21.11.1944
Efri deild: 72. fundur, 63. löggjafarþing.
Sjá dálk 334 í B-deild Alþingistíðinda. (69)

183. mál, nýbyggingarráð

Fjmrh. (Pétur Magnússon):

Herra forseti. — Það er tvennt, sem kom augljóslega fram í ræðu hv. þm. S.-Þ. Annað er það, að hann hefur lesið hið fagra söguverk Snorra, Heimskringlu, af miklum skilningi og dregið þar út af eina mjög skáldlega líkingu. Hitt er það, að það hefur orðið honum algert ofurefli að skilja þetta litla frv., sem er ekki nema ein blaðsíða og ekki að efni til nema lítið af hinu mikla verki Snorra. Ég hafði ekki ætlað mér að taka hér til máls. En þegar hæstv. forsrh. varð að víkja af fundi, hljóp ég í skarðið fyrir hann.

Ég ætla ekki að svara hv. þm. S.–Þ. orði til orðs, heldur drepa á ræðu hans örfáum orðum. — Hv. þm. S.–Þ. vitnaði í fundi, sem hann sat á austur í Skaftafellssýslu 1928. Ég var þar ekki, og ég veit ekki vel, hvað þar fór fram. En ég hef heyrt af þessum fundum. Hv. þm. S.-Þ. lagði á það mikla áherzlu, hvað núverandi, forsrh. og þáverandi formaður Íhaldsflokksins, Jón sál. Þorláksson, hefðu þar talað um einkaframtakið og gullvægi þess. Það getur nú verið, að hv. þm. S.-Þ. hafi verið þeim alveg samþykkur þá. En ég er ekki viss um, að svo hafi verið. Mig minnir, að einhver ágreiningur hafi verið á þessum fundum, og kannske ekki sízt um þetta atriði. Þótt Sjálfstfl. hefði hvikað eitthvað til í stefnumálum hvað alræði einkaframtaksins viðvíkur, þá væri ekki óhugsandi, að einhverjir fleiri hefðu farið út af sinni línu. Og ef hv. þm. S.-Þ. hefði nú hent sama slysið eins og Sjálfstfl. að þessu leyti, veit ég, að hann á hægara með að setja sig í hans spor og muni því ekki kasta jafnþungum steini á hann fyrir þau straumhvörf. En þessi straumhvörf eru ekki á þann veg, sem hv. þm. S.-Þ. vill vera láta, þótt ég neiti ekki, að Sjálfstfl. eins og aðrir flokkar, sem vilja gera skyldu sína við þjóðfélagið, verði að laga sig eftir ástæðunum í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Það er ekki heppilegt fyrir flokk að bíta sig mjög fastan í prinsip;, hann verður stundum að líta burt frá prinsipum sínum og gera það, sem er eftir ástæðunum í þjóðfélaginu.

En það, sem var þungamiðjan í ræðu hv. þm. S.Þ. um frv. og stefnu stjórnarinnar, að svo miklu leyti sem þetta frv. snertir hana, var fólgið í því sama, sem komið hefur fram áður og hefur verið þungamiðja allrar gagnrýni, sem komið hefur fram gagnvart stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum atriðum, sem sé það, að litlar líkur væru til þess, þó að ný atvinnutæki væru keypt, að þau gætu borið sig. Það er lögð áherzla á það af stjórnarandstæðingum, að það verði að lækka dýrtíðina fyrst, skapa möguleikana fyrir atvinnutækin, áður en þau eru keypt. Nú vil ég spyrja hv. þm. S.-Þ., hvort hann þekki nokkur dæmi þess, hvort sem er hér á landi eða annars staðar, að kauplækkun hafi farið fram á meðan atvinnuvegirnir yfirleitt bera sig. En þannig er það þó ómótmælanlega enn þá hjá okkur, að atvinnuvegirnir, bæði landbúnaður, sjávarútvegur og iðnaður, hafa fram að þessu borið sig sæmilega vel, og í ýmsum tilfellum jafnvel skilað mjög laglegum afgangi. Um þetta verður ekki deilt. — Það er náttúrlega ágætt að tala um það, að kauplækkun ætti að vera undanfari innkaupa nýrra atvinnutækja, af því að líkur séu til þess-, að aðstæður breytist í framtíðinni að þessu leyti. En ég held, að hv. þm. hljóti að sjá það, ef hann hugsar rólega um þessi mál, að það er engin von um að fá kauplækkun, meðan atvinnuvegirnir bera sig.

