24.02.1947
Efri deild: 79. fundur, 66. löggjafarþing.
Sjá dálk 117 í C-deild Alþingistíðinda. (3810)

76. mál, iðnskóli í sveitum

Hermann Jónasson:

Það kom fram, hvar hundurinn er grafinn, hjá þessum hv. þm., sem síðast talaði. Það eru tvö atriði, sem hann gerir sérstaklega að mat, annað er 12. gr. í þessu frv., sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Verklegt nám reglulegra nemenda skal vera 3900–4200 vinnustundir alls, þó aldrei yfir 10 stundir á dag. Sú vinna, sem þeir leysa af hendi þennan tíma, er eign skólans, en á móti veitir hann ókeypis húsnæði, kennslu, verkfæri til notkunar, fæði og tvennan vinnuklæðnað á ári og auk þess greiðslur samkvæmt venjulegum verkamannataxta fyrir þær vinnustundir, er umfram verða 3200. Leyfa má þú nemendum að vinna í umframstundum þessum að verkefnum í eigin þágu og þá án greiðslu frá skólanum. Skólanum skal og heimilt að kaupa af nemendum meiri vinnu, er þeir vinna á verkstæðum hans og við framkvæmdir hans.

Hirðingu herbergja sinna og þvotta á fötum sínum annast nemendur með umsjón, er skólinn veitir.“ Það er gert ráð fyrir því, að námið sé 3900–4200 vinnustundir alls, þó aldrei yfir 10 stundir á dag. En á móti veitir skólinn ókeypis húsnæði, kennslu og verkfæri til notkunar, fæði og tvennan vinnuklæðnað á ári. Svo heldur áfram. Fyrir þær vinnustundir, sem umfram verða 3200, koma greiðslur samkvæmt venjulegum verkamannataxta, svo að nemendur hafa ekki aðeins frí föt, meðan þeir vinna, heldur kaup fram yfir. Ef það er ekki fjandskapur gegn þessu frv., að hv. þm. skuli gera þetta að mat, þá veit ég ekki, hvað fjandskapur er, því að hvað hafa nemendur, sem hér eru við nám í Reykjavík, upp á að hlaupa annað en taka víxla, þar sem þeir eru ekki einu sinni matvinnungar þessi fjögur ár, sem þeir eru við nám. Ég hef fengizt við fjársýslu þeirra manna og þekki þetta því eins vel og hv. þm., en hér eru kjörin þessi.

Enn fremur kom það fram, að hann er hræddur um, að þessir menn komi til kaupstaðanna og verði eins færir eins og iðnaðarmennirnir þar, og það er nú reynsla, sem hv. þm. Barð. segir, að hafi komið fram í Englandi. Hv. þm. er hræddur um, að nemendur úr þessum skólum verði ekki lakari heldur en iðnaðarmenn hér. Annars er ekki hægt að bera mikla respekt fyrir þessari málfærslu, þegar þess er gætt, að það eru bornar brigður á það, að það vanti menn í sveitir landsins, þrátt fyrir það að það sé tekið fram þrisvar í nál., að svo sé. Svo er risið gegn þessu máli, þó að menn verði að viðurkenna að það vantar iðnaðarmenn í sveitirnar. Ég get t. d. skýrt frá því, að það hafa verið tekin lán í Búnaðarbankanum nú á örfáum dögum upp á 400 þús. kr., en um leið og bændur eru að taka þessi lán, þá er það vitað, að það vantar iðnaðarmenn út um allt land, svo að það lítur helzt út fyrir, að það verði ekki hægt að koma upp þessum byggingum sökum skorts á iðnaðarmönnum. Og þessu máli ætlar þingið að kasta frá sér og gera ekkert í því að útvega sveitunum iðnaðarmenn, heldur, eins og t. d. landssambandið segir, fá ófaglærðum mönnum í hendur vandasöm iðnaðarverk. En ég ætla að segja það, að ég ber ekki sérstaklega mikla virðingu fyrir Landssambandi iðnaðarmanna í þessu máli, og það finnst fleirum en hv. 3. landsk. umsögn landssambandsins allt öðruvísi nú heldur en hún var í fyrra. En hvers vegna er það? Það er bezt að skýra frá því. Þeir spurðu mig að því, hvort það væri meiningin, að þessir skólar næðu út fyrir sveitirnar. Ég sagði, að það væri ekki meiningin, og ég sagði þeim vegna hvers. Ég sagði þeim, að ég áliti, að raunverulega ættu skólar að koma í staðinn fyrir langt iðnaðarnám, sem nú tíðkaðist í kaupstöðum, en mér dytti ekki í hug að eiga við það, heldur ætti að koma skólunum í gegn fyrir sveitirnar án þess að breyta iðnfræðslunni. Þegar þeir spurðu mig, hvort ég væri fylgjandi þessu fyrirkomulagi í kaupstöðum, þá mæltu þeir með því, en nú álíta þeir fært að rísa gegn þessu, sem þeir voru með í fyrra. Nú eru l. um iðnfræðslu komin það langt, að þeir eru ekki lengur hræddir um, að forréttindin verði tekin af þeim, og þá mæla þeir gegn þessu. Þeir voru með frv. í fyrra, með tveimur lítils háttar breyt., en nú mæla þeir gegn því. Hvað er nú mikið leggjandi upp úr umsögn eins og þessari? Sannleikurinn er sá, að þeir eru hræddir um það, og fyrir því færði hv. þm. Barð. rök í fyrra, að ef skólafyrirkomulagið verður tekið upp í viðkomandi iðnnámi í sveitum, þá verði það einnig tekið upp í kaupstöðum landsins. Skólar í sveitum með því fyrirkomulagi, sem ég hef gert ráð fyrir í þessu frv., hafa sýnt sig að vera miklu fullkomnari heldur en gamla fyrirkomulagið, og þess vegna hefur það einnig verið tekið upp í kaupstöðum, og þetta er eina leiðin til þess að þetta fyrirkomulag verði tekið upp alls staðar. Þar af leiðandi ætti hv. þm. Barð., sem er því fylgjandi að taka upp svona skóla og sleppa gamla fyrirkomulaginu, að vera þessum skóla fylgjandi og láta hann sýna sig í framkvæmd, því að ef hann er fullkominn í framkvæmd, þá koma þessir skólar alls staðar á eftir. Þetta er það, sem forréttindamennirnir í iðnaðarmannastéttinni sjá og eru hræddir við, og þess vegna vilja þeir ekki fá skólann, því að nú eru þeir hræddir við hann. Þetta held ég, að hv. 1. landsk. ætti að vita, því að það var fyrir þetta sjónarmið, sem hann stóð upp og talaði, það er ekki til neins fyrir hann að vera að dyljast í því efni.

