01.04.1943
Efri deild: 86. fundur, 61. löggjafarþing.
Sjá dálk 187 í C-deild Alþingistíðinda. (2746)

86. mál, rithöfundaréttur og prentréttur

Frsm. 3. minni hl. (Jónas Jónsson):

Það hafa slæðzt nokkrar villur inn í ræðu hv. frsm. 1. minni hl., sem hann flutti hér í gær. Ég ætla nú að leiðrétta sumar þessar villur, þótt ég komist aldrei yfir það með þær allar. Hann reyndi að finna það til afsökunar hinni afbökuðu útgáfu af Laxdælu að vitna í barnabók, sem ég hafði gefið út fyrir alllöngu, en þar eru nokkrar setningar teknar upp úr fornsögunum og prentaðar með sömu stafsetningu og annað mál bókarinnar. Hann fann og að því, að ég hefði ekki tekið upp úr öllum sögunum. Þetta sýnir bezt, hve illa hann er að sér, ef hann heldur, að hægt sé að taka allar markverðar frásagnir orðréttar upp í skólabækur; þar verður vitanlega að nægja að segja frá efninu. Hitt, að taka t.d. setningu eins og „hverjum voru goðin reið, þá er jörð brann, þar sem nú stöndum vér“ og prenta hana með annari stafsetningu en annað efni bókarinnar, er sýnilega fjarstæða ein. Þegar ég samdi þessar bækur, var núverandi stafsetning heldur ekki lögleidd, en bækurnar eru mér nú með öllu óviðkomandi, og það er ríkisprentsmiðjan Gutenberg, sem nú sér um útgáfu á þeim og ber alla ábyrgð þar á. En það er ekki annað en fjarstæða að láta sér detta í hug að hafa einstakar setningar í barnabókum með fræðimennskusniði. Hann taldi það og sambærilegt við Laxdæluútgáfuna, að ég, ásamt syni Einars Benediktssonar, skyldi gefa út smákver sem sýnishorn af ljóðum skáldsins, en þar eru ekki alltaf tekin heil kvæði. En þá er líka alltaf merkt við þau kvæði, sem fellt er úr, þ.e. það er sagt til þessara styttinga allra. Þetta er því alls ekki sambærilegt, þar sem hér átti aðeins að vera örlítið sýnishorn í þessu kveri, og það er alltaf sagt til styttinganna, en Laxdæluútgáfan átti að vera heildarútgáfa, og þar eru hvorki styttingar né breytingar merktar. Annars hefur þetta kver selzt miklu betur en Laxdæla Kiljans, því að það rann út á fáum dögum, og hefði verið hægt að selja miklu meira af því, ef það hefði verið til, en Laxdæluútgáfan selzt alls ekki.

Þá hefur þessi hv. þm. haldið því fram, að það væri gagnslaust að banna slíkar fornritaútgáfur hérlendis, því að einhverjir vondir menn gætu tekið upp á því að gefa þau út erlendis og dreifa þeim síðan út hér. Honum virðist ekki vera kunnugt um það, að allar þjóðir verja sig gegn slíkum ófögnuði. Það er til ensk klámbók, sem kommúnistar hér vildu fá að gefa út, og höfðu fengið einn af spámönnum sínum til þess að þýða. Þeir hafa ekki fengið að gefa hana út, en það má vel vera, að þýðingin sé þegar tilbúin fyrir því. Þessa bók er bannað að gefa út í Englandi og það er bönnuð sala á henni þar. Hún hefur verið gefin út annars staðar, og það hefur verið reynt að koma henni inn í England, en hún hefur verið tekin af tollþjónunum eins og hver önnur bannvara og gerð upptæk. (BBen: Hvaða bók er þetta?). Langar þennan hv. þm. til þess að lesa svona bók? Ég er hræddur um, að ekki sé óhætt að láta nafn hennar uppskátt hér í d., en ég mun segja mönnum frá því í einkaviðtali, ef ég er þess fullviss, að siðferði þeirra stafi engin hætta af því að kynna sér hana. Það mætti bæta því inn á þá rökstuddu dagskrá, sem þeir hafa borið hér fram hv. þm. Dal. og hv. 1. þm. N.-M., að ef bækur eins og t.d. Íslendingasögurnar væru gefnar út erlendis á þann hátt, að þær væru til skammar og ætti að flytja þær inn þannig, þá skyldi gera þær upptækar. Það var ágætt, að þessi hv. þm. skyldi benda á þetta, því að með þessu mætti herða hengingarólina enn fastar um háls þess, sem hann er að berjast fyrir. Hann taldi það og brot á stjskr., ef ekki mætti gefa út t.d. Heimskringlu Snorra Sturlusonar án þess að sækja um sérstakt leyfi til ríkisstj. Þetta taldi hann ritskoðun. Ég býst ekki við því, að Snorri Sturluson mundi móðgast neitt yfir því í gröf sinni, þótt kennslumálaráðh. segði nei, ef leitað væri til leyfis hans til þess að gefa út sams konar útgáfu af Heimskringlu og útgáfa H. K. L. af Laxdælu er. Ég geri ekki ráð fyrir, að Snorra væri nein óþægð í slíkri neitun, en þjóðin mundi vera mjög þakklát fyrir hana. Ég býst við, að þessi hv. þm. hljóti að gera sér það ljóst, að þ. sé alvara með það að láta hann ekki komast hér upp með þetta eða annað eins.