Nú ætla ég ekki að vera með neina spádóma um það, hvort þetta verður í framtíðinni. Ég er vissulega þeirrar skoðunar — og reyndar held ég, að allir hljóti að samþykkja það —, að til þess að nokkur atvinnurekstur geti verið rekinn til lengdar, þá verði hann ekki aðeins að geta borið sig, heldur skila einhverjum afgangi. Því að a.m.k. meðan reksturinn er í höndum einstaklinga, verður kapítalið líka að fá sitt.

Það er síður en svo, að ég ætli að gerast talsmaður taprekstrar. En ég er undir það búinn, að þeir tímar séu kannske ekki langt fram undan, að atvinnuvegir landsmanna þoli ekki þann tilkostnað, sem nú er. En ég segi það, að einasta vonin til þess að koma því á réttan kjöl er sú, að það mikil atvinnutæki séu til í landinu, að allir einstaklingar, sem geta og vilja vinna, fái tækifæri til þess. — Hv. þm. vitnaði sjálfur í það, hvernig ástandið hefði verið hér árin 1930–1939, á hinum miklu hrörnunartímum íslenzks atvinnurekstrar. Mætti minna á það, að ekki voru það sjálfstæðismenn og kommúnistar, sem stjórnuðu á þeim árum. En hvernig gekk það þá, þrátt fyrir stórkostlegan taprekstur hjá aðalatvinnurekstrinum til sjávar og sveita? Hvernig gekk það þá að þrýsta kaupinu niður? Mig minnir, að erfiðleikar væru á því. Og hver var ástæðan? Hún var ekki sú, að fjöldi verkamanna skildi ekki í raun og veru, að atvinnuvegirnir gátu ekki borið þann tilkostnað, sem við þá var. Verkamenn eru náttúrlega upp og ofan, eins og aðrir menn, sumir skilningsglöggir og sumir skilningslitlir. En ástæðan var sú, að verkamenn fengu ekki nema kannske 2 eða 3 daga vinnu yfir vikuna, og þá gátu þeir, ef þeir áttu að geta séð sér og fjölskyldum sínum fyrir lífsframfæri, ekki lækkað tímakaupið. Ef hægt hefði verið að bjóða mönnum á þessum árum vinnu í 6 virka daga yfir vikuna, þá álít ég, að hefði ekki verið eins erfitt með að fá menn til þess að lækka kaupið.

Þeir menn, sem mest gagnrýna stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, ættu að hafa opin augu fyrir þessu og mæta því einmitt á þann hátt að vera með því að fá ný atvinnutæki inn í landið, til þess með því að skapa möguleika fyrir því, að atvinnurekstur geti borið sig í framtíðinni. Við megum eiga það alveg víst, að ef ekki verður brugðið fljótt við í þessum efnum, líður ekki langt þangað til atvinnuleysið dynur yfir okkur að nýju. Og ég hygg, að hv. þm. S.-Þ. sjái, að aðstaðan verður ekki betri til þess að fá fram kauplækkun og til þess að fá þá, sem yfir fjármagninu ráða, til þess að leggja fram fé í ný atvinnutæki, þegar þannig er komið. Möguleikarnir til þess eru einmitt meðan þó atvinnuvegirnir bera sig.

Þetta er nú í raun og veru þungamiðjan í þeirri gagnrýni, sem komið hefur fram bæði hjá hv. þm. S.-Þ. og öðrum, sem gagnrýnt hafa stefnu ríkisstjórnarinnar í þessu efni.

Sumt af því, sem hv. þm. S.-Þ. sagði að öðru leyti, mun hann hafa sagt meira að gamni sínu heldur en í alvöru. Og sumt sagði hann af misskilningi, þar sem hann hefur gersamlega misskilið það, sem hér er að gerast, og svo undarlega, að ég skil satt að segja ekkert í því. Hann var að tala um, að frv. væri ætlað að gera byltingu í íslenzku atvinnulífi. En hann gerði reyndar ákaflega litlar tilraunir til þess að sýna fram á, í hverju þessar byltingar væru fólgnar. Hann var að tala um það, en án þess að finna orðum sínum stað, að það ætti að hverfa frá einkarekstrinum og velta öllu yfir á ríkið. Hvernig getur hann lesið þetta út úr frv.? Ég skil það ekki. Það er vitað af þeim, sem álíta, að ríkið eigi að ganga langt í því að taka atvinnurekstur í sínar hendur, að frv. þessu er einmitt ætlað að hjálpa einkaframtakinu, en ekki að leggja einstaklingsreksturinn í rústir. Það er sem sé gert ráð fyrir því í þessu frv., að atvinnureksturinn verði rekinn á sama grundvelli eins og hingað til. Og þessari nefnd, sem hv. þm. S.-Þ. kallaði yfirstjórn Landsbankans, er ætlað að vera til aðstoðar einkaframtakinu, til þess að ná í atvinnutæki og búa svo að atvinnurekstrinum, að hægt sé að reka atvinnutækin. Allt það byltingaskraf hjá hv. þm. S.-Þ. um þetta efni og hjá öðrum, sem sungið hafa þennan sama söng, er því alveg út í loftið.

