14.02.1947
Efri deild: 73. fundur, 66. löggjafarþing.
Sjá dálk 470 í C-deild Alþingistíðinda. (4491)

167. mál, olíueinkasala

Flm. (Hannibal Valdimarsson):

Íslenzka ríkið hefur nú beitt sér mjög fyrir aukningu skipaflotans, og má heita, að þær aðgerðir séu aðalatriðið í nýsköpun atvinnuveganna. Á s.l. hausti gekk ríkið í ábyrgð fyrir ákveðnu verði á sjávarafurðum og svo háu, að nokkur vafi er á, að það fáist. ríkissjóður er því í nokkurri hættu vegna þessara aðgerða og því ekki fjarri lagi að reyna að lækka kostnaðinn á ýmsum nauðsynjum til þessa atvinnuvegar, eins og olíu, kolum, salti, veiðarfærum o.fl. Það er vegna eins af þessum liðum, sem þetta frv., sem hér liggur fyrir, er fram komið. Með þessu frv. um olíueinkasölu er gert ráð fyrir, að lækka megi nokkuð verð á þessari vöru, sem jafnvel gæti orðið til þess, að ábyrgð ríkissjóðs á fiskverðinu þyrfti ekki að koma. til greina. Aðalefni þessa frv:, sem við 1. þm. N-M. flytjum á. þskj. 385, er þannig í sem skemmstu máli: Frá 1. júlí 1947 má enginn nema ríkisstj. flytja inn frá útlöndum nokkra tegund af steinolíu eða olíum eða feiti, sem unnar eru úr henni. Olíuvörur, sem ríkisstj. flytur inn samkv. þessu, selur hún olíusamlögum, kaupfélögum og öðrum verzlunarfélögum, kaupmönnum, félögum bifreiðaeigenda, fyrirtækjum, sem eru eign ríkis og bæjarfélaga, og iðnaðarfyrirtækjum, en ekki öðrum. Það er því ætlazt til, að þessir aðilar annist vörudreifinguna um landið. Fé það, sem þarf til verzlunarrekstrar þess, er um ræðir, leggur ríkissjóður fram, og er ríkisstj. heimilt að taka það að láni. Heimilt skal ríkisstj. að taka eignarnámi eða leigunámi hverja þá fasteign eða tæki, sem nú eru notuð hér á landi til verzlunarrekstrar með benzín, ljósaolíu, hráolíu og brennsluolíu. Um álagningu er það tekið fram, að hún skuli vera 10–40% á olíuvörur, eftir því sem henta þykir um hverja tegund Þá er og ráð fyrir því gert, að olíueinkasalan greiði lögboðna tolla. Ágóði sá, sem verður af rekstri olíueinkasölunnar, eftir að hæfilegur hluti hans, fyrirtækinu til öryggis, hefur verið lagður í veltufjár- og varasjóði, fyrningar- og byggingarsjóði, skal geymast til næsta árs og notað það ár til lækkunar á verðlagi þeirra vara, er olíueinkasalan verzlar með, að svo miklu leyti sem eigi reynist unnt að verja ágóðanum til verðuppbótar á því sama ári, sem ágóðinn varð til.

