfi friðun, sérstaklega fyrir svartbaknum. Er ekki hægt að neita því, að alltaf hefur þótt ánægjulegur atvinnuvegur, ef hægt er að færa æðarvarp út í stórum stíl.

Mér virðist mjög undarlegt, að þrír mætir menn í allshn. skuli hafa getað komið sér saman um að stöðva þetta frv., vegna þess að öll skynsamleg rök mæla með því eins og stjórnin lagði það fyrir. Það getur vel verið, eins og hv. 5. landsk. þm. tók fram, að gera þurfi á því einhverjar breytingar, en aðalstefnan er sú að eyða svartbaknum með kröftugum meðulum. Hitt, hvort borga eigi eina eða tvær krónur, er aðeins fyrirkomulagsatriði, sem kunnugir menn eins og hv. 5. landsk. þm. geta vel borið um.

Mér þykir sennilegt, að afgreiðsla hv. þm. á frv. í n. stafi af mannúðartilfinningu, þeim finnst óþægilegt að lögbjóða aðferð, sem veldur jafnkvalafullum dauða og eitrunin. Þeir hafa þar áreiðanlega menn í Dýraverndunarfélaginu með sér, sem virðast líta þannig á þetta mál. Ég verð að segja, að Dýraverndunarfél. gerir töluvert gagn, en það gerir oft mjög vafasamt gagn fyrir löggjafarstarfsemina í landinu og hefur oftar en einu sinni gert að engu nauðsynlegar ráðstafanir, sem gera þurfti, til þess að ákveða, hvort dýrið á að meta meira. Ég hygg, að dómur Dýraverndunarfél. hafi að verulegu leyti haft áhrif á niðurstöðu n. og tafið þannig fyrir eðlilegri lausn þessa máls. Þarna hefur félag þetta, um leið og það vildi láta gott af sér leiða, unnið verk, sem var betur látið ógert.

Við, sem unnum í þingvallanefndinni, áttum í miklum erfiðleikum með að friða staðinn fyrir ágangi búpenings, sérstaklega í sambandi við hlið eitt á Almannagjá, sem alltaf var skilið eftir opið í hinni miklu umferð, og hvernig sem farið var að, streymdu skepnur inn yfir staðinn. Svo fengum við vitneskju um, að hægt væri að gera hlið, sem opnaðist fyrir bíla, svokallað pípuhlið. Yfir þetta renna bílar, en hestar geta ekki farið um hliðið, enda er það hættulegt; af því að pípan er ekki svo þétt, að þeir geti verið öruggir. Þess vegna létum við gera annað hlið fyrir hesta og kindur. Nú skyldum við ætla, að Dýraverndunarfél. léti málið hlutlaust. Þarna var stærsta friðunargirðing landsins, en þó ekki hægt að framkvæma friðun af þeim ástæðum, sem ég hef greint. En Dýraverndunarfél. blandaði sér í þetta eftir þeirri kenningu, að hestar gætu álpazt út á grindurnar og brotið sig þar. Nú er það skaði í sjálfu sér, að menn, sem að Dýraverndunarfél. standa, skuli vita svo lítið um dýrin. Allir, sem þekkja íslenzku hestana, þekkja varfærni þeirra, enda hefur það aldrei komið fyrir, að þeir hafi skaðað sig á þessu pípuhliði. En Dýraverndunarfél. gat verið svo duglegt í þessu, að það braut án okkar leyfis girðinguna eða gerði hana ónýta í bili, og fórum við að fá aðgang á okkar verndaða land, þar til úr var bætt. Síðan höfum við sloppið vel, félagið hætti að sarga í okkur, og friðuninni fór vél fram.

Ég ætla að taka annað dæmi, sem sýnir, að Dýraverndunarfélagið getur í sjálfu sér komið með eðlileg rök frá tilfinningasjónarmiði fyrir sinum aðgerðum, þó að það í rauninni sé ekki byggt á skynsemi. Fyrir nokkrum árum kom hv. þm. Mýr. með frv. um það á Alþ. að ófriða svaninn undir vissum kringumstæðum. Þetta mætti mikilli mótspyrnu, og voru í því sambandi ortar grínvísur um þingmanninn. Dýraverndunarfél. stóð mjög framarlega í þessu og hélt því fram, að ekki kæmi til mála að eyðileggja svaninn. Skömmu eftir þetta varð ég vitni að tvenns konar ástandi með svaninn. Ég kom eitt sumar í Gilsfjörð og sá þá mörg þús. svani baða sig úti á firðinum í sumarblíðunni. Var það mjög ánægjulegt á að horfa. Svo kom ég þarna 2 eða 3 árum seinna, og þá var svo að segja enginn svanur á firðinum. Hafði komið harður vetur og þeir farizt svo hundruðum þúsunda skipti úr hungri. Það er hlutverk löggjafarinnar að taka hér í taumana, og er ekkert vit í því að láta þessum fallega fugli fjölga svo mikið, að hann geti ekki annað en hrunið niður úr hungri, hvenær sem kemur harður vetur. Svanurinn er til mikillar prýði fyrir landið og til verulegrar ánægju fyrir landsmenn, verði ekki of mikið af honum, svo að honum reynist ógerlegt að lifa sökum hagleysis.

Þá kem ég að einni hlið þessa máls, sem beinlínis skilur á milli þessara tveggja dýrategunda. Finnur Guðmundsson vatnafræðingur hefur rannsakað Mývatn og komizt að raun um, að það er svo gott veiðivatn, að það á ekki neinn sinn líka á öllu landinu. En þrátt fyrir klakið hefur silungsveiðin heldur farið minnkandi. Nú er þessi veiði mjög nauðsynleg fyrir sveitina, sem er mjög fjölmenn. Mun vera víssa fengin fyrir því, að svanurinn kafi niður og taki hrognin. Bændurnir hafa ekki leyfi til að drepa þennan fugl og verða því að sjá þessi verðmæti sín eyðilögð. Ég hef búizt við því, að friðunarlögunum yrði breytt, áður en langur tími liði, og svanurinn yrði ófriðaður vissan tíma á árinu, til þess að hindra það, að hann eyðileggi sums staðar tún og sums staðár silungsveiði. Þetta mál er mjög tilfinningaríkt fyrir Dýraverndunfélagið, og þess vegna hefur það reynt að hindra allar skynsamlegar endurbætur á lögunum. Ég vil nefna þetta hér sem dæmi, af því að ég þekki þetta mjög vel.

Ég býst við, að ástæðan til þess, að þrír hv. nm. taka hér svo ótrúlega afstöðu í svo augljósu máli, sé mannúð við dýrin, þó að hún óhjákvæmilega leiði til ómannúðar. Það, sem þessi fugl gerir, ef honum er leyft að fjölga, er að drepa svo mikið af öðrum fuglum, að það er ekki sambærilegt. Ef við athugum, hvað einn stór og sterkur svartbakur getur drepið mörg hundruð af minni fuglum, þá rekur mannúðin sig ónotalega á. Ég vonast því eftir, að þó að hv. nm. geti ekki skipt um afstöðu í þessu máli nú, verði þeir því fylgjandi, er til atkvgr. kemur, vegna þess að hér er um að ræða réttlátan málstað þegnanna.