25.02.1942
Neðri deild: 5. fundur, 59. löggjafarþing.
Sjá dálk 57 í C-deild Alþingistíðinda. (344)

4. mál, frestun bæjarstjórnarkosninganna í Reykjavík

Einar Olgeirsson:

Herra forseti ! Í sambandi við umr. um þetta mál í fyrradag var ég hér með skjal, sem hafði verið sent til trúnaðarmanna Framsfl. úti um land. Hæstv. forsrh. gaf yfirlýsingu hér á þingfundi um afstöðu sína til skjals þessa. Hann lýsti því yfir, að eigi veri rétt, að frestun kosninga í Reykjavík hefði verið samningsmál milli Framsfl. og Sjálfstfl., heldur hefði það verið afgreitt út af fyrir sig í anda lýðræðisins, og ef ég fengi eitthvað annað út úr skjalinu, þá væri það aðeins af sérstökum áherzlum, sem ég reyndi að leggja á, og væri alls ekki hægt að finna aðra merkingu en hann hafði lýst. Ég hafði skjalið tilbúið til upplestrar hér í fyrradag. En þegar ég hélt á skjalinu í hendinni, þá vildi svo einkennilega til, að einn af fylgismönnum forsrh., hv. þm. V.-Húnv., réðst að mér og reif skjalið úr höndunum á mér og reyndi að eyðileggja það. Ég streittist á móti og náði skjalinu og hef það hérna nú.

Ég verð að segja það, að mér finnst ekkert að því, þótt hv. þm. hefði svarað fyrir hæstv. ráðh. í orðum, en að þurfa að standa í handalögmálum hér, það finnst mér fulllangt gengið, og þingvinnubrögðin taka þá að gerast alleinkennileg. Ég vona framvegis að fá að hafa skjöl mín í friði hér í sölum Alþingis.

Hérna er skjalið, en það lítur ekki neitt sérstaklega vel út, sem varla er heldur von, en ef það lendir á þjóðskjalasafninu, þá er það gott dæmi um aðferðir .þingsins á því herrans ári 1912. Plagg þetta er undirritað af ritara Framsfl., hæstv. viðskmrh. Eysteini Jónssyni, og af formanni flokksins, Jónasi Jónssyni, en partur Jónasar er á öðrum Stað. Hann kemur hérna. Ég vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa dálítið upp úr skjalinu, einmitt því skjali, sem hæstv. forsrh. vildi bera brigður á, og að sjálfstæðismenn hafi hótað að taka ráðherra úr ríkisstjórninni, ef kosningum yrði ekki frestað hér í Reykjavík. Í skjalinu segir á þessa leið: „Urðu miklar umræður milli flokkanna um þessi mál, og lauk þeim á þann veg, að kosilingafrestun var ákveðin í Reykjavík einni, en Sjálfstfl. skuldbatt sig til þess að tryggja lausn skattamálanna á næsta þingi í aðalatriðum í samræmi við tillögur Framsfl. á haustþinginu og samþykkja, að lagt yrði hæfilegt fé úr dýrtíðarsjóði til þess að halda dýrtíðinni niðri. Enn fremur náðist samkomulag milli núverandi stjórnarflokka að gera, eftir því sem frekast væri unnt, ráðstafanir til að hindra, að framkvæmdir setuliðsins gerðu atvinnuvegunum erfitt fyrir með starfsfólk til nauðsynlegrar vinnu.

Með þessum samningum var tryggð framkvæmdin á öllum meginatriðum í dýrtíðartillögum Framsóknarflokksins á aukaþinginu. — Barátta flokksins hafði því þegar áorkað miklu. En því er ekki að leyna, að öll aðstaða var nú orðin miklu erfiðari til framkvæmda, ekki sízt sökum þeirrar andúðar, sem sjálfstæðisblöðin voru nýbúin að vekja gegn lögfestingunni“ Hér stendur því greinilega, að langar viðræður hafi farið fram um frestun kosninganna, sem lauk svo með kosningafrestun í Reykjavík aðeins.