Þetta er meginefni frv. þess,. sem hér liggur fyrir. Um framkvæmd olíuverzlunar hér á landi er hægt að flytja langt mál, en hér mun ég aðeins fara um það nokkrum .orðum: Olíuverzlun á Íslandi hefur nú um langt skeið verið í höndum þriggja aðila, þ.e. h/f Shell, h/f Olíuverzlunar Íslands og Hins íslenzka steinolíuhlutafélags. Langstærstir þessara aðila eru hin tvö fyrr nefndu, og munu þau hafa um 2/5 hluta verzlunarinnar hvort um sig. Shell h/f er a.m.k. að hálfu eign erlendra manna og félaga, og svo mikill vafi þótti leika á, að hinn helmingurinn væri íslenzk eign, að ríkisstj. fyrirskipaði rannsókn á því, þó að ekkert fengist sannað í því efni. Ekki mun þó leika nokkur vafi á því, að Shell h/f á Íslandi vinnur í nánu samræmi við brezka olíufélagið Shell, og það er opinbert leyndarmál, að þar eru mjög náin tengsl á milli. Aftur er B.P. skráð erlent félag og má af þeim ástæðum eigi hafa neinn rekstur með höndum hér á landi, enda mun það heldur ekki vera talið. Hins vegar á þetta erlenda félag, sem og er heimilt l. samkvæmt, allar eða nær allar þær fasteignir hér á landi, sem Olíuverzlun Íslands h/f þarf á að halda til starfrækslu þess umboðs, sem það félag hefur fyrir brezka Anglo-Iranian olíufélagið, en það félag eða meðlimir þess munu eiga allflest hlutabréfin í B.P. á Íslandi. Það eru því þessi tvö erlendu félög,sem ráða raunverulega yfir 4/5 olíuverzlunar á Íslandi. Þriðja félagið, Hið íslenzka steinolíuhlutafélag, var einnig fram til síðustu áramóta háð erlendu félagi um allan sinn rekstur, enda var það opinbert leyndarmál, að það var eign Standard, olíufélagsins danska. Nú mun þetta félag vera orðið íslenzk eign, því að Olíufélagið h/f, sem S.Í.S., sambandskaupfélög, olíusamlög og nokkrir aðrir aðilar stofnuðu á síðasta hausti, á nú mestan hluta hlutafjárins í Hinu íslenzka steinolíuhlutafélagi og ræður því algerlega rekstri þess. Olíufélagið h/f hefur að vísu fengið söluumboð á Íslandi fyrir Standard Oil félagið, en er því óháð á allan hátt.— Ber að fagna þessari breytingu sem þýðingarmiklu spori í rétta átt, því að það verður að teljast vera í litlu samræmi við hið nýfengna sjálfstæði Íslands, ef erlend verzlunarfélög eiga að hafa jafnþýðingarmiklar greinar íslenzkrar verzlunar og olíuverzlunin er í sínum höndum.

Ríkisstj. átti með sérstökum ráðstöfunum fyrir atbeina Vilhjálms Þórs allverulegan þátt í því á árunum 1943 og 1944 að útvega hagkvæmara verð á olíu en verið hefði, ef olíufélögin hefðu ein mátt ráða. En þrátt fyrir baráttu margra og þar á meðal algerlega móti vilja Finns Jónssonar var þessum afskiptum hætt í árslok 1944 með þeim afleiðingum, að verðið hækkaði mjög, og með því var eyðilögð viðleitni Vilhjálms Þórs til úrbóta í þessum málum.

Ýmsir kunnugir telja, að það verð, sem olíufélögin nú eru einráð um að ákveða á olíu, sé alltof hátt. Þetta þykir m.a. koma í ljós af því, að Olíufélagið h/f, sem tók til starfa nú upp úr áramótunum, auglýsir, að það geti selt á 1,90 kr. kg. bifreiðasmurningsolíur, sambærilegar þeim, sem kosta 3,00 kr. kg. hjá Shell og Olíuverzlun Íslands. Einnig hefur Olíufélagið h/f getað selt smurningsolíur á bátavélar á 1,24 kr. kg., en verð á sams konar smurningsolíum á bátavélar hefur verið hjá olíufélögunum 1,84 kr. kg. Ég hef ekki enn getað fengið áreiðanlegar skýrslur um verð á olíu í nágrannalöndum okkar, en mér er tjáð, að það sé gífurlegur munur á verðinu í Noregi og hér á þann veg, að verðið sé stórum mun hærra hér á landi en hjá Norðmönnum.

