30.11.1943
Efri deild: 58. fundur, 62. löggjafarþing.
Sjá dálk 536 í B-deild Alþingistíðinda. (703)

154. mál, olíugeymar o.fl.

Þetta er nú um aðdraganda málsins. En varðandi frv. sjálft, þá vil ég geta þess, að það er einkanlega, 6. gr., sem gerir það að verkum, að það hlýtur að vera ákaflega óhægt fyrir okkur ýmsa að fylgja frv. eins og það er. Enda skilst mér, að sjálft málgagn stjórnarinnar, Vísir, sem óneitanlega hefur veitt ríkisstj. trúan og dyggan stuðning, hafi bent ríkisstj. á, að með ákvæðum 6. gr. væri lengra gengið en sæmilegt eða hyggilegt mætti teljast. Ég verð að segja það, að það gæti maður út af fyrir sig skilið, ef hæstv. ríkisstj. teldi ástæðu til þess að gera upptækar allar eigur olíufélaganna hér í landinu, ef einhver ríkisstj. hefði komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri hyggilegt, að annaðhvort ríkið tæki einkasölu á olíu eða samvinnufélagsskapur útgerðarmanna tæki þetta að öllu leyti í sínar hendur, og allar eigur þessara félaga væru þá gerðar upptækar. En hitt sýnist mér ótæk og óboðleg regla í því þjóðskipulagi, sem við lifum í, að ríkið ætli sér, varðandi einn atvinnurekstur, að taka út úr vissa hluta tækjanna og hirða það, sem því eða einstaklingum öðrum, sem ætluðu að taka þann atvinnurekstur í sínar hendur, sýnist vera ráðlegt að hirða, en láta hina gömlu atvinnurekendur sitja uppi með það, sem eftir væri af þessum tækjum. Það væri svipað og teknar væru vörur af kaupmanni, en hann væri látinn sitja eftir með verzlunaríbúð sína og tæki til þess að selja vöruna með, — eða að nokkur hluti verzlunarbúðarinnar væri tekinn, en kaupmaðurinn látinn halda eftir öðrum hlutanum, þeim sem sízt þætti ávinningur í að halda. — Þessi olíuverzlun skilst mér, að hljóti að vera ein heild og að það liggi nokkuð í augum uppi, að það megi ekki og sé ekki verjanlegt að taka þar einstaka hluta rekstrartækjanna út úr, heldur verði annaðhvort að meina mönnum að reka sinn atvinnurekstur í eitt skipti fyrir öll, — og ég efast ekki um, að ríkisstj. frá sínu sjónarmiði geti fært þungvæg rök að því, byggð á þeim okurásökunum, sem þessi félög hafa orðið fyrir —, eða þá að taka ekkert af þessum eignum. En hitt, að velja úr ótiltekinn hluta af þeirra atvinnurekstrartækjum og láta þá sitja eftir með hin tækin, það sýnist mér vera svo einstök lagafyrirmæli og svo óvenjuleg, að það sé ekki rétt af hæstv. Alþ. að samþ. það og að það verði að beina því til hæstv. ríkisstj. í fullri vinsemd, hvort hún mundi ekki vilja fallast á að umorða þessa 6. gr. að meira eða minna leyti. Annað hefur einnig verið bent á, og hv. þm. Barð. flutti um það mjög rökfasta og ágæta ræðu hér við 1. umr. málsins hið fyrra sinn, sem ég að verulegu leyti get vitnað í og þess vegna stytt mál mitt. Þar var bent á, að á síðustu þingum hefur það mætt mjög mikilli mótspyrnu, að lítils háttar eignarnámsheimild, sem ætti að standa um óákveðinn tíma, væri veitt. Þetta kom fram hér í hv. Ed. varðandi eignarnám á Grafarholti í fyrra. Hv. þm. Str. stóð þá hér upp og fullyrti, að slík eignarnámsheimild væri með öllu eins dæmi í l. Á það féllst ég strax, að þessi mótbára væri eðlileg og sanngjörn og að það væri ekki verjanlegt á nokkurn veg að láta eignarnámsheimildina hanga yfir höfði eiganda þessarar tilteknu eignar, heldur yrði hann að fá úr því skorið innan tiltekins frests, hvort eignarnámsheimildin yrði veitt eða ekki. Þess vegna var fallizt á að breyta eignarnámsl. um Grafarholt á þennan veg. Og ég tel