20.04.1942
Neðri deild: 38. fundur, 59. löggjafarþing.
Sjá dálk 728 í B-deild Alþingistíðinda. (2064)

95. mál, styrkur til Íslendinga vestan hafs til náms í íslenzkum fræðum í Háskóla Íslands

Flm. (Bjarni Ásgeirsson):

Ástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er flutt, eru í grg. þess, svo að ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Ég skal aðeins endurtaka það, að það er tvenns konar hlutverk, sem fyrir mér vakir með flutningi þessa frv. annað er það, að árlega sé veittur styrkur til Íslendings, sem búsettur er í Kanada eða Bandaríkjunum, til náms í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands. En hitt er það, að veittur sé beinn stuðningur frá hinu íslenzka ríki til landa okkar vestan hafs til þeirrar baráttu, er þeir hafa þar háð til þess að viðhalda tungu sinni, máli, sögu og menningu, og það hefur þeim tekizt með mestu prýði fram á þennan dag.

Það er kunnara en frá þurfi að segja, að flestallir Íslendingar, sem fluttu vestur um haf, fóru þangað félausir, mállausir og algerlega ókunnugir staðháttum og atvinnuháttum þeirra þjóða, sem þeir settust að hjá. Það gefur því að skilja, að það hefur verið ákaflega miklum erfiðleikum bundið fyrir þá að ryðja sér braut þar vestra, í hinum nýju heimkynnum. En þrátt fyrir þessa erfiðleika hafa þeir getað varið tíma og fyrirhöfn til margs konar þjóðlegrar menningarstarfsemi, sem hefur þrifizt hjá þeim frá því fyrsta og gerir enn í dag. Og það er ekki um það að deila, að sú menningarstarfsemi, sem liggur eftir landa okkar vestra, er mjög þróttmikil og fögur grein á menningu okkar Íslendinga. Allt þetta ber þjóðinni að þakka og viðurkenna. En það gefur að skilja, að erfiðleikarnir á að halda þessu menningarsambandi við heimaþjóðina verða því meiri sem lengra liður. Því fleiri sem fæðast og alast upp vestra undir áhrifum þeirrar menningar, sem þar ræður mestu, þeim mun örðugra verður fyrir þá, sem vilja viðhalda máli sínu og lifandi menningarsambandi við heimaþjóðina, að taka upp brautryðjendastarf þar. En með þessu frv. er gert ráð fyrir, að við leggjum þeim lið í þessari baráttu. Og það er ætlazt til, að það verði gert með því, að árlega verði manni af íslenzkum ættum veitt aðstoð til þess að stunda nám í íslenzkum fræðum við Háskóla Íslands, svo að Íslendingar vestan hafs geti alltaf haft á að skipa nokkrum völdum mönnum með fullkomna vísindalegu þekkingu á tungu, sögu og menningu íslenzku þjóðarinnar og fullkominn skilning á gildi þess, bæði í fortíð og nútíð.

Eins og ég sagði áðan, tel ég, að þessi menningarstarfsemi Íslendinga vestan hafs sé mjög gleðileg og hafi stórkostlegt gildi fyrir okkur heima. Það er vitanlegt, að eins og nú standa sakir, hafa þurrkazt að miklu leyti í burtu þær fjarlægðir, sem á milli okkar hafa verið. Ég hvernig sem framtíðin verður, er enginn vafi á því, að viðskipti okkar við þær þjóðir, sem búa vestan hafs, einkum Bandaríkin og Kanada, verða á allan hátt miklu meiri en verið hefur á undanförnum árum, hvernig sem þeim átökum, sem nú standa yfir í heiminum, lýkur. Við Íslendingar munum um langa framtíð hafa margt til þessara þjóða að sækja, og á er okkur ekki lítils virði að hafa til vina og kunningja að leita um þau mál, sem við þurfum að leysa úr. En undirstaðan undir því, að slíkt samband geti haldizt, byggist á sameiginlegu máli og þeim tengslum og kunningsskap við þetta þjóðarbrot, sem af því hlýtur að leiða. Og það þarf ekki mörgum orðun um það að fara, hve mikla þýðingu það hefur fyrir okkur að geta leitað til vina og kunningja í vandamálum, sem upp kunna að koma í viðskiptum okkar við þessar þjóðir.

Reynslan hefur sýnt, að sumar stærstu og voldugustu þjóðir veraldarinnar hafa á undanförnum árum lagt mikið kapp á að eignast vini, samherja og átrúnaðargoð meðal annarra þjóða. Ég það er enginn vafi á því, að í þeim hildarleik, sem nú er háður, hefur það orðið sumum þessara þjóða ákaflega mikils virði. Hvers virði væri þá ekki okkur að eignast slíka félaga hjá þeim þjóðum, sem við þurfum svo margt til að sækja? En menning, sem byggð er á sameiginlegri tungu, er einmitt undirstaðan undir því, að sambandið við landa okkar vestan hafs geti haldizt. Það er mikið gleðiefni, að einkennilega há hundraðstala landa okkar vestra hefur notið samdóma álits erlendis og komizt til margs konar áhrifa í ýmsum greinum í því þjóðfélagi, sem þeir eru búsettir í. Þeim mun meiri styrkur er okkur í að leita til þeirra en ella.

Nú er ætlazt til þess, að þeir menn, er njóta þess náms, sem með. þessu frv. er ætlað að styrkja, geti orðið frömuðir í þeirri baráttu, sem þar er háð til þess að halda uppi íslenskri tungu og þekkingu á sögu þjóðarinnar og menningu. Þeir flytja með sér þekkingu á þessum hlutum og geta gerzt leiðtogar í þessum málum vestra. Með þessu er verið að leitast við að skapa skilyrði fyrir áframhaldandi starfi einstaklinga af íslenzkum ættum til að afla sér þekkingar, sem er undirstaðan að því, að áframhaldandi starfsemi í þjóðlegum fræðum geti haldið áfram þar vestra.

Nú heyri ég marga segja, ag ég skal ekki bera brigður á það, að það horfi nú þannig vestra, að þessi barátta verði vonlaus og það geti varla hjá því farið, að áður en langt um liður leysist íslenzka þjóðarbrotið upp og renni inn í haf þeirra þjóða, sem þar eru. Ég sé engin rök til þess, að við getum vænzt þess, að það geti haldið áfram um aldur og ævi, en samt er það svo mikils virði fyrir ísl. þjóðina, að þetta menningarsamband haldist, að við eigum að sjálfsögðu að gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að viðhalda því eins lengi og unnt er, á sama hátt og það er öllum heilbrigðum mönnum áskapað að reyna að halda við lífi sínu, þó að ekki sé hægt að umflýja dauðann.

Fyrir vestan er haldið uppi kennslu í ísl. fræðum við marga háskóla. Ég tel sjálfsagt, að ísl. þjóðin geri sitt til þess, að sú kennsla verði eins fullkomin og unnt er með því, að þangað fáist kennarar, sem hafa fengið eins fullkomna menntun í ísl. fræðum og völ er á, menn af ísl. bergi brotnir og menntaðir hér við okkar háskóla. Með samþ. þessa frv. er tvennt unnið að styrkja landa okkar vestra, sem hafa sýnt okkur svo dæmalausa tryggð, og stuðla að því að breiða út þekkingu á sögu okkar og tungu. Ég vænti, að frv. verði vísað ti1 2. umr. og menntmn.