Ef menn vilja bera brigður á þetta skjal, þá er það hér til sýnis í þessu ástandi, sem það er nú í, og ég get lagt það fram, ef þess er óskað af einhverjum, sem vill bera brigður á það, sem formaður flokksins og hæstv. viðskmrh. hafa látið frá sér fara. — Það, sem stendur í plagginu, er því í algerri mótsetningu við það, sem hæstv. forsrh. og einnig hæstv. fjmrh. tóku undir, að frestunin hefði aðeins verið ákveðin vegna þess, að Alþýðublaðið kom eitt út og það væri ranglæti. — Nei, hér er um hrein og bein hrossakaup að ræða. Kosningum hér í Reykjavík var frestað með því skilyrði fyrir Sjálfstfl., að hann í staðinn styddi ákveðin mál Framsfl. Hitt er annað mál, að þetta hefur án efa kostað baráttu meðal framsóknarmanna. Því að meiri hlutinn hefur sjálfsagt verið þessu mótfallinn, og einmitt þess vegna eru fremstu menn flokksins í varnar stöðu gagnvart flokksmönnum úti um land, og því segja þeir þetta í bréfinu, en það kemur aðeins mjög illa heim við það, sem þeir segja opinberlega.

Þarna er yfirlýsing á móti yfirlýsingu. Því að eftir því, sem hæstv. viðskmrh. segir, þá eru þessi brbl. aðeins blekking, og forustumönnum flokksins finnst þeir geta stært sig af, hvað þeir hafi verzlað vel og þetta hafi orðið sjálfstæðismönnum dýrkeypt. En hér á Alþ. er þessu svo öllu snúið við og sagt, að þetta hafi verið gert til þess að halda leikreglur og lýðræði. Mér finnst því ekkert einkennilegt, þótt framsóknarmenn vilji eyðileggja þetta skjal.

Svo er annað atriði, sem hæstv. forsrh. minntist á í ræðu sinni. Hann talaði um áhrifin af að fresta bæjarstjórnarkosningum. Enginn veit, hver áhrifin eru enn þá, en ástæðan var sú, að Sjálfstfl. óttaðist, að hann hefði tapað fylgi.

Svo mun ég víkja að blaðakosti flokkanna, ef kosningar hefðu farið fram 25. jan., eins og lög gerðu ráð fyrir. — Sósfl. hafði komið með lista við kosningarnar hér, eins og hinir flokkarnir. Við höfður að engu leyti betri aðstöðu en Sjálfstfl. til að gefa út blöð, og Sjálfstfl. gaf meira út af blöðum en við á þessu tímabili. Ekki vildum við fresta kosningunum. Var ástæða fyrir Sjálfstfl. til að fá frestun, þegar hann gat komið og kom út bæði Morgunblaðinu og Vísi oft í viku? Sjálfstfl. hafði helmingi meiri blaðakost heldur en við. Var ástæða fyrir Sjálfstfl. að óttast Alþýðublaðið? Ekki óttuðumst við það, og við stóðum verr að vígi. Það hefði því ver ið full ástæða fyrir okkur til að fara fram á frestun, en við vildum ganga til kosninga. Auk þess hafði Sjálfstfl. það fram yfir, að Morgunblaðið er langútbreiddasta blaðið hér, hann hafði bæði kvikmyndahús bæjarins til umráða, og enn fremur hafði hann betra kosningaapparat en hinir flokkarnir; því að hann hafði fleiri menn, sem beinlinis vinna fyrir flokkinn. Sjálfstfl. hafði því yfirburði yfir hina flokkana, þó að gengið hefði verið til kosninga 25. jan., einmitt vegna einokunaraðstöðu sinnar, en sjálfstæðismenn vildu meira. Þeir vildu hagnýta sér allt út í æsar. Þess vegna var kosningunum frestað. Sjálfstfl. vildi ekki hafa lík tæki og Alþýðuflokkurinn og sterkari tæki en við, heldur vildi hann hagnýta alla þá kosti, sem skapast við mikil peningaráð.