Hv. þm. Barð. sagði, að ágreiningurinn væri um það, hvort við ættum að hafa góða iðnaðarmenn eða fúskara. En ég held því fram fyrst og fremst, að það væru stórkostlegar endurbætur að fá menn með tveggja ára námi til þess að sinna þessum störfum. Í annan stað er ég sannfærður um það, að þessir menn verða eins fullkomnir í þessum efnum eftir 2 ár eins og hinir eftir 4 ár, því að mikið af þessum tíma, 4 árum, eru nemendurnir alls ekki við nám, meginhlutann af þessum tíma eru þeir notaðir til eins og annars og látnir vinna aðeins eitt verk, látnir vinna við smíðar í langan tíma. Og ég vitna enn í það, sem hv. þm. Barð. tók fram um þetta efni hér í fyrra, því að þar færði hann fram reynsluna, sem Englendingar hafa fengið í þessum efnum og er óvefengjanleg. Þeir hafa nú fengið vegna nýs kennslufyrirkomulags, sem þeir urðu að taka upp í staðinn, ágæta iðnaðarmenn á 1/6-1/4 af þeim tíma, sem fór í þetta nám áður. Það er vitanlega ekkert því til fyrirstöðu, að þetta frv., ef það yrði að l., gæti samrýmzt húsagerðarsamþykktum í sveitum. Þessir menn gætu unnið undir umsjá enn þá faglærðari manna að húsbyggingum, þótt ekki væru gerðar húsagerðarsamþykktir, því að það leysir ekki neitt, þótt það sé fyrir hendi einn fullkominn maður, ef hann hefur ekki iðnaðarmenn til að vinna undir sinni stjórn. Það er alveg það sama með byggingarfulltrúa í sveitum. Það hefur verið talað um það í búnaðarbankanum að reyna að tryggja betri frágang á húsabyggingum. Enn fremur er enginn vafi á því, að það er hægt að koma upp trésmiðjum, sem hv. þm. Barð. ræddi um, í sambandi við svona skóla. Þær gætu smíðað glugga og hurðir í fjölda sveitabýla. Það er ekkert undarlegt, þó að skólinn á Hólmi væri dýr, þar sem voru 6 nemendur, og það er alveg óupplýst, hvort ekki væri hægt að koma þessum skóla upp, þar sem er góð höfn og flutningar að landinu eru ódýrir.

Því miður hefur ekki verið bent á neina úrlausn í þessu máli, sem að gagni gæti komið. Það er viðurkennt, að sveitirnar skortir iðnaðarmenn, en það er ekki bent á neina úrlausn út úr þeim ógöngum, sem fyrir eru, þó að þær séu svo miklar, að það verði ekki séð fram úr því, hvernig á að ráða fram úr þeim vanda. Það er fullvíst, að þessi skóli, sem hér er gert ráð fyrir, komi til með að fjalla um nokkuð margt, og það gæti kannske verið betra, að nemendur lærðu fleiri iðngreinar í þessum skóla en hér er gert ráð fyrir. En það má hins vegar gera ráð fyrir því, að það verði stutt, þangað til það rísa upp sérstakir skólar í sveitum, þar sem kennd er meðferð á alls konar vélum, þó að því máli hafi ekki verið hreyft nú, því að léleg meðferð á vélum skaðar ríkið áreiðanlega meira en slíkir skólar mundu kosta. Og það er alveg rétt, sem hv. þm. Barð. minntist á, að hann hefur tekið því vel, að vélaverkstæði væru reist í sveitum.

