07.09.1942
Efri deild: 24. fundur, 60. löggjafarþing.
Sjá dálk 317 í B-deild Alþingistíðinda. (434)

80. mál, stjórnarskipunarlög

Jónas Jónsson:

Mál það, sem hér er til umr., er kallað stjórnarskrármál, en er í raun og veru fjárhagsmál. Í raun og veru ætti það að heita : „Ég vil fá að vera með í stríðsgróðanum.“ Þetta mál, sem hefur vakið allmiklar deilur milli ráðh. úr fyrrv. ríkisstj. og stríðsgróðamanna, hefði aldrei komið fram nema út af þeim átökum, sem orðið hafa um dýrtíðina og stríðsgróðann. Það er ekki líklegt, að þessi stjskrbreyt. né sú, sem samþ. var fyrir nokkrum dögum, hefði verið nefnd á nafn nema fyrir þá ólgu, sem orðið hefur meðal verkamanna og stefnt hefur að því að rjúfa stjórnarsamvinnu Framsfl. og Sjálfstfl. Barátta Alþfl.leiðtoganna í þessu máli er síðir en svo sprottin af áhuga fyrir sjálfstæðismálinu, heldur hinu, að þeir ásettu sér að sprengja gerðardóminn til þess að vinna sér fylgi verkamanna, og í því skyni fóru þeir úr stj. Þeir tóku þá stefnu að sprengja upp kaunið, án þess að hugsa um afleiðingarnar. Stjórnarskrármálið er grein af þessu tré, og er ekki hægt að ræða það án þess að minnast um leið á þetta. Sem dæmi um afleiðingarnar af þessari stefnu má minna á það, að nýlega er búið að semja um 50% grunnkaupshækkun á skipum Eimskipafélagsins, og nemur hún nokkuð á aðra millj. kr. á ári. Þessi „litli“ skattur leggst svo á nauðsynjavörur landsmanna. Þessar kauphækkanir leiða af sér hækkun á öllum hlutum öðrum, sparisjóðsmyndun landsmanna fellur í verði o. s. frv. Enda er það nú smám saman að verða mönnum ljóst, hvílíkt flónskustrik það var að sleppa dýrtíðinni svona lausri.

Ég ætla ekki að fjölyrða um þennan þátt málsins. Þetta er aðeins eins konar inngangur. En þetta er skýringin á því, að Alþfl. lagði fram till. um breyt. á stjskr. Allir vita, að hún var ekki meint í alvöru, og gæti það verið nokkur afsökun, en það er aftur ásökun, að þeir máttu vita, hverri skriðu þeir mundu hleypa af stað með þessu. Alþfl. taldi sér heppilegt að koma fram með slíkt herbragð, sem gæti gert Framsfl. og Sjálfstfl. að óvinum um hríð. Þeir hugsuðu sér að taka sem kjördæmi, þar sem kjósendur vildu kjósa Framsfl., og bjóða þau Sjálfstfl. Þessi ráðagerð var ekki hugsuð í því skyni að gera gott eða þjóna þjóðarhagsmunum, heldar til þess að spilla milli þessara tveggja flokka. Tilgangurinn var reyndar ekki í sjálfu sér sá að spilla samkomulagi þeirra, heldur hitt að koma í veg fyrir, að þeir störfuðu saman gegn vexti dýrtíðarinnar. Einn þáttur afleiðinganna af þessu er svo það, þegar Eimskipafélagið verður að hækka farmgjöld um nokkuð á aðra millj. kr. á ári fyrir eina kauphækkun, sem leggst svo á nauðsynjar landsmanna. Þetta er aðalatriðið í stjórnarskrármálinu. Alþfl. gerði raunar ráð fyrir, að svo mikil heilbrigð skynsemi mundi vera til innan Sjálfstfl., að þeir mundu ekki gína við þessu, þótt þeir vildu auðvitað gjarnan auka fylgi sitt, en það var hægt að gera með öðrum ráðum. Leiðtogum Sjálfstfl. mun nú vera orðið ljóst, að enginn einn flokkur getur ráðið, eins og nú er komið. Það er hart á því, að tveir eða þrír geti það. Og þó að sex þingsæti flyttust frá Framsfl. yfir til Sjálfstfl., mundi hann ekki standa betur að vígi, því að hann gæti ekki orðið meirihlutaflokkur á þann hátt, og jafnvel þótt hann væri meirihlutaflokkur, væru ekki líkur til, að hann gæti farið einn með stj. landsins. Alþfl. bjóst við, að forustumenn Sjálfstfl. mundu segja: Okkur er ekki hagnaður að auka verulega þingmannafjölda okkar nú, þó að við gætum það með einhverjum bolabrögðum. En í Sjálfstfl. voru líka ábyrgðarlausir menn, sem sögðu: Við þurfum að gera upp sakirnar við Framsfl., því að hann vill stórgróðaskatt, innflutningstakmarkanir og annað, sem er á móti hagsmunum stríðsgróðamannanna. Og þeir hafa valdið yfir blöðum flokksins. Þetta varð til þess, að sjálfstæðismenn drógust inn í þetta kjördæmamál, sumir viljugir, sumir nauðugir. Það er svo í öllum flokkum, að skoðanir eru skiptar um einstök mál. Svo er t. d. í gengismálinu. Ástæðan til þess, að það mál gekk fram á heppilegan hátt, var sú, að Framsfl. lagði allan sinn þunga í vogarskálina með öðrum helmingi Sjálfstfl. En nú er þessu öfugt farið. Nú kom Alþfl. með sína skaðlegu till. og fékk nokkurn hluta Sjálfstfl. með sér út í ógöngurnar. Ég tel, að það hafi að vísu verið skynsamlega ályktað af Alþfl., að Sjálfstfl. mundi ekki gína við þessu, meðal annars vegna þess, að í þeim flokki eru margir menn, sem er ekki sama, þó að allt leysist hér upp í kommúnistíska hringiðu. En raunin varð samt sú, að viss hluti Sjálfstfl. beit á þetta agn. Og kommúnistum var frá öllu sjónarmiði ánægja að þessu. Eru líkur til, að þessi matargerð Alþfl. muni hjálpa kommúnistum til að njóta sín, eins og nokkuð kom fram í síðustu kosningum, en Alþfl. muni hafa hinn mesta skaða af.