Annars komu fram ýmsar uppástungur í sambandi við kosningarnar og undirbúning þeirra, sem jafnvel hefðu getað bætt úr þessu mikla misrétti. T.d. var á fundi, sem haldinn var út af útvarpsumr. milli pólitískra flokka, stungið upp á því, að flokkarnir fengju ákveðinn tíma hver, til þess að skrifa ákveðna lengd ræðu, sem siðan væri lesin upp í útvarpinu. Það hefði ef til vill verið hægt að semja við Alþýðublaðið um bæjarstjórnarkosningarnar á grundvelli slíkrar uppástungu um það, hvernig það beitti sér fyrir kosningarnar. Ef ég man rétt, var ekki sérlega mikið í Alþbl. um bæjarstjórnarkosningarnar sem slíkar, heldur um gerðardóminn. Og hjá okkur snerist það líka um gerðardóminn í því, sem við gátum látið gefa út. Það er sem sé vitað, að kosningafrestunin í Reykjavík er ekki gerð til þess að gefa öllum flokkum jafna aðstöðu í undirbúningi þeirra, heldur til þess að láta ð vilja auðmanna í Sjálfstfl., svo að þeir geti fyrst og fremst hagnýtt sér það vald, sem peningarnir veita.

Hæstv. forsrh. minntist á það í ræðu sinni, hvort það hefði verið meiningin fyrir þeim, sem voru á móti frestuninni, að láta kosningarnar fara fram, einmitt þegar mesti taugaæsingurinn var í fólkinu, og hvort það væri falleg mynd, sem dregin væri upp af lýðræðinu, ef hún sýnir fyrst og fremst, að það gæti ekki notið sín nema með miklum taugaæsingi hjá fólkinu. Það er algerður misskilningur hjá hæstv. forsrh., þetta með taugaæsing hjá fólkinu í Reykjavík í janúar s.l. Ég hef aldrei vitað til, að eins harðvítugt verkfall færi fram eins rólega og stillt og án alls hávaða og taugaæsings eins og það verkfall. Það situr þess vegna allra sízt á hæstv. forsrh., sem á að gæta dóms og laga í landinu og mun hafa haft allfurðulegan viðbúnað til þess að halda uppi reglu, en ekki þurfti á að halda, að hann sé að kvarta yfir því, að fólkið í Reykjavík sé með taugaæsing. Mér er nær að halda, að hæstv. forsrh. hafi orðið fyrir vonbrigðum, hvað allt fór rólega fram.

Það hefur komið allgreinilega í ljós, enda viðurkennt að helztu forsprökkum Framsfl., að þessi l. séu til komin fyrir samkomulag á milli Framsfl. og Sjálfstfl., þar sem hönd selur hendi. Valdhafarnir í landinu hafa þarna verið í sameiningu að reyna að nota sem bezt það vald, sem þeir hafa, til þess að tryggja sem bezt völd sín og yfirráð áfram. Sérstaklega er það Sjálfstfl. og Framsfl. Það er þess vegna til lítils að vera með röksemdir við hæstv. ráðh. sjálfa um þessi mál. En hitt vil ég taka til marks, að ekki séu flokksmenn þeirra, og það meira að segja þeir, sem hér eru á Alþ., bæði í Framsfl. og Sjálfstfl., sérstaklega ánægðir með þessa samvinnu, þegar ekki einn einasti af flokksmönnum þeirra hefur staðið upp til þess að verja . þessa gerð. Getur maður þá eftir þessu hugsað sér, hvernig það sé með óbreytta flokksmenn þeirra. Á hinu er ég ekkert hissa, þó að þetta frv. sleppi í gegn og verði samþ., því að það er sitt hvað að vera með málinu af sannfæringu eða greiða atkvæði með því.

