28.11.1945
Sameinað þing: 10. fundur, 64. löggjafarþing.
Sjá dálk 450 í D-deild Alþingistíðinda. (4631)

48. mál, hlutleysi útvarpsins

Stefán Jóh. Stefánsson:

Herra forseti. Mér þykir alveg rétt, eins og hv. frsm. till. gat um, að þessu máli verði að frestaðri umr. vísað til n. Ég er að vissu leyti sammála þeim hæstv. menntmrh. og hv. 1. þm. Reykv., að það muni vera vafasamt, að hægt sé á þann hátt, sem hv. frsm. till. gerir ráð fyrir, að koma á ritskoðun á því, sem flutt er í útvarpinu, svo að gagni mætti koma. En úr því að þetta mál er komið hér til umr., vildi ég, áður en það fer til n., sérstaklega minnast á eitt atriði, sem að mínu áliti er mest þörf á að athuga og mest þörf á að endurbæta, og það eru útlendu fréttirnar og jafnvel erindi, sem flutt eru um það, sem gerist úti í heimi. Mér hefur alltaf virzt frá því fyrsta og ekki hvað sízt nú í seinni tíð, að útlendu fréttirnar væru mjög ófullkomnar og að stundum hafi þar borið á hugtakaruglingi og jafnvel frásögnum, sem væru blekkjandi fyrir hlustendur. Það er þetta, sem þarf að forðast, ef fréttir útvarpsins frá útlöndum eiga að vera á þann hátt, sem vera ber, þ. e. fræðsla um það, sem gerist úti í heimi, eftir þeim óhlutdrægustu heimildum, sem hægt er að fá. Ég sagði áðan, að mér virtist hafa borið á því, að í útlendu fréttunum væru notuð villandi orð, og skal ég minnast á þetta nokkru nánar. Á stríðstímunum hefur verið fundið upp á því að þýða yfir á íslenzku heiti á útlendum elfum og borgum eða nota íslenzkar endingar, og í sambandi við þetta hefur mér oft dottið í hug, hversu illa hefur til tekizt, þegar skýrt hefur verið frá heitum á erlendum stjórnmálaflokkum. Svo illa hefur oft til tekizt, að þetta hefur oft verið mjög villandi fyrir þá, sem ekki hafa haft möguleika til þess að vita neitt meira en það, sem sagt hefur verið í fréttum útvarpsins. Það hefur ýmist verið farið inn á þá braut að þýða heitin á þeim eða þeir hafa haldið sínum útlendu heitum og virðist það hafa verið tilviljun ein, hvort orðið hefur ofan á í það og það skiptið. Þessi ruglingur hefur orðið til þess, að frásagnir um erlenda stjórnmálaflokka hafa oft gefið rangar hugmyndir, ef hlustendur hafa ekki vitað eitthvað nánar um þá. Sérstaklega er þetta dálítið viðkvæmt hér á landi, þar sem allir stjórnmálaflokkar hafa að vissu leyti íslenzkt heiti: Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og jafnvel Sameiningarfl. alþýðu, þótt hann hafi útlenda orðið á eftir og kalli sig Sósfl. Nú er það svo að vísu, að flokkaskiptingin í lýðfrjálsum löndum, þar sem leyfðir eru allir stjórnmálafl., er dálítið misjöfn, en þó má sjá spegilmynd af íslenzku stjórnmálafl. í hverju því lýðfrjálsu landi, þar sem flokkar geta óhræddir starfað. Í þessum löndum eru fleiri en einn borgaralegur flokkur, sem kallast konservatívir flokkar eða afturhaldsflokkar — eða hægri flokkar. Einnig eru þar oft frjálslyndir borgaralegir flokkar, sem nefna sig ýmsum nöfnum. Síðan eru í öllum þessum löndum til tveir fl., sem á útlendu máli eru oft kallaðir socialdemokratar og kommúnistar. Við vitum það allir mjög vel, sem eitthvað þekkjum til íslenzkra stjórnmála, að verklýðshreyfingin hér hefur skipt sér í tvær höfuðgreinar með misjöfnum stjórnaraðferðum og með að mörgu leyti mismunandi stefnuaðferðum, annars vegar hafa verið kommúnistar, en hins vegar hafa verið þeir, sem hafa verið kallaðir social-demokratar, þótt þeir muni sums staðar hér einnig kallaðir sósíalistar. Þetta var samt greinilegt fyrir stríð, meðan alþjóðasamböndin störfuðu, þ. e. 2. og 3. alþjóðasambandið, 2. alþjóðasambandið, sem samanstóð af sósíaldemokratiskum flokkum, og 3. alþjóðasambandið eða „Comintern“, sem samanstóð af kommúnistum. Þessi tvískipting kom skýrt fram í verklýðshreyfingunni hér á Íslandi. Annars vegar sá flokkur, sem tekið hefur sér nafnið Alþýðuflokkur, og hins vegar Sósíalistaflokkurinn, áður Kommúnistaflokkurinn, sem var deild úr „Comintern“ fyrir 1938, en eftir það mun þessi flokkur ekki hafa verið í neinu alþjóðasambandi, þótt forustumenn væru hinir sömu og Kommúnistaflokksins. Tveir þessara manna eru nú ráðherrar fyrir Sósfalistaflokkinn, og munu þeir ekki neita, að hér sé rétt með farið. Hér eru því tveir flokkar eins og áður, Alþýðuflokkurinn, sem er í 2. alþjóðasambandinu og Sósíalistaflokkurinn, sem stjórnað er af kommúnistum.