Þó er rétt að geta þess, að bæði blöð kommúnista og Alþfl. komu fram með nokkra iðrun út af dýrtíðinni, sem væri óskiljanleg, ef menn vissu ekki þann aðdraganda, að þeir ætluðu sér aðeins að sprengja stj., sem var fengin upp úr dýrtíðinni, og kippa grundvellinum undan öllu, en alveg sérstaklega undan atvinnumöguleikunum. Ég legg svo dýrtíðarmálin til hliðar með þeirri aths., að þar er allt komið fram, sem hægt er að segja um þessa fáránlegu ráðstöfun. Þegar svo þessi ráðagerð, bandalag við Sjálfstfl., var tekin upp af verkamannaflokkunum, til þess að koma fram kjördæmabreyt., þá kom enn fremur í ljós, eins og ég hef bent á við annað tækifæri, hversu undirstaðan var ótrygg, því að samvinnan stóð ekki nema nokkrar vikur. Þegar búið var svo að koma fram annarri stjórnarskrárbreyt., þá yfirgáfu verkamannaflokkarnir stj. Ég var hér eins og hver annar áhorfandi, en það sjá allir, hver upplausn er hér á ferðinni. Þessir flokkar hlaupa saman, en geta svo ekki staðið saman að öðru en að sprengja allar hömlur dýrtíðarinnar og svo að reyna að eyðileggja Framsfl. Á meðan Framsfl. var í bandalagi við aðra flokka, tókst að halda nokkuð í horfinu með stjórnarfarið og atvinnumálin yfirleitt. Undir stjórn þeirra manna, sem nú fara með völd, þarf aftur á móti ekki að búast við öðru heldur en áframhaldandi upplausn í öllum stjórnarháttum. — Það, sem svo gerist, eftir að Sjálfstfl. féll í þessa tálgröf, sem Alþfl. hafði búið honum, er það, að ráðuneyti Hermanns Jónassonar segir af sér, Framsfl. fer úr stj. og það af tvennum ástæðum. Hann vissi, að eftir að Sjálfstfl. var kominn í bandalag við verkamannaflokkana, var óhugsandi, að dýrtíðinni yrði haldið niðri. Það var einmitt þetta mál, sem samstarfið hófst um. Í öðru lagi sló nokkrum óhug á okkur framsóknarmenn við það, að þessir flokkar gerðu með sér bandalag, vegna þess, sem gerðist 1932 og aftur 1934.