Annars hefur ýmislegt komið fram í þessum umr., sem ég vildi gjarnan ræða. Það hefur sem sé viljað brenna við hjá hæstv. ráðh. sérstaklega í þessum umr., að þeir hafa farið langt frá þessu máli, sem liggur fyrir, og talað um persónufrelsi og þess konar. En áreiðanlega þyrfti allmikið að ræða við hæstv. ráðh. til þess að koma þeim í skilning um, hvaða takmörk persónufrelsi hvers einstaklings eru sett hér á Íslandi. Það þýðir ekki að vera að tala um persónufrelsi út af fyrir sig á Íslandi, það eru peningarnir, sem gilda. Það er hægt að fá að gefa út blöð á Íslandi, ef menn hafa nóga peninga og eiga prentsmiðjur, það þýðir margfalt meira persónufrelsi fyrir þá menn, sem eiga yfirdrifið af peningum og geta fengið innfluttar prentvélar eins og þeir þurfa. Og þetta er það, sem hæstv. fjmrh. viðurkenndi, ef ég man rétt, heldur en hæstv. forsrh., en sagði að það væri ekki ríkisstj. að sjá mönnum fyrir möguleikum til þess að geta gefið út blöð. Það er líka langt frá því, að ég telji það í verkahring hæstv. ríkisstj. En ríkisstj. er skyldug til þess að sjá þjóðfélagsþegnunum fyrir möguleikum til þess að geta hagnýtt sér það persónufrelsi, sem stjórnarskráin gefur í orði kveðnu. En hæstv. ríkisstj. gerir allt annað en það, sem henni ber skylda til í þessu efni. Í fyrsta lagi með því að láta viðhaldast í landinu slíka gífurlega misskiptingu á milli auðs og fátæktar, að annað eins hefur ekki þekkzt í okkar þjóðfélagi fyrr. Í öðru lagi með því að veita stuðningsflokkum sínum peningastyrk úr ríkssjóði til þess að gefa út blöð, en neita þeim, sem eru í andstöðu við stj., vilja ekki láta þá birta auglýsingar til fólksins í sínum blöðum. Það er langt frá því, að þetta viðgangist í sósíalistísku þjóðfélagi; þar er ekki einokað með persónufrelsið. Hver einstök samtök í landinu hafa sama rétt til slíks og gefa út sín blöð.

Þá minntist hæstv. forsrh. á, að forsrh. Ástralíu hefði lýst því nýlega, að þar væri ekki leyft að hækka kaup í landinu né verðlag á vörum. Það væri æskilegt, ef hæstv. forsrh. vildi þá líka gefa upplýsingar um það, hvernig stríðsgróðinn er takmarkaður þar, sem svona er farið að. Og það væri líka æskilegt, að lagðar væru fram fyrir Alþingi Íslendinga upplýsingar um það, hvar stríðsgróðinn er mestur hér á landi, og þá sérstaklega eftir síðasta ár. Það hefur verið talað um það á tveimur þingum að takmarka stríðsgróðann, en það er engin sönnun komin fram neins staðar fyrir því, að það hafi verið gert. Það, sem gert hefur verið, er að banna verkalýðnum að hekka kaup sitt. Það er ekki hægt að verja gerðir ríkisstj., sem nú situr og hlynnt hefur að stríðgróðamönnum meira en nokkur stj. hér á landi.

Það taldi hæstv. forsrh. einstakt í sögunni, að prentarar dirfðust að stöðva útgáfu blaða. Það er ekki lengra síðan en árið 1926, þegar allsherjarverkfallið margumtalaða var í Englandi, að hvert einasta blað stöðvaðist, nema kannske Daily Herald.

Hæstv. ráðh. fór að tala um hernaðaraðgerðirnar hér á landi og afleiðingarnar af þeim. Hefði ég þess vegna tilhneigingu til að gera þetta líka að umtalsefni, en sleppi því þó, með því að bæði liggur það ekki fyrir, og einnig hef ég gert fyrirspurn, sem ég vona að hann svari, og mun þá tækifæri að ræða hernaðaraðgerðirnar yfirleitt. Enn fremur vil ég ekki að svo stöddu, þó að tilefni hafi gefizt til þess, ræða sérstaklega um gerðardómsl. og dýrtíðina í sambandi við þetta mál . Ég býst við, að útgáfa gerðardómsl., sem valdið hefur slíkri hræðslu meðal valdhafanna, muni opna augu fólksins fyrir því, út á hvaða braut ríkisstj. er komin. Þess vegna býst ég við, að einu gildi, hvernig fer um l. þessi í þinginu. Úti hjá fólkinu verða þau fordæmd, sem mun sýna sig við þær kosningar, sem fram undan eru, ef stjórnarvöldin reyna ekki að firra sig þeim á einhvern hátt.