Eitt höfuðatriði þess, að hægt sé að selja olíu ódýrt, er það, að fyrir hendi sé samfellt olíugeymakerfi kringum allt land. Olíufélögin hafa komið sér upp slíku kerfi, og er það þó ekki algerlega samfellt, en hefur verið aukið mjög mikið við það á síðustu árum. Stærstu geymarnir, sem um er að ræða, eru í Reykjavík, Shell-geymarnir í Skerjafirði, sem taka 10500 tonn, og tankar B.P., sem taka 2230 tonn. Aðrir tankar úti um land eru mjög smáir, eins og gefur að skilja, nema hvað tankarnir, sem eru í sambandi við flugvellina og byggðir hafa verið á síðustu árum, eru geysistórir, miðað við það, sem fyrir var. Á flugvellinum í Reykjavík eru tankar, sem taka 3500 tonn og í Keflavík 8500 tonn.

Allir þessir tankar, sem hér hafa verið nefndir, eru þó smáir, þegar þeir eru bornir saman við tankana í Hvalfirði, en þar eru tankar fyrir benzín og hráolíu, sem taka 41 þús. tonn, og einnig eru í Hvalfirði tankar fyrir brennsluolíu, sem taka 49 þús. tonn. Í Hvalfirði eru þá tankar, sem taka 90 þús. tonn eða sem svarar allt að tveggja ára forða allrar olíu, sem Íslendingar nota nú.

Annað höfuðatriði þess, að hægt sé að tryggja sómasamlegt og hagkvæmt verð á olíu, er það, að hún sé flutt inn í stórum tankskipum. Kunnugir menn telja, að ef hægt á að vera að tryggja sómasamlegt verð á olíu, þá verði að flytja hana inn á a.m.k. 10–12 þús. tonna skipum, en hagkvæmara sé þó að flytja hana inn á 16 þús. tonna skipum eða jafnvel enn þá stórkostlegri farkosti. Þessa aðstöðu, að flytja olíuna inn á tankskipum og eins hafa nokkurn veginn samfellt tankakerfi kringum allt land, hafa engir aðrir en hinir stærstu aðilar, Shell og B.P. Við þá er því ekki hægt að keppa á þessu sviði fyrir aðra aðila en þá, sem geta fengið sams konar aðstöðu, sem væri heimilt að setja upp sams konar kerfi. En að flytja olíuna inn á stórum tankskipum er ómögulegt, ef olíuverzlunin er á mörgum höndum, því að til þess er magnið allt of lítið hjá hverjum.

Um þessar mundir hafa hinir fimm aðilar borið fram óskir um að mega koma sér upp olíutönkum. Og ef hver um sig ætti að koma upp tankakerfi sem víðast kringum landið, B.P., Shell, Olíufélagið h/f, Nafta og í fimmta lagi togaraeigendur, þá mundi nema mörgum tugum millj. sú fjárfesting, sem ætti sér stað, ef þessir fimm aðilar ættu að koma upp fimmföldu tankakerfi kringum landið. Ef það yrði svo, að olíuverzlunin yrði á höndum allra þessara aðila, þá er ekki hægt að sjá, að hægt yrði að neita hinum erlendu olíufélögum, sem hafa svo rík ítök í þessum verzlunarrekstri; um að byggja slíka tanka og festa fé í þeim framkvæmdum, þar sem þau mundu sennilega bjóðast til að leggja fram erlendan gjaldeyri til efniskaupa, en það er ekki heldur hægt að ímynda sér, að aðilum eins og togaraeigendum eða olíufélaginu, sem eru innlendir aðilar, yrði neitað um að geta skapað sér sams konar aðstöðu til að verzla með olíu og hin erlendu félög hafa fengið. Það er því ekki annað séð en að það yrði gífurleg og óþörf fjárfesting á þessu sviði, svo að milljónatugum skipti, ef olíuverzlunin er í höndum hinna ýmsu aðila. Aftur á móti er hægt að komast hjá þessu, ef nú er tekin einkasala á olíu. Það verður að gera ráð fyrir öðru tveggja, að það takist samningar um, að ríkið keypti þau mannvirki, sem nú eru til í þjónustu olíuverzlananna hér á landi, eða þá að þessi mannvirki yrðu tekin eignar- eða leigunámi, og þyrfti þá í raun og veru, ef verzlunin yrði á einni hendi, hendi ríkisins, ekki að festa nema mjög smáar upphæðir í auknum mannvirkjum í þjónustu olíuverzlunarinnar, þ.e.a.s. að bæta í þær eyður, sem eru í því kerfi, sem fyrir er, en það er eitt höfuðverkefni núv. ríkisstj. að hafa vald á fjárfestingu í landinu, og ég hygg, að það sé ekki hægt á neinu einu sviði að vinna eins mikinn sigur í fjárfestingarmálunum og með því að koma olíuverzluninni hér á landi í hagkvæmt horf og fyrirbyggja slíka óþarfa fjárfestingu, sem óhjákvæmilega yrði, ef olíuverzlunin yrði í höndum 4–5 aðila.