Þegar svo var ástatt í okkar landi sem nú er að verða ljóst með hverjum degi, mátti búast við því, að þjóðin hefði eitthvað annað að hugsa um en að fara að breyta stjskr. landsins, sem var ætlað til þess eins að reyna að níðast á einum þingflokki.

Ég hef ekki komizt hjá því að minnast á aðdragandann að upplausn þjóðstjórnarinnar og þá atburði, sem hafa orðið þess valdandi, að algert upplausnarástand ríkir nú í landinu. Því miður eru líkur til, að stjórnarfarið eigi eftir að komast lengra niður á við, þó er vonandi, að svo fari ekki. Svo er borin fram stjskrbreyt., sem á sér ekkert fordæmi. Á framboðsfundum í Suður-Þingeyjarsýslu bar mótstöðumaður minn það fram, að hlutfallskosningar væru til í Svíþjóð, og það mun eina tilraunin í kosningunum, sem gerð var til að halda því fram, að hlutfallskosningar væru til í nokkru landi, en þetta reyndist rangt. Eins og á stóð, hefði verið eðlilegt, að stjórnarskrárbreyt. miðaði fyrst og fremst að skilnaði við Dani, en svo var ekki. Við erum enn með stjskr., þar sem konungur Dana er konungur yfir Íslandi og allt um ríkiserfðirnar stendur óbreytt o. s. frv. Þegar mér var svo sagt það eftir þm. V.-Ísf., að það ætti að skipta stjórnarskrárbreyt. í tvennt, það ætti fyrst að taka framsóknarmenn, kónginn í síðara skiptið, þá fór ég að sjá það, á hvoru þeir höfðu meiri áhuga. Þegar svo búið var að koma fyrri breyt. gegnum þingið, mátti vænta þess, að farið yrði að undirbúa seinni breyt., en um það var ekkert rætt við okkur framsóknarmenn, heldur komu stjórnarflokkarnir með till. um að skipa 5 manna n., sem skinnaði upp á undirbúning skilnaðarmálsins fyrir næsta Alþingi. Þetta bar svo brátt að, að ég gat ekki náð saman verulegum flokksfundi, til þess að velja menn í þessa n., sem ég vissi, að gat aldrei orðið neitt annað en víravirki. Það varð þó úr, að ég og hv. þm. Str. völdumst í þessa nefnd. [Fundarhlé vegna loftvarnamerkis.]

Ég hafði þar komið ræðu minni, er ég var að gera grein fyrir þeim undirbúningi, er gerður var, og að ekki var þá leitað til Framsfl. um samstarf í þeim undirbúningi. Mun það hafa komið til af því, að þá var hafinn tvenns konar hernaður af hálfu þess flokks, er að undirbúningnum stóð. Það var hafin árás á einn stjórnmálaflokk í landinu til þess að rífa af honum fylgið, og það átti að leggja í vanhugsaðan hernað við að afstýra hættum út á víð. En vitaskuld hefur þetta markað og á eftir að marka nokkuð meðferð málsins. Því að það sjá allir, að það er mjög ólíkt því, sem er í öðrum löndum, þar sem menn hafa lagt niður flokkadeilur til þess að geta staðið saman um vandamál. En hér var rofið samstarf þriggja flokka, og síðar tveggja, í því skyni að geta hafið innanlandsófrið og ófögnuð.

Ég áleit þessa stjskrn. svo víravirkiskennda, að ég var með því, að 2 menn skyldu vera í henni úr hverjum flokki, ekki af því, að ég áliti, að hún mundi áorka miklu, því að mér fannst, að sú ráðagerð, sem tekin var, útkrefði ekki neina sérstaka nefndarskipun. Þegar ég kom á fyrsta fund í n., voru þar 5 menn, tveir sjálfstæðismenn, einn alþýðuflokksmaður og tveir framsóknarmenn.

