29.03.1943
Efri deild: 83. fundur, 61. löggjafarþing.
Sjá dálk 570 í B-deild Alþingistíðinda. (792)

116. mál, húsaleiga

Bjarni Benediktsson:

Forseti. — Það voru orð hæstv. félmrh., sem gáfu mér tilefni til þess að standa á fætur og segja nokkur orð, og sérstaklega þó nokkrar upplýsingar, sem hann gaf í ræðu sinni.

Hann gat um það, að n., sem hafði þetta mál til undirbúnings milli þinga, hefði aflað sér upplýsinga um það, hverjar ráðstafanir hefðu verið gerðar í tveimur löndum, Bretlandi og Bandaríkjunum, til þess að tryggja húsnæðislausu fólki húsnæði og var af hans orðum að skilja, að þau ákvæði væru í raun og veru hliðstæð þeim ákvæðum, sem ætti nú að lögfesta hér. En það kom þó engu að síður fram í ræðu hans, að svo væri ekki að öllu leyti.

Ég hef fengið lánuð þessi plögg, og ég hef haft tækifæri til að athuga þau, fyrir hans góðvild. Ég tel það galla á meðferð þessa máls, að þessi plögg hafa ekki verið lögð fyrir þ. Að ósk hæstv. fyrrv. ríkisstj. var beðið um þessar upplýsingar, en þær komu ekki hingað til lands fyrr en í febrúar, og hygg ég, að bezt hefði verið að láta þær þegar ganga til þeirrar n. hér á Alþ., sem um þetta mál hefur fjallað.

Það er eftir tektar vert, að í báðum þessum löndum, Bretlandi og Bandaríkjunum, hafa ráðstafanir verið gerðar af hálfu þess opinbera til að bæta úr húsnæðisvandræðum og sýnast ákvæðin nokkru strangari í Brettandi, og er það eðlilegt. Því að þótt bæði þessi lönd eigi í styrjöld, þá er Bretland það land, sem orðið hefur fyrir meira húsatjóni og þar af leiðandi þurft að sjá fleiru húsvilltu fólki fyrir húsnæði.

Ég mundi segja, að svo athuguðu máli, að í Bretlandi væru svipuð og hliðstæð ákvæði og. voru í þessu frv., eins og það var eftir 2. umr. hér í hv. deild, þ.e.a.s., að það megi, þegar tekið er tillit til mismunandi aðstöðu og kringumstæðna, takmarka umráð húseigenda yfir eignir húsum eins og hér, varðandi öll ákvæði önnur en þau, sem hv. deild felldi niður við 2. umr.

Fulltrúi Íslands í London, sem kynnt hefur sér þessi mál fyrir stj. hér, segir, að Bretar, sem mestar búsifjar hafa liðið af völdum hernaðaraðgerða, hafi ekki lagt inn á þvílíka takmörkun á hámarkshúsnæði og hér er gert ráð fyrir. Þar er engin heimild til að þvinga húseigendur til að taka menn inn í hús sín, þó að hægt sé að koma þeim þar fyrir. Því er ekki að leyna, að hér er veigamikil röksemd, að þjóð, sem á í stríði og er að berjast fyrir tilveru sinni, eins og Bretar, hefur ekki treyst sér til að ráða úr húsnæðisvandræðunum með því móti, sem hér er gert ráð fyrir, að setja menn í húsnæði að húsráðanda nauðugum. Ef við eigum að taka upp þá reglu, þá göngum við þar lengra en þessi stríðsþjóð hefur treyst sér til að ganga.

Svipað má segja um Bandaríkin, nema að þau hafa um allt þetta vægari ákvæði heldur en í Englandi eru. Það, sem sérstaklega er eftirtektarvert við fyrirkomulagið í Bandaríkjunum, er, að þeir hafa sérstaka stofnun til þess að beita sér fyrir því, að ónotað húsnæði sé tekið til notkunar, sérílagi í þágu þeirra, sem þurfa að flytja sig stað úr stað af hernaðarlegum ástæðum. En þess ber að gæta, og það er einn aðalmismunurinn, að þar er þetta frjáls stofnun, sem á að vinna að því með frjálsu móti án þvingunar, en hér er gert ráð fyrir, að lögskyldað sé að taka fólk inn í hús sín.

Þó þar sé ekki um lögþvingun að ræða, þá er það gert að skilyrði, að þeir, sem verða aðstoðar njótandi til að fá húsnæði, vinni í „the war effort“ eða að framgangi styrjaldarinnar, en engir aðrir eiga að njóta þessarar fyrirgreiðslu.