Þegar svo skýrt er frá erlendum fréttum í útvarpinu, af kosningum eða öðru slíku, virðist tilviljun ein ráða, hvaða nafn er notað í hvert sinn yfir erlenda alþýðuflokka. Þá er ýmist notað orðið sósíalistar eða demokratar. Þannig er það, þegar skýrt er frá kosningasigrum eða framkvæmdum ýmiss konar. Þá er sagt, að sósíalistar hér eða þar hafi gert þetta og þetta. Þetta veldur auðveldlega ruglingi, þannig að almenningur á bágt með að átta sig á fréttunum. Einatt er þessu ruglað saman þegar talað er um sænsku og ensku alþýðuflokkana, sem eru hinir stærstu í hvoru landi. Þegar t. d. er sagt, að X á Ítalíu eða Y í Grikklandi hafi gert þetta og þetta, þá hugsar fólk: Er þetta ekki sams konar maður og sósíalistar hér á Íslandi? Þannig mætti fleira telja. Nú vill svo til, að til er á íslenzku orð, sem komið er frá Jóni Ólafssyni. Það er jafnaðarmenn, jafnaðarmannaflokkur og jafnaðarstefna. Þessi orð eru sambærileg við erlenda orðið sosial-demokratar og fela í sér hið sama. Ég átti eitt sinn tal um þetta við fréttastofuna, að þetta gæti ruglað fólk og betur færi á að nota hér íslenzk orð. Í rauninni má segja, að þegar þýða á orð eins og Labour-Party, þá liggi nær samkvæmt merkingu orðsins að þýða það Alþýðuflokkur fremur en Verkamannaflokkur. Á Íslandi eru verkamenn ákveðin stétt, en brezki verkamannaflokkurinn stendur saman af allri alþýðu og á því betur við að nota það nafn, þegar talað er um þennan flokk á íslenzku. En þyki þetta nú ekki gott, þá má nota orðið jafnaðarmenn eða jafnaðarmannaflokkur. (SB: Er það rétt þýðing á orðinu?) Það er rétt, ef menn vilja gefa rétta hugmynd um stefnu flokksins.

Fleira mætti til tína um ranga túlkun á fréttum útvarpsins. Þann 27. september í haust var skýrt frá nefndarskipun í Austurríki og sagt, að 2 menn frá „alþjóðaflokknum“ ættu sæti í þessari nefnd. Þetta mun hafa átt að vera þýðing úr „Folksparti“, en „Folk“ þýðir þjóð og ætti þetta því að vera Þjóðflokkur. Er þetta þess vegna röng þýðing hjá útvarpinu, og svo mætti enn telja. Vitanlega getur orðið erfitt að finna nöfn þannig, að ekkí verði um villzt.

Þetta var nú um þetta atriði. Yfirleitt virðast erlendu fréttirnar fremur losaralegar og mun mörgum finnast það léleg fræðsla, sem almenningur á þar völ á. E. t. v. stafar þetta af því, að ekki er nægur mannafli á fréttastofunni. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að ég tel vafasamt að flytja útvarpsfréttir frá Moskvu á þann hátt sem gert er, sökum þess að útvarpið þar túlkar einungis eina stefnu og eitt sjónarmið. Það er ekki þar með sagt, að ekki megi fylgjast með fréttum þaðan og skýra frá útdrætti úr þeim. Þannig er það t. d. með Lundúnaútvarpið. Þar hlusta fréttaritararnir á erlendar útvarpsstöðvar, vinza síðan úr og koma með sjálfstæðar fréttir. Nú vil ég ekki segja, að erlend útvörp séu öll hlutlaus. Það vita menn, að ekki er. En hitt er augljóst, að ólíkt er að hlusta á útvarp t. d. frá London og Moskvu. Það er líkast tveim ólíkum heimum. Þess vegna segi ég, að það eigi að hlusta á Moskvaútvarpið, en flytja ekki fréttir beint frá því. Hugsum okkur t. d., þegar endurtekið er tíu sinnum, að einn fótboltaflokkur hafi sigrað í Bretlandi. Væri hugsanlegt, að slíkt kæmi fyrir í brezku útvarpi. Ég held ekki.

Ég held, að íslenzka fréttastofan þurfi endurbóta við. Hún þarf að fá fleiri og nýrri blöð og fréttir. Ég er sammála kennslumálaráðherra um það, að gott væri að fá blöð víðar að en frá Bretlandi og Bandaríkjunum, jafnvel þau blöð, sem flytja áróðursfregnir. Það verður svo að vera hlutverk fréttamannanna að vinna úr því það, sem nýtilegt er. — Þá tel ég nauðsynlegt að koma sér niður á ákveðin nöfn á hinum algengustu pólitísku flokkum og stefnum.

Allt þetta tel ég, að beri að athuga. Ég legg því til, að umr. verði frestað og málinu visað til nefndar.