Þegar ég var að líta yfir fundarbókina, sem var gerð af þeim, sem stóðu að þessum málefnatilbúningi, þá tók ég eftir því, að mönnum var ekki raðað þar eftir stafrófsröð, heldur vorum við framsóknarmenn neðstir, en forseti sameinaðs þings efstur, sem að vísu var nokkuð framarlega í stafrófsröðinni. Þetta hefur að vísu enga þýðingu nema sem táknandi upp á það, að sá andi, sem sveif yfir vötnunum, var, að það væri í raun og veru þessi flokkur, sem átti að drepa eða lama, að hann væri þarna ekki sem velkomnastur gestur. Samt sem áður stóð til í þeirri n., eftir að forseti sameinaðs þings var kosinn sem formaður n., eða þá var leitazt við að fá hv. þm. Str. til að vera skrifara n. En hann færðist undan og bar við burtför sinni, sem var næg ástæða, þannig að ég stakk upp á því, að fulltrúi Alþfl. í n. tæki þetta að sér, til þess að það væri samræmi í því, að stjórnarflokkarnir stæðu að þessu.

Af því að hæstv. forsrh. hefur lesið upp fyrir mér úr fundarbókinni, þá ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp það, sem ég lét bóka á 2. fundi í þessari n., því að þar er mörkuð afstaða mín, — ég vil segja afstaða mín, af því að þá hafði Framsfl. enga hugmynd um, hvernig n. átti að starfa. Þetta bar svo brátt að, og engin skýring hafði verið gefin á því. En við hv. þm. Str. höfðum svo að segja kastazt inn í þessa n. eins og af hendingu.

Það, sem ég lét bóka, var þetta :

„1. Að hann (JJ) álítur, að Alþingi 1941 hefði átt að undirbúa löggjöf um þjóðfund, sem hefði með samkomu á Þingvöllum það sumar ráðstafað hinu æðsta valdi á Íslandi með lýðveldismyndun.

2. Að hann telur það furðulegt, að sá þingmeirihluti, sem stendur að stjórnarskrárbreytingu vorið 1942, skuli samþykkja stjórnarskrá, þar sem ekki er hróflað við hinum fornu ákvæðum um erfðavald konungs, sem búsettur er í Kaupmannahöfn, yfir íslenzkum málum.

3. Að hann efast mjög um hagsýni þeirra ráðagerða að lúka málinu um endanlegan skilnað Íslands og Danmerkur á Alþingi því, sem kann að verða haldið á miðju sumri 1942.

4. Að hann álítur, að svo framarlega sem hallazt var að því að framkvæma skilnað Íslands og Danmerkur vorið eða sumarið 1942, hafi ekki verið um annað að ræða en byggja á uppkasti um þetta efni, sem þjóðstjórnin lét nokkra merka lögfræðinga gera árið 1940.

5. Að hann telur ósennilegt, að nefnd önnum kafinna þingmanna og frambjóðenda, sem kosin var í maí 1942 og á að skila áliti snemma í júlí sama ár, um skilnað Íslands og Danmerkur, geti gert nokkuð annað en mæla með frumvarpi því, sem um getur í 4. lið.

6. Að hann telur, að undireins nú í sumar verði að skipa nefnd, sem að líkindum mundi starfa alllengi og með nægilegum hjálparmönnum að því að undirbúa framtíðarkjördæmaskipun og stjórnarhætti landsins, eftir að þjóðin hefur endurheimt frelsi sitt, og að það verði jöfnum höndum byggt á reynslu íslenzku þjóðarinnar og þeirra erlendra þjóða, þar sem frjálst þjóðlíf er með mestum blóma.

7. Að hann er ekki mótfallinn því, að nefndin ráði til starfs lögfróðan mann til að safna heimildum um stjórnarfar í frjálsum löndum, með því að þær heimildir gætu komið að fullum notum fyrir nefnd þá, sem um ræðir í 6. lið.

8. Að hann býst við að verða norður í landi mestallan þann tíma, sem nefnd þessi hefur til umráða, en vill gjarnan, vegna sjálfstæðismálsins og þátttöku Framsóknarflokksins í endanlegri lausn þess, fylgjast með aðgerðum þess þingmeirihl., sem stendur að hinni nýsamþykktu stjórnarskrárbreytingu:

Ég ætla aðeins að skýra það, fyrst þessi nefndarvinna hefur komið til umr., að ástæðan til þess, að ég komst svona að orði: „Að hann efast mjög um hagsýni þeirra ráðagerða að lúka málinu um endanlegan skilnað Íslands og Danmerkur á Alþingi því, sem kann að verða haldið á miðju sumri 1942“ — er sú, að þetta lýtur að þeirri skoðun minni, sem ég vildi þó ekki forma nánar á þessum stað, að eins og málið var upp tekið, var eiginlega ekki skemmtilegur aðdragandi að því. En þar sem hér er minnzt á það, að varla sé um annað að ræða en að byggja á uppkasti lögfræðinganna frá 1940, þá kom það til greina, að mér þótti algerlega óþörf þessi nefndarstarfsemi, vegna þess að frv. það, sem lá fyrir frá tíma þjóðstjórnarinnar, var gert með töluverðri vanavirkni af merkum lögfræðingum, og það laut að því einu að færa konungsvaldið inn i landið og láta þingkjörinn forseta taka við valdi konungs með sem allra minnstum breyt. Þess vegna gerði ég svo lítið með þá n., sem þarna var stofnuð, af því að mér fannst sá bráðabirgðaundirbúningur, sem þurfti að gera, væri gerður, og það varanlega verk, sem þyrfti að gera að öðru leyti, ætti að gera með öðrum hætti.

Það var ágætt samkomulag í n. það litla, sem ég starfaði þar. Hæstv. forseti sameinaðs þings gekk skörulega gegnum þetta frv., sem áður var til, og víð það voru gerðar smávegis orðabreytingar. En eins og á stóð, var ekki hægt annað en annaðhvort að taka þetta frv. eins og það var eða, ef gera. átti á því gagngerðar breyt., þá þurfti langan tíma til þess. En víð, sem vorum í þessari n., vorum allir frambjóðendur, 3 þm. frá síðasta þingi og 2, sem voru í framboði i sumar og náðu báðir kosningu. Svo að það leit út fyrir, að þessi n. gæti lítið gert, því að nm. voru mikið burtu úr bænum, þó að ég kannske hafi verið mest í burtu. Ég fór tvær ferðir norður í land á þeim tíma. Þegar ég kom aftur að norðan hið fyrra sinn, var hæstv. forseti sameinaðs þings kominn úr kosningabaráttunni og byrjaður að halda fundi aftur. En þar sem ég þurfti að fara bráðlega aftur norður í land, lét ég bóka það, sem hæstv. forsrh. vitnaði í. Í þessari bókun tók ég það fram sem mína persónulegu skoðun, og það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það var þá mín persónulega skoðun, og er nú, ef hægt væri. En af því að ég hafði þá ekki haft neina aðstöðu til þess að bera mig saman víð flokksmenn mína, orðaði ég þetta svo, að þetta væri mín persónulega skoðun. Það mátti heita, að enginn flokksmanna minna hefði hugmynd um, hvað þessi n. var að gera, nema víð hv. þm. Str. Ég hafði þannig enga aðstöðu til þess að binda flokkinn, og orðaði þetta því þannig.

Nú kem ég að því deiluefni, sem kemur mér fyrst og fremst ekki við persónulega, sem snertir þessa bókun mína. Þegar ég varð að fara burt hið seinna sinn, varð nefndin að halda áfram þessu starfi, sem var ekki þýðingarmikið, af því að búið var að vinna verkið. Og það var ekki vafi á því, að allir í n. bjuggust við, að það mundi verða tekið til greina, – það má e. t. v. segja, að það hafi verið fávíslegt af okkur. En, eins og málið lá fyrir, höfðum við framsóknarmenn ekki haft forustu um að taka það fyrir eins og gert var þarna. Ég hafði viljað taka málið af meira krafti 1940 og 1941. En úr því að nú ríkisstj. hafði tekið málið upp, mál sem mér fannst og finnst vera gott og sjálfsagt mál, og þó að hún hefði tekið það upp án þess að tala um það við Framsfl., þá var um tvennt að velja fyrir mig og flokksmenn mína, annaðhvort að vera á móti málinu eða segja: Ríkisstj. hefur farið óheppilega að í þessu, en þetta er okkar stj. og hefur farið með stórt þjóðmál, og við gerum ekki ágreining út á við. Og fyrir mér var það meira en það. Því að eins og ég óskaði eftir skilnaði 1940 og 1941, þá gat ég ekki annað en verið ánægður með, að skilnaður yrði 1942. Samt sem áður er nauðsynlegt að skilja þessa afstöðu sérstaklega, þar sem hæstv. forsrh. taldi svo þessa nokkuð heitu yfirlýsingu mína bindandi fyrir annan mann, sem kom að og var ekki á þessum fundi, nefnilega hv. þm. Str. Hann mun skýra þetta frá sínu sjónarmiði. Og hann hefur litið á það þannig, að þar sem byrjað var á svona stóru máli, yrði að standa með því.