Það mun vera sú hugsun, sem þarna kemur fram, sem hefur leitt hæstv. félmrh. á þær villigötur, sem hann óneitanlega er kominn inn á, með því að rökstyðja 5. gr. á þann hátt, að það sé þjóðhagsleg nauðsyn, sú setuliðsvinna, sem hér er, og þannig beri okkur að styrkja hana.

Það má segja, að að svo miklu leyti sem við höfum hagsmuni af því, að landið sé var ið, höfum við samsvarandi skyldur til þess, að þessum vörnum sé komið í það horf, að gagn verði að. Og þar sem við erum allir þeirrar skoðunar, að það sé nauðsynlegt, að Bandamenn sigri í þessum ófriði, þá ber okkur að stuðla að því, að þessi sigur geti náðst, og leggja vinnukrafta fram í þessu skyni. En það er annað að gera sér grein fyrir þessu en að álykta, að það sé fjárhagslegur hagnaður fyrir þetta land, að 4000 menn skuli á tveimur árum hafa flutt úr sveitunum í þennan bæ. Ég vil segja, ef ég horfi til framtíðar landsins, þá get ég ekki hugsað mér neinn atburð hættulegri en þetta óstöðvandi aðstreymi til bæjarins, og það er svo fjarri, að ég telji rétt að ýta undir það, að ég tel, að það ætti á alla hugsanega vegu að sporna á móti því, ekki sízt vegna þessa fólks sjálfs, sem hverfur frá framleiðslunni, en lendir fyr eða síðar í örbirgð, ef það ílengist hér. Enda er því ekki að leyna, að það verkefni, sem þessi hæstv. ríkisstj., sem nú situr, hefur verið sköpuð til að glíma við, verðbólgan eða dýrtíðin, er fyrst og fremst skapað fyrir þau áhrif, sem dvöl setuliðsins hefur haft hér innanlands, sem er eðlilegt, eins og koma jafnmargra vinnandi manna og fyrir eru í landinu hlýtur að hafa í för með sér röskun á öllu fjármálakerfinu og það hefur ekki verið haft nægilega í huga. Svo mikið er víst.

Það var skynsamleg grein, sem birtist í Tímanum — já, aldrei þessu vant — hér á dögunum eftir Jón Árnason bankastjóra, þar sem hann segir, að höfuðorsök verðbólgunnar sé dvöl setuliðsins í landinu. Það lýsir misskilningi, sem ekki er hægt að láta ómótmælt, þegar þeir, sem eru að reyna að berjast á móti verðbólgunni, loka augunum fyrir helztu ástæðunni og skaðsamlegustu afleiðingunum, aðstreymi fólksins hingað hvaðanæfa af landinu, loka augunum fyrir þessum höfuð þáttum málsins. Ég held þess vegna, hvaða afstöðu, sem við höfum til þessa máls, þá megum við ekki skoða það í því ljósi, að það sé heppilegt, að fólk streymi til bæjarins. Það er rétt, að fyrir vinnu þess hefur safnazt fé erlendis, en ef þeir menn, sem hingað hafa komið í vinnu úr sveitunum, hefðu verið kyrrir heima, þá hefðu þeir framleitt vörur, sem hefðu líka verið seldar fyrir fé, en slík vinna hefði fallið betur inn í þarfir þjóðarinnar, þegar til lengdar lætur.

Hins vegar, ef það er skoðun hv. Alþ., að það sé sérstaklega heppilegt, að þjóðin hafi grætt fé á því, að þessir 4000 manns komu til bæjarins, og það hafi verið gróði fyrir þjóðfélagið í heild, þá getur Alþ. ger t hagkvæmar ráðstafanir til að létta þeirri skuld af þjóðarheildinni með því að taka þátt í þeim kostnaði við byggingar, bæði til bráðabirgða og framtíðar, sem stjórnarvöld bæjarins hafa þurft að ráðast í, svo að þeir geti fengið skýli yfir höfuðin á sér, eða þá þeir, sem hrakizt hafa þeirra vegna úr húsnæði sínu.