En ef einkaframtakið bregzt skyldu sinni, ef það neitaði að gera skyldu sína og leggja fram fjármagn það, sem það ræður yfir, til þess að auka atvinnutæki í landinu, þá er ekki gott að sjá, hvernig það getur farið. Því að hvort sem menn vilja leggja fé sitt í atvinnutæki eða ekki, þá verður þjóðin að lifa. Og ef einstaklingarnir vilja ekki leggja fram fé sitt í atvinnutæki, getur það endað með því, að ríkið verði að gera það. Þetta er ljóst. En í þessu frv. er engin ráðagerð um það.

Þá lagði hv. þm. S.-Þ. mikla áherzlu á það, að með þessum ákvæðum frv. um, að 300 millj. króna skuli lagðar á sérstakan reikning og að þeirri fjárhæð megi verja eingöngu til þess að kaupa fyrir framleiðslutæki og til annarrar nýsköpunar í atvinnulífi þjóðarinnar, sé í raun og veru verið að taka öll ráð af þjóðbankanum og væri miklu hreinlegra að setja stjórn Landsbankans af og láta þetta nýja ráð taka við öllum völdum þar. — Ég á nú erfitt með að skilja, hvernig hv. þm. S.-Þ. hefur lesið byltingaáform út úr frv., en mér er enn óskiljanlegra, hvernig hann getur fundið þetta út úr því. Ég hélt sem sé, að hv. þm. S.-Þ. vissi það manna bezt, að það er ekkert nýstárlegt, að stjórnir bankanna, sem gjaldeyrisverzlun reka, séu ekki alveg einráðar um það, hvernig gjaldeyrinum er varið. Ég veit ekki betur en að það sé svo þann dag í dag og hafi verið síðustu 10 árin, ef ekki lengur, — ég man ekki, hvenær gjaldeyrishömlurnar byrjuðu fyrst fyrir alvöru hér —, að það er ekki leyfilegt að selja 10 eða 25 kr. ávísun á erlendan gjaldeyri öðruvísi en að leyfi annarra stjórnarvalda komi til en bankanna. Það er því ekki eins og það sé verið að taka nein völd af bönkunum, sem þeir hafi haft áður. Gjaldeyrishömlum erum við svo vanir, að við ættum ekki að kippa okkur upp af því, að þeim sé komið á aðrar hendur að nokkru leyti en þær hafa verið. Það má segja, að þessi sjóðsstjórn út af fyrir sig sé formsatriði. Þungamiðjan er þetta, að leggja skuli 300 millj. kr. af innstæðum bankanna erlendis á sérstakan reikning, sem ekki megi verja í öðru augnamiði en til þess að kaupa atvinnutæki inn í landið. Ég hef talað við hv. þm. S.-Þ. um þetta atriði, og okkur hefur komið vel saman um það. Við höfum kannske verið nokkuð íhaldssamir, — og það er gott að hafa dálítið af íhaldssemi með —, og ég veit ekki annað en að við höfum verið sammála um það, að það væri þjóðinni nauðsynlegast af öllu, að þeir fjársjóðir, sem þjóðin á erlendis nú, verði ekki eyðslufé, heldur notaðir til arðbærra fyrirtækja. Þess vegna þykir mér undarlegt, þegar hv. þm. S.-Þ. snýst svo við því, þegar tilraun er gerð til þess að uppfylla þessar óskir, sem við báðir höfðum og ég fyrir mitt leyti hef enn þá. Hitt er svo allt annað mál, hvernig það gengur að fá fé í nýskipan þá, sem fram undan kann að vera. Og það er mér ljóst, að getur oltið á því, hvert útlit er fyrir, að atvinnutækin beri sig í framtíðinni. En í þessu frv. er ekki verið að leggja neina lánaskyldu á bankana. Þeir hafa alveg sömu völd yfir fé því, sem í þeim er, eins og þeir hafa haft. Og það er ekki gerð tilraun í frv. til þess að breyta þessu. Það eina, sem má segja, að sé nýmæli í þessu máli, er ekki beint í frv., heldur tekið fram í grg. þess og málefnasamningnum milli flokkanna. En í grg. frv. stendur m.a. þetta: „Fjár til þessara þarfa skal, að svo miklu leyti sem það fæst eigi með sköttum, aflað með lántökum, e.t.v. skyldulánum.“ Það má segja, að þarna sé nýmæli um að ræða. En þeir, sem ár eftir ár hafa borið fram frv. um að gera upptækan svo og svo mikinn hluta af samanspöruðu fjármagni þjóðarinnar, — ég tala það ekki til hv. þm. S.-Þ. —, ættu ekki að hlaupa á fjöll, þótt nefnd séu skyldulán. Því að eigendum fjárins mundi þykja munur á því, hvort þeir væru skyldaðir til þess að leggja fram fé sem lán eða hins vegar sem skatt án endurgjalds sem framlag í atvinnutæki. Á því er þó alltaf talsverður munur. Og ég held, að hv. þm. S.-Þ. hljóti að vera mér sammála um það, að ekki sé eins nærri gengið einstaklingsframtakinu með þessu eins og ýmsu, sem þeir, sem staðið hafa honum nærri, hafa beitt sér fyrir.