Viðvíkjandi þessu nefndarstarfi kom enn eitt atriði fram, sem rétt er að skýra frá, enda þótt ekki skipti miklu máli nú orðið. Fyrir formanni n. vakti það eðlilega, eins og öllum, sem stýra fyrirtækjum, að eitthvert gagn yrði að þessu nefndarstarfi, sem sízt er ámælisvert. Hann hugsaði sér svo þann möguleika, að þessir 5 menn kæmu sér saman um þetta frv., sem var að mestu áður til, en hafði nokkuð verið breytt á ýmsum stöðum. Það hugsaði formaður sér, að yrði samþ. í n. og síðan lagt fyrir ríkisstj. og ríkisstj. legði það fyrir Alþ. Út af fyrir sig hefði þetta verið eðlileg málsmeðferð á venjulegum tímum með venjulegum undirbúningi. En ég benti á það, að það væri alveg ómögulegt fyrir mig, hversu mikið sem ég kynni að vera með þessu frv., að gera um það nokkra bindandi undirskrift á þessu stigi, vegna þess að þeir menn, sem ég væri fulltrúi fyrir, vissu ekkert, hvað þarna væri um að ræða. Enn fremur benti ég á það, sem mér fannst hv. meðnefndarmenn mínir taka til greina, að þar sem óvild hefði verið og hörð barátta milli flokkanna um þann þáttinn af stjórnarskrárbreyt., sem orðinn var, þá væri ekki hyggilegt, ofan á allan undirbúning annan, að við, þessir 5 menn, færum að leggja fram frv., sem að vísu áður var til, og fleygðum því svo í hið nýkosna þing, þar sem mikið mundi verða af nýjum mönnum, og þar sem ýmsir flokkar höfðu alls ekki undirbúið málið. Þess vegna hef ég lagt til, að ekki væri gengið þá frá þessum undirbúningi og að meðan barizt væri um kjördæmamálið, væri þetta mál sent til þingflokkanna til þess að sjá, hvað upp kæmi í því. Mér fannst það sú eina byrjun, sem þá væri hægt að gera með samkomulagi milli þingflokkanna í málinu, og sérstaklega með tilliti til nýjustu þingmannanna. En það kom ekki til þess, að þetta frv. væri nokkurn tíma lagt fyrir þingflokkana í þessu formi, af því að um það leyti, sem þing kom saman, þá fór ríkisstj. að fá það aðhald frá öðru valdi, sem hér hefur verið vikið að og ég fer ekki út í nánar, af því að mönnum er kunnugt, að þetta aðhald hefur haft þau áhrif, að meiri hluti hefur skapazt fyrir því í þinginu að leggja málið til hliðar, þó að ýmsir hv. þm. vildu fara þessa leið úr því, sem komið er. Ég hleyp yfir þann kaflann, sem öllum hv. þm. er kunnur, þegar þessir erfiðleikar komu fyrir hæstv. Alþ., sem á því eru að framkvæma lýðveldismyndun nú sem stendur. En ég kem að því, þegar ríkisstj. byrjaði á því að taka flokkana til samstarfs í 8 manna n. með 2 fulltrúum frá hverjum þingflokki. Ég vil aðeins taka fram um það, að þetta mál var rætt nokkuð ýtarlega í öllum flokkum og rætt á nokkuð mörgum fundum af þessum 8 mönnum. Það komu fram margar uppástungur. Aðalleiðin var lokuð. Og það, sem skapaði erfiðleikana í þetta skipti, mun, því miður, skapa þá eitthvað áfram. Það er þessi sérstaka aðstaða, eins og ég var áður búinn að segja, þessi hlið á málinu, sem gerði aðstöðuna erfiða, að málið kom ekki fram af því fyrst og fremst, að Sjálfstfl. áliti neina ástæðu til þess að fara út í stjórnarskrárbreyt., heldur var Sjálfstfl. hrundið út í þessa stjórnarskrárbreyt. af baráttumönnum verkamannaflokkanna. Einmitt það, að þetta mál var vakið upp á annan hátt en vera átti, gerði aðstöðuna erfiða. Því að þótt 8 manna n. og hv. þm. allir hafi reynt og vilji gera það bezta úr málinu, þá leiðir af sjálfu sér, að þegar fjórir flokkar eiga að taka snögga hreyfingu frá framsókn í málinu og til þess að hrökkva til baka, þá gerast margir hershöfðingjarnir og mörg ráðin um það, hvað til á að taka.