Það getur ekki verið nema tvennt, sem vakir fyrir kommúnistum með þessari útgáfu fornritanna. Annars vegar er, að hún eigi að vera fjárgróðafyrirtæki, en það er hægt að láta sér detta í hug með því að athuga, að útgáfa þeirra af Hrafnkötlu kostar 10 kr., en útgáfa Sigurðar Kristjánssonar kostar eitthvað innan við 1 kr. Þeir mættu að vísu gjarnan græða á útgáfu fornritanna, ef þær væru vandaðar að frágangi í stað þess að vera slíkar skrílútgáfur á borð við þær, sem þessir menn hafa látið frá sér fara.

Hins vegar getur þetta verið einn þáttur í byltingarplani þeirra, að eins og þeir vilja leysa upp heimilin með því að setja inn á þau óviðkomandi menn, sem geta hleypt öllu upp, þá vilji þeir einnig draga Íslendingasögurnar þannig niður í sorpið, að menn fái skömm á þeim. Það er engan veginn útilokað, að þetta sé tilgangurinn. Ég er þessum hv. þm. þakklátur fyrir að koma fram með þetta mál og allar þær vitleysur, sem hann hefur komið með í sambandi við það, því að þær verða til þess, að menn átta sig betur á málinu og vita því betur, hvernig þeir eiga að verjast þessum ófögnuði. Ég get hugsað mér, að það, sem þessi hv. þm. sagði til þess að hugga hv. þm. Dal., — að það væru fleiri fornsögur en Laxdæla, sem ættu að fá slíka útreið, því að nú væri verið að undirbúa það, að Njála fengi sömu meðferð, — það gæti orðið til þess, að undinn verði bráður bugur að því að koma þjóðlegri og vandaðri útgáfu af fornritunum inn á hvert heimili í landinu. Þessum ófögnuði verður ekki svarað betur á annan hátt.

Það er eins og þessum hv. þm. sé fyrirmunað að segja nokkuð, sem heil brú er í. Nú var hann að senda Menntamálaráði hnútur fyrir það að vera að spilla fyrir Fornritaútgáfunni með því að ætla sér að fara að gefa út fornritin í samvinnu þið Þjóðvinafélagið. En hvað segir hann þá um sitt eigið fyrirtæki. Það er einmitt Laxdæla, sem erfiðast hefur verið að fá af þeim ritum, sem Fornritaútgáfan hefur gefið út. Þá vill það svo til, að kommúnistar gefa Laxdælu út, einmitt þá bók, sem minnst er til af, og því helzt vonir til þess, að þeir geti komið sinni útgáfu út í skarðið.