Nú hagar svo til, að því er ég hef séð í blöðum, að ríkið hefur keypt olíustöðina í Hvalfirði. Þar eru nú átta geymar, sem taka 35 þús. tunnur hver, eða 41/2–5 þús. tonn eftir því, hvaða tegund olíu er geymd í þeim. Þeir eru af þeirri gerð, að þeir eru logsoðnir og í allgóðu lagi, eins og er, og þeim fylgja olíuleiðslur fram á bryggju, sem er í Hvalfirði, sem ríkið er víst líka orðið eigandi að. Þar voru upprunalega að auki 44 geymar, sem tóku 1 þús. tonn hver, en af þeim hafa verið fluttir burt þrír nú þegar, og hafa verið seldir, en stendur til að flytja hina burt. Þeir tankar, sem hafa verið seldir, eru ekki logsoðnir, heldur skrúfaðir og eru því auðveldari til niðurrifs. Hina er miklu óhægra að flytja vegna þess, hvernig þeir eru gerðir.

Auk þess eru tveir vatnsgeymar, jafnstórir olíugeymunum, taka um 1000 tonn af brennsluolíu eða 1300 tonn af gasolíu, sem notuð er á vélbátaflotann. Margvíslegar eignir eru þar aðrar, tvö ketilhús með gufukötlum, sem notaðir eru til að hita olíuna í geymunum, átta stærri geymar og 1200 feta löng bryggja, dælustöðvar og mikið af varahlutum til olíustöðvarinnar. Í kaupverðinu, sem mig minnir, að sé 2 millj. kr., er líka 7–800 tonna tankskip og 2700 tonna olíuflutningaprammi. Enn fremur er þar upp frá, eins og allir hafa séð, mikill fjöldi af bröggum og stórum birgðaskemmum og mikið af ýmiss konar áhöldum, vélum og birgðum, sem geymdar eru í þessum húsum. Enn fremur er þar flotbryggja, önnur en sú, sem ég nefndi áður, og margt fleira. Einhvers staðar hef ég séð, að aðgerðir hersins í Hvalfirði hafi kostað 8 millj. dollara, og tankskipið mun ekki hafa verið í þeirri upphæð, en aftur á móti var jarðvinna kringum Hvalfjörð fyrir nokkuð á aðra milljón dollara: Skipið er mér sagt, að megi heita nýtt og nothæft til olíuflutninga hér við land flesta tíma árs, að minnsta kosti úti um land vor, sumar og haust og í Faxaflóa til dæmis að vetri. Ég hef spurzt fyrir um það, hvort þessi gífurlega mikla stöð mundi vera nothæf fyrir einkasöluna, og er mér sagt af þeim, sem vit hafa á, að hún megi heita ágætlega nothæf einmitt fyrir einkasölu, en allt of stór fyrir hvern aðila, sem ekki hefði nema nokkurn hluta olíuverzlunarinnar með höndum. Þessa stöð mundi því mega nota sem aðalbirgðastöð fyrir olíueinkasölu ríkisins og