Eitt af því, sem hæstv. forsrh. minntist á í ræðu sinni, var, að í þessum umr. hefði Framsfl. talað ekki ólíkega um þessa leið, sem hann hefur lagt til undanfarið, að farin yrði. Á þessum fundum, sem haldnir voru í n., voru uppi margar uppástungur. Ein af þessum leiðum var nefnd af mér og manni, sem ekki er í Framsfl., sem liggur hér fyrir að mestu leyti í frumvarpsformi. Þegar svo Framsfl. fær nótu frá hæstv. forsrh., þar sem stungið var upp á ákveðinni leið, sem Framsfl. geðjaðist ekki að, þá var sagt á þeirri nótu, að nú væri ekki lengur að ræða um sjálfstæðismálið, af því að það væri lagt á hilluna — eins og hv. þm. Borgf. sagði — heldur um það, hvernig ætti að taka á málinu í bili, til þess svo að taka það til meðferðar seinna. Þegar svo þetta var rætt áfram í Framsfl., þá varð niðurstaðan sú, að flokkurinn hallaðist að annarri leið, sem ekki er hér til í ályktunarformi, en ég held, að sé rétt að skýra frá, fyrst ýtarlega er talað um þetta mál. Sú leið, sem við framsóknarmenn lögðum seinast til í 8 manna n., að væri athuguð, var að halda áfram í heimflutningsmáli hins æðsta valds sömu aðferð, er beitt var 10. apríl 1940, þ. e. a. s., að allt, sem utan við stjórnarskrána væri í sambandslögunum, væri enginn samningur um né neitt á að byggja, en öll þau atriði væru ráðin með meiri hluta ákvörðun á Alþ. Í stuttu máli: Við vorum ekki að leggja það beinlínís til, að gerð væri nein ályktun nú, heldur vildi Framsfl., að þessi leið yrði gerð gildandi, og þegar tími þætti til kominn, gerði Alþ. ályktun eins og 10. apríl 1940 og 17. maí 1941, ályktun, þar sem yfir því væri lýst, að Ísland væri lýðveldi. Og alveg eins og skipun ríkisstjóra og skipun utanríkismála var skipað til bráðabirgða, þá héldu þeir menn í Framsfl., sem voru með þessari leið, því fram, að að sjálfsögðu væri ekki hægt að leysa lýðveldismyndunarmálið öðruvísi en með snöggu átaki utan víð fyrirkomulag eldri samninga, og þegar búið væri að gera þessa ákvörðun, þá yrði vitanlega að setja bráðabirgðaskipulag á stjórnskipunina. Það getur verið, að ef eftir þessu væri farið nú eins og stendur, þá væri kosinn bráðabirgðaforseti í stað ríkisstjóra, og svo kæmi að því síðar að gera fullkomna stjórnarskrá, sem næði yfir öll málefni ríkisins, sem þar til heyra.

Það, sem hæstv. forsrh. þannig minntist á, að væri bindandi fyrir okkur framsóknarmenn, er ekki annað en það, að í því endalausa spjalli, sem hefur verið milli flokkanna um þetta mál, síðan hætt var við að halda áfram hina áður umtöluðu leið, þá hefur Framsfl. sagt um eina af þessum uppástungum, sem komið hafa fram hjá öðrum flokkum: Það getur komið til álita með hana. En við athugun hefur flokkurinn komizt á þá skoðun, að það væri hægt að gera á þessu endurbætur. Þurfum við þá frá því að telja það bezt, sem við höfðum sagt um, að gæti komið til álita, en aldrei meira. Ég býst við, að hv. 1. þm. Eyf. muni skrifa um þessa till. nokkru nánar innan skamms, en ég fer ekki frekar út í þetta að sinni.