Þá var hv. þm. S.-Þ. að tala um það, að ef þetta frv. ætti að verða að l., þá mundi það leiða til þess, að fólksstraumurinn til Reykjavíkur mundi verða miklu meiri heldur en hann þó hefur verið. Lýsti hann því, og að mörgu leyti alveg rétt, hve óheppilegt væri, að fólkið streymdi eins mikið á einn stað eins og raun hefur á orðið á síðari árum. Þessi straumur ætti kannske að vera okkur áminning um það, að eitthvað verður að að gera. Því að það er ekki tilviljun, að fólkið hefur streymt í þéttbýlið eins og raun hefur á orðið. Hitt er svo annað mál, í hvaða áttir það stefnir og hver ráð væru til þess að koma straumhvörfum á aftur. En ég hef ekki enn þá getað fundið það út, á hverju hv. þm. S.-Þ. byggir það, að þetta frv., ef að l. yrði, mundi sérstaklega verða til þess að draga fólkið til Reykjavíkur. Í frv. eru engar ráðagerðir um það, að Reykjavík fremur en aðrir staðir á landinu eigi að vera aðsetur hinna nýju atvinnutækja. Þvert á móti er það hlutverk nýbyggingarráðs að staðsetja hin nýju atvinnutæki. Það er ætlazt til þess, að nýbyggingarráð rannsaki og reyni að gera sér sem ljósasta grein fyrir því, hvar heppilegast muni að koma hinum nýju atvinnutækjum fyrir. Og þetta er með tilliti til þess, að heppilegast væri að dreifa byggðinni meira en raun hefur á orðið á hinum síðari árum. Hv. þm. S.-Þ. má eiga það alveg víst, að ef við eigum að stöðva strauminn til Reykjavíkur, sem ég álít. mjög æskilegt að gera, því að það er a.m.k. mjög áhættusamt, að svo mikill hluti landsmanna lifi á sama stað eins og raun er á viðkomandi Reykjavík, það getur blessazt meðan allt leikur í lyndi, en áhættan er allt of mikil, ef eitthvað ber út af, og erfiðleikarnir verða þá miklu stórfelldari, ef hrörnun kemur í atvinnulífið, þegar fólkinu er svo mjög þjappað saman á einn stað eins og nú er, — hv. þm. S.-Þ. má eiga víst, að ef á að fá breytingu á þessu, verður að skapa eitthvað svipuð skilyrði til atvinnu annars staðar en í Reykjavík. Því að meðan fólkið lítur svo á, að atvinnuskilyrði séu heppilegri hér í Reykjavík en annars staðar á landinu, hvort sem er við sveit eða sjó, heldur aðstreymið áfram, hvernig sem menn berjast á móti því.