Það er hlægilegt að halda því fram, að Menntamálaráð og Þjóðvinafélagið séu að keppa við Fornritaútgáfuna með því að gefa út Íslendingasögurnar. En fyrst þessi hv. þm. vildi nú sýna sitt innræti, þá er bezt að skýra frá, hver goðgá það er,. sem Menntamálaráð og Þjóðvinafélagið ætla sér að fremja með útgáfustarfsemi sinni. Við í Menntamálaráði og Þjóðvinafélaginu höfum staðið í samningum við Jón Ásbjörnsson og hans félaga um að hafa samvinnu um að koma fornritunum inn á hvert heimili í landinu. Fornritaútgáfan hefur náð tilgangi sínum að því leyti, að það hefur verið vel unnið af þeim mönnum, sem hafa verið valdir til þess að sjá um, hinar einstöku útgáfur, og hafa nú fræðimenn og bókavinir fengið átta bindi af Íslendingasögunum, og eitt af Heimskringlu, en það er enn mikið eftir. Jón Ásbjörnsson gerði sér vonir um, að þessi útgáfa yrði almenningseign, en þær vonir hafa brugðizt. Þegar Egilssaga, sem var gefin fyrst út, var að koma á markaðinn, sendi Jón sérstaklega duglegan sölumann um ýmis blómlegustu héruð landsins, en honum varð lítið ágengt. Það er líka svo, að enn eru til mörg héruð á þessu landi, þar sem mjög fá bindi af þessari útgáfu munu vera til. Það er ekki nóg, þótt keypt sé eitt og eitt bindi og gefið sem tækifærisgjöf, menn þurfa að eignast heildarútgáfu af fornritunum.

Fornritaútgáfan hefur staðið sig vel í því að vera fræðimannaútgáfa, en hún hefur ekki heldur náð miklu lengra. Útgáfur Sigurðar Kristjánssonar af fornsögunum eru að vísu til, en sjást ekki mikið nú. Það er því þörf á að gera útgáfu af þeim öðruvísi úr garði en hans' útgáfu, þ.e. ekki með löngum, fræðilegum formála, heldur sem segir frá skapgerð sögumannanna, til þess að menn geti skilið sögurnar. Um þetta hafa staðið samningar milli Jóns Ásbjörnssonar og Menntamálaráðs. Hins vegar er ekki víst, að þetta geti orðið, m.a. af þeim teknisku ástæðum, að Fornritaútgáfan á svo lítið letur.

En við hliðina á Fornritaútgáfunni eru tveir aðilar, sem hafa augsýnilega verið í nokkrum undirbúningi með að gefa þessar sögur út. Annars vegar Ragnar Jónsson og kommúnistaflokkurinn, sem er búinn að gefa út Laxdælu og Hrafnkötlu, eins og vitað er, og hótað er, að þeir ætli að gefa út fleiri sögur. Þessi leið er móðgun við hæstv. Alþ., þar sem hún er brot á l., sem Alþ. hefur sett. Hins vegar er svo Þjóðvinafélagið, sem vill gefa út vandaða útgáfu af fornritunum, ekki með fræðimannaformi, heldur með skýringum, sem henta betur þeim Íslendingum, sem ekki eru fræðimenn, en vilja njóta Íslendingasagnanna sem bókmennta. Það er ekki hægt að hugsa sér meiri mismun á útgáfum rita en þessum tveimur, sem í undirbúningi hafa verið. Og einmitt þessar slettur, sem hv. 7. landsk. er hér með út í það, að það kæmi ný og góð útgáfa af fornritunum, sem kæmist inn á öll heimili í landinu, sýna, hversu þessum manni er fyrirmunað að vera með réttu máli. Honum er ekki nóg með það að vera með þessari útgáfu þeirra Ragnar & Co., sem á nú svo í vök að verjast, að það vill enginn líta hana nema hann og hans flokksbræður, heldur þarf hann að reyna að torvelda það, að gefin verði út útgáfa af fornsögunum, sem geti virkilega komið landsmönnum að gagni. Ég vil nú ekki hafa í frammi tilsvarandi hótanir eins og hann mun hafa haft um Njálu, nefnilega, að hún muni verða gefin út í andstyggilegum búningi. En ég get hugsað mér, ef kommúnistar ætluðu sér með nokkrum ráðum að gefa út Íslendingasögurnar í skrípabúningi, þannig að ein kæmi út hjá þeim á ári, að heimtað yrði þá af Bókmenntafélaginu, að það gæfi út, ekki eina bók af Íslendingasögunum á ári, heldur 3–4 af þeim á ári, til þess að kæfa þetta illgresi kommúnista, eins og á að vera. Og eftir að ég sé þessa viðbót við dagskrártill. frá hv. þm. Dal. og hv. 1. þm. N.-M., þá er ég orðinn meira með dagskránni heldur en með því að fella frv. beint. Því að í dagskrártill. liggur áminning til þ. um það að herða á l., og því er ég samþykkur. Ég mun þess vegna fylgja þessari breyt. á dagskrártill.