Að síðustu vil ég segja það, að það, sem ég álít nú liggja næst fyrir þjóðina að gera í sjálfstæðismálinu, er að læra af þeim mótgangi, sem hefur komið fyrir. Mál þjóðarinnar eru nokkuð mikið í molum nú sem stendur af ýmsum ástæðum. Við erum með okkar atvinnumál og fjármál nokkurn veginn í svo mikilli hættu sem hægt er að vera. Og þessi eyðilegging og þetta fjármálalega hrun er komið fyrir ógætni hinna ábyrgu flokka. Og það þriðja er, að um sjálfstæðismálið, sem verið er með á undanhaldi nú í bili, virðist vera nokkuð trúleysi og lítið fjör. En það skiptir engu máli nú, hvað hefði verið hægt að gera. Við erum komnir í þá aðstöðu, sem við erum í. Og þegar þær umr. eru búnar, sem gerzt hafa og gerast munu í þessu máli, þá er það eftir að reisa við það, sem gert hefur verið ónýtt í okkar stjórnarfari síðan þjóðstjórnin var rofin. Í stuttu máli : Það, sem liggur fyrir, er að reyna að bæta aftur hin brotnu ker atvinnulífsins, og það, sem liggur fyrir í sjálfstæðismálinu, er að reyna smátt og smátt eftir þennan lítið skemmtilega þátt að reyna að byrja að byggja upp að nýju og taka tillit til reynslunnar, en við verðum að byggja upp sterkari einingu en áður um málið. Það er nauðsynlegt, að það komist inn í meðvitund manna smátt og smátt, að það, sem liggur við, að hæstv. forsrh. áfelli hv. þm. Str. fyrir að hafa ætlað að fylgja stj. í þessu máli, þótt hann væri ekki á sama máli, er sú leið þegnskapar, sem verður að fara. Það er óhjákvæmilegt að deila um þetta, en ég vil segja það, að þetta er ólíkt afstöðu þeirra manna, sem í góðri trú, ákaflega mikilli fáfræði og litlum þegnskap fóru að safna liði til þess að stinga núverandi ríkisstj. í bakið. Í þessum hópi eru margir góðir menn, en allt menn, sem hafa stundað nám í Danmörku, hafa þegið þar styrki, tekið þar próf og eiga kunningjasambönd, svo að það er eins og það sitji í þeim einhver þakklætiskennd, sem ekki á við, vegna þess að þessir styrkir eru í raun og veru vextir af fé, sem við lögðum inn í Danmörku á fyrri öldum. En að það skuli geta komið fyrir, að menn rotti sig saman, komi og segi við stjórnina, ekki: „Við erum með stjórninni“, heldur segja þeir: „Við stingum stjórnina í bakið, af því að okkur líkar ekki við hana: Ég vil segja, að þetta er ljótt mál. Það er ljótt mál, sem ég er að lýsa hér, en samt er það ekki eins ljótt á bak við eins og það gæti litið út fyrir. Þessir menn eru sæmilegir menn. Þeir eru á öllum aldri, ungir, miðaldra og gamlir, en það, sem þessa menn vantar, er sá þegnskapur, sem forsrh. vill lasta í fari síns gamla starfsbróður viðvíkjandi framkomu hans í sjálfstæðismálinu, að hann fylgdi stj. á meðan hægt var að búast við, að einhverju yrði þokað áfram. En framkoma þessara manna er hættuleg, af því að þeir vildu stöðva málið. Ekki af því, að það hefði nokkur áhrif haft. Það var ekki af því. En þessi leiðindi, sem komu fram, eru aðeins dæmi og ásökun um það, að þegnskapurinn í þjóðfélaginu sé ekki nógur, að það sé ekki búið að innprenta þjóðinni nógu vel, að þetta sé stærsta málið. Og ef við athugum það, sem er að gerast í kringum okkur, hvað er það þá, sem kemur Bretum, Þjóðverjum, Rússum, Bandaríkjamönnum og Kínverjum til þess að fórna öllu, öllu, sem þeim þykir um vert, fyrir frelsið? Þess vegna er það ákaflega óeðlilegt hér, þar sem búið er að berjast fyrir þessu af miklum dugnaði í 110 ár, skuli vera mikill hluti af þjóðinni, sem heldur, að þetta sé smámál.

Nú höfum við beðið ósigur í bili, og það hafa stærri karlar gert. En það, sem ég vildi segja í lok ræðu minnar, er það, að við höfum lært af þessum ósigri, hvernig við eigum að sigra.