Ég geri ráð fyrir því, að ég tali ekki aftur í þessu máli. Það lítur út fyrir, að þessi dagskrá muni verða samþykkt. Þar með er aftur vegið í þann knérunn, að vísað er frá með dagskrá einu allra bezta nauðsynjamálinu, sem fyrir Alþ. hefur komið s. l. 2 ár, því að það sjá allir, að það vantar fagmenn í sveitum landsins, og að það er hvergi meiri þörf á að byggja upp heldur en þar. Menn rísa gegn þessu máli, en benda ekki á neina lausn.

Nú þessa daga er verið að veita lán til húsbygginga í sveitum upp á 400 þús. kr., og allir þessir menn, sem eru að taka lánin, spyrja: Hvar getum við fengið menn til að byggja? En þessu máli er bara kastað frá sér og vísað burt með dagskrá án þess að geta bent á rök fyrir því, hvernig eigi að útvega fagmenn. Það vita náttúrlega allir, að það fást ekki fagmenn með húsagerðarsamþykktum einum. Maður, sem þarf að byggja, þarf fagmenn til þess að vinna verkið, og hann þarf líka byggingarfulltrúa til þess að geta tryggt betri byggingar, eins og hv. þm. Barð. benti á, en hann byggir ekki öll húsin, fagmenn vantar eftir sem áður. Við eigum að leggja niður þetta gamla þunglamalega fyrirkomulag við iðnaðarnámið og taka upp annað léttara og reyna, hvort er betra í framkvæmd. Ef þetta reyndist illa með skólana, þá fellur það niður af sjálfu sér, en ef það reyndist vel, þá yrði það fyrirkomulag tekið upp. Þessu yrði auðvitað hagað í samræmi við reynsluna, en reynslan annars staðar virðist benda til þess, að þetta skólafyrirkomulag verði tekið upp. Þó verður það sennilega þannig hjá okkur, að þessi tvö kerfi verði sameinuð. Það verða skólar, sem verða kannske ekki í einu lagi eins og þessi, síðan verða nemendur hjá meistara einhvern tíma á eftir. Þetta tvennt sameinað, held ég, að verði talið bezta fyrirkomulagið, og reynslan annars staðar bendir í þá átt, því að eftir því sem ég bezt veit — öfugt við það, sem hv. 1. landsk. segir, að stéttirnar ráði þessu —, þá er ríkið farið að láta sig þetta meira skipta. Skólarnir eru farnir að ryðja sér til rúms í staðinn fyrir hið þunglamalega gamla iðnaðarnám. Það er ekki hægt að hugsa sér óheppilegra eða hættulegra fyrirkomulag heldur en að láta stéttirnar ráða þessu, hvort sem það er iðnaðarstéttin eða önnur stétt, þar sem þær hafa þarna sérhagsmuni, sem oft og einatt eru andstæðir hagsmunum þjóðfélagsins. Skólinn er í andstöðu við hagsmuni þeirra, sem mæla gegn honum, í andstöðu við hagsmuni iðnaðarmanna; þess vegna er það ekki óeðlilegt, þó að iðnaðarmenn mæli gegn honum. Þeir kæra sig ekkert um að fá fjölda nemenda við hliðina á sér. En hvaða tillit á þjóðfélagið að taka til þess? Þetta er þjóðfélagsvandamál, sem þarf að ráða fram úr, en ekki fyrst og fremst sérhagsmunir iðnstéttarinnar. — Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta mál. En það er vitanlegt, að ef það verður drepið nú, þá kemur það aftur á næsta þingi, og það mun alltaf koma hér aftur, þangað til það verður samþ., og smátt og smátt mun það fara þannig, að staðreyndirnar í kringum okkur munu sjálfar hlaða að okkur, að þeim, sem berjast með oddi og egg gegn þessu máli, skjöldum staðreyndanna, og þeir munu ekki berjast gegn þessu máli. Það er ekki hægt að halda áfram með þetta ástand án þess að gera breytingar. Nú er það ekki svo, að ég haldi fast við þetta frv., svo sem það liggur fyrir. Það er sjálfsagt að gera á því breyt., ef það er nauðsynlegt, ég er fús til samvinnu um allt slíkt. Maður sér, hvernig ýmsum hugmyndum skýtur upp í sambandi við þetta mál, sem sýna hvað það er nauðsynlegt. Það er t. d. alveg tilvalið, eins og hv. þm. Barð. benti á, að setja upp eins konar smiðjur í sambandi við þetta, sem smíða glugga og hurðir fyrir stóran hluta af landinu, en slíka hluti eru nú hrein vandræði að ná í.

Ég ætla svo ekki að orðlengja frekar um þetta. Ég vona, að þessum hv. þm. snúist hugur á seinustu stundu og greiði atkv. á móti þessari dagskrá.