víst, að hv. þm. Str. og hans vinir hafi nú ekki getað gleymt þeim rökum, sem þeir í þessu efni fluttu þá, né heldur því, að við hinir féllumst á þau. Enda mun því fara fjarri, að þeir andstæðingar okkar hérna hinum megin hafi gleymt þessu, vegna þess að þeirra ágæta blað, Tíminn, hefur í sambandi við annað mál, sem komið hefur til umr. á þessu þingi og hv. þm. Barð. rakti í sinni ágætu ræðu, mjög vitnað til þess, — þ. e. a. s. í bíómálinu svo kallaða —, að óverjandi væri að ætla að láta eignarnámsheimildir þannig vofa yfir höfðum manna. Og ég tel nú, að allir sanngjarnir menn hljóti að fallast á þessi sjónarmið. Jafnvel ef til þess þyrfti að taka, að það ætti að fara að „sortéra“ úr eða velja úr eigum þessara hér starfandi olíufélaga einhver tæki, sem sanngjarnt þætti að taka eignarnámi, sem ég fyrir mitt leyti tel hæpið, að rétt sé að gera, meðan þeim er ekki algerlega bannaður sinn atvinnurekstur, þá sýnist það vera það minnsta, sem farandi er fram á, að Alþ. á hverjum tíma yrði látið dæma um það, hvort ástæða væri til svo óvenjulegra aðgerða gagnvart þessum félögum. Og mér skilst, að þetta mál og yfirleitt öll herferðin gegn þessum marghötuðu olíufélögum mæti svo mikilli samúð hér á hæstv. Alþ., að hæstv. ríkisstj. þurfi ekki að óttast, að það mundi taka hana langan tíma, þó að hún yrði í hverju sinni að leita á venjulegan hátt lögheimildar til slíks eignarnáms. Og ef hæstv. ríkisstj. ætlar að nota þetta sem keyri á olíufélögin, að einhver hluti eigna þeirra kunni að verða tekinn, þá hygg ég, að það sé nokkurn veginn eins hægt að nota þetta keyri, þó að farið sé eftir alveg formlega réttum og viðeigandi stjórnskipulegum leiðum og eignarnámsheimildar leitað hverju sinni á Alþ., eftir því, sem atvik þá standa til. Þyrfti það ekki að verða töf eða hætta fyrir málið, þannig að vandræði yrðu af. Allra sízt get ég nú skilið, að hæstv. ríkisstj. geti verið það áhugamál að fá þessa eignarnámsheimild, ef það er rétt, sem sagt hefur verið, að hún hafi lýst yfir því, að hún ætlaði sér ekki að nota þessa eignarnámsheimild. Ja, til hvers er þá að vera að biðja um hana eða útvega sér hana, ef ekki á að nota hana? Er ekki miklu nær að geyma sér að fá svo róttæka stjórnskipulega heimild, þangað til þörfin er fyrir hendi? Enda segir í stjskr., að þessa heimild má ekki veita, nema almenningsþörf krefji. Og ef það er svo fjarlægt, að almenningsþörf krefji þessarar eignarnámsheimildar, að hæstv. ríkisstj., um leið og hún er að biðja um heimildina, segir:

Ég ætla mér ekki að nota heimildina, ja, þá verð ég að segja, að mér virðist auðsætt, að skilyrði stjskr. fyrir veitingu þessarar heimildar, sem Alþ. á að dæma um á hverjum tíma, sé alls ekki fyrir hendi, ef slík heimild sem þessi er veitt í skjóli þess, að hæstv. ríkisstj. segir: Það er ekki þörf fyrir að nota heimildina í bili. — Mér sýnist því, að öll rök hnígi að því, að hæstv. ríkisstj. geti gert allt hið sama gagn, sem hún hyggst að gera með þessu frv. sínu, þó að hún sleppi þessu hæpna ákvæði úr frv. En með því móti mundi hún geta tryggt sér meiri einhug um málið á Alþ. Það má vel vera, að hæstv. ríkisstj. hugsi sem svo: Ég kem frv. fram, hvað sem þessu líður, og þarf þess vegna ekkert um þetta að skeyta. En ég tel nú samt, að slíkt ofurkapp af hennar hálfu væri bæði frábrugðið hennar starfsháttum yfirleitt og með því í engu unnið fyrir málið, heldur væri með því móti skapaður glundroði og ágreiningur, sem ekki þyrfti að vera í þessu máli.