Því er það út af fyrir sig misskilningur, se!n kom fram hjá hæstv. ráðh., þegar hann sagði, að það væru ekki nema nokkrir tugir íbúða, sem þetta fólk hefði þurft fyrir sig í bænum. Mér er nær að halda, að sú rannsókn, sem gerð hefur verið í því sambandi, nái aðeins til ársins 1942, en ekki 1941. Ég fullyrði það þó ekki, en ég treysti því, að ég verði leiðréttur, ef ég fer rangt með. Svo að þótt ekki takist að sanna e.t.v. nema fáein tilfelli, þar sem fólki hefur beinlínis verið bolað út af utanaðkomandi mönnum, þá er það gefið mál, að höfuðorsök húsnæðisvandræðanna í bænum er straumur manna hingað. Og þetta, hvernig komið er, stafar af því, hversu yfirvöldin (ég segi það ekki til að ásaka aðra, ég mætti ásaka sjálfan mig þar engu síður) hafa komið slælega fram í því að koma í veg fyrir þetta aðstreymi. Þess vegna er þetta mál hingað komið, að of seint var byrjað á því að taka í taumana og fyrirmælum verið slælega fylgt og gengið fullerfiðlega að gera það, sem gert hefur verið, því að þegar á reynir, eru menn deigir að láta þá menn verða fyrir óþægindum, sem hingað eru komnir, og það þótt maður sé þeirrar skoðunar, að aðstreymið sé óæskilegt. Þó mundi keyra um þverbak, ef ætti að framfylgja þessu á þeim grundvelli, að hér væri um æskilegt fyrirbrigði að ræða, eins og skilja mætti af ræðu hæstv. ráðh. En ég veit hann hefur sagt það að lítt hugsuðu máli.

Ég hef þá bent á, að í öðrum löndum hafa stjórnarvöldin ekki útvegað sér slíkar heimildir, sem við leggjum til að stjórnarvöldum hér séu fengnar, en hins vegar hef ég bent á, að ég tel ástandið hér í bænum vera eina höfuðmeinsemd og bölvun þjóðfélagsins. Þá mætti halda, að ég félli frá því að fylgja brtt. við 5. gr. Þó er það samt ekki. Þó að önnur lönd hafi ekki treyst sér til að setja ákvæði um það, þá er ekki þar með sagt, að við eigum ekki að gera það. Það er vitað mál, hvað sem talað er um auðvaldsskipulag hér, að slíkt fyrirbrigði er þýðingarminna en annars staðar á byggðu bóli.

Hér er það talin skylda, að þjóðin hjálpi þeim einstaklingi, sem í vandræðum lendir, og það er talinn blettur á þjóðinni, ef einhver einstaklingur líður skort. Það er engin tilviljun, að Íslendingar skyldu fyrstir allra þjóða í fornöld setja fyrirmæli um gagnkvæma tryggingu í neyð, heldur er það vegna þess anda, að þjóðin í heild telur það skyldu sína, að hver bæti úr annars vandræðum.

Þó að þetta ákvæði, er hér um ræðir, gangi langt, þá tel ég það þó gagnstætt því, sem hv. þm. S.–Þ. taldi, enda er það rangt, að þetta sé nýjung í íslenzkri löggjöf. Í því sambandi vil ég benda á hin gömlu ákvæði um niðursetninga, þegar fjölskyldur voru settar á heimili manna til að bjarga þeim frá neyð, og er slíkt sízt minni skerðing heimilisfriðarins en þetta ákvæði í frv. Þessi l. um niðursetninga fóru að vísu út um þúfur vegna beggja aðila, bæði sökum þeirrar meðferðar, er niðursetningar nutu og einnig með tilliti til heimilanna, er sáu fyrir þeim.

Þó að ég vilji, að þessi heimild sé veitt, nú í húsnæðisvandræðunum, því að það verður að bæta eitthvað um, og ekki láta fólk standa úti án nokkurs athvarfs, þá er ég hræddur um, að með þessu sé verið að gefa mönnum steina í staðinn fyrir brauð, og þetta nái ekki tilætluðum árangri. Þó að „þröngt megi sáttir sitja“, þá kemur þetta ekki að tilætluðum notum, ef það er þvingað í gegn, og ætti þá frekar að taka til fyrirmyndar aðferðir Bandaríkjamanna, sem með lipurð og án nokkurrar lagaþvingunar taka ónotað eða lítt notað húsnæði og ráðstafa fyrir húsnæðislaust fólk.

Ég treysti því, að þó þessi heimild verði veitt, þá verði hún framkvæmd með lipurð, en ekki með þvingun eða þjösnaskap, því að það gerir aðeins illt verra, og í stað þess að greiða fyrir fólki, getur það snúizt til ills fyrir þá, sem þessa eiga að njóta.