Hv. þm. S.-Þ. var einnig að tala um það, að þetta frv. mundi auka á erfiðleikana fyrir landbúnaðinn um að keppa við sjávarútveginn. Hvernig stendur á því, að frv. á að geta aukið þá erfiðleika? Er ekki einmitt gert ráð fyrir því í frv., að reynt verði að breyta landbúnaðinum í sama horf og sjávarútvegurinn hefur verið rekinn, sem sé, að vélanotkun sé tekin í sambandi við landbúnaðinn í miklu stærri stíl en verið hefur? Er ekki gert ráð fyrir því, að töluverður hluti þess fjár, sem ætlazt er til, að varið verði til nýsköpunar atvinnulífsins, verði notaður til þess að breyta landbúnaðinum í vélarekstur? Ég veit ekki betur, og frv. er því ekki til þess að þyngja landbúnaðinum samkeppnina. Það er ætlazt til þess, að þessar ráðstafanir verði til þess að létta landbúnaðinum samkeppnina, en ekki til þess að þyngja hana. Ef það tækist að koma á vélayrkju í sveitinni, þá eru vonir um það, að lífskjör fólksins yrðu léttari á ýmsa lund heldur en þau hafa verið, og þá líka um leið meiri von um það, að fólkið vilji dvelja áfram við landbúnað fremur en raun hefur á orðið á síðustu áratugum.

Þá var hv. þm. S.-Þ. loks að spyrja um það, hvaða gagn væri að því að kaupa ný atvinnutæki, ef ekki væri unnt að fá fólk til þess að vinna við þau, og vitnaði í því sambandi í það, að erfiðleikar hefðu verið á því að fá sjómenn hér á undanförnum árum, enda erfitt að fá bæði karlmenn og konur til annarrar nauðsynlegrar vinnu í landinu. Það er sjálfsagt nokkur sannleikur í þessu. En þetta sýnir ekki annað en það, að kjör viss hluta sjómanna hafa ekki verið það góð, að þau hafi þolað samanburð við ýmsa vinnu í landi. Og hv. þm. S.-Þ. veit, að það er stundarfyrirbrigði, hin mikla setuliðsvinna, sem gert hefur það að verkum, að fólk hefur dregizt meir og meir frá öðrum atvinnurekstri og heldur kosið þessa vinnu, sem hefur þótt jafnari og kannske líka þótt gefa betri arð en vinna við framleiðslu í landinu. — Hitt er svo alveg ljóst, eða maður vonar það, að hér verði ekki nema um stundarfyrirbrigði að ræða, og almennt er gengið út frá því, að þessi vinna sé að fjara út eða a.m.k. hefur dregið mjög úr henni. Þegar lífið kemur í eðlilega rás aftur, hygg ég, að ekki verði hörgull á því að ná í verkamenn til þess að vinna að nauðsynlegri framleiðslu. Yfirleitt hefur verið sótt heldur eftir sjómannsstörfum, af þeim eðlilegu ástæðum, að sjómenn hafa yfirleitt borið meira úr býtum heldur en aðrir verkamenn. Og mér þykir fyrir mitt leyti ákaflega líklegt, að þróunin verði aftur í þessa sömu átt áður en mjög langt líður.

Hv. þm. S.-Þ. var í þessu sambandi að tala um Svíþjóðar-bátana, sem keyptir hafa verið. Ég skildi ekkert í því, að hann minntist ekkert á byltingu eða þjóðnýtingu í sambandi við þá. Ef þau ráðgerðu kaup á atvinnutækjum, sem þetta frv. er um, er bylting eða þjóðnýting, þá eru kaupin á bátunum frá Svíþjóð, sem ríkisstjórnin hefur haft milligöngu með, á sama hátt þjóðnýting eða bylting, því að það er það sama, sem á að gera eftir frv., að ríkið á að hafa milligöngu fyrir einkafyrirtæki á nokkrum sviðum. Það er tryggt, a.m.k. að mestu leyti, að einkafyrirtæki taki við þessum atvinnutækjum, og það hefði verið heppilegra fyrir hv. þm. S.-Þ. að leiða þessa Svíþjóðarbáta fram hjá sér í sambandi við þessar umr., því að þar verða röksemdirnar á móti honum, en ekki með.

Hv. þm. S.-Þ. endaði svo ræðu sína með því að spyrja, hvernig ég héldi, að lífið mundi verða, þegar bankinn hefði verið tekinn og ríkið ætti að skapa öllum atvinnu. Hvað bankann snertir hef ég svarað, að það er ekki nein ráðagerð um að taka hann eða breyta á nokkurn hátt fyrirkomulagi hans. En að öðru leyti get ég svarað þeirri spurningu því, að svo framarlega sem tilgangur þessa frv. næst, að fólkið geti fengið vinnu við nýtízku atvinnutæki og geti fengið stöðuga atvinnu, þá held ég, að lífið verði langtum skemmtilegra og betra í landinu heldur en það hefur verið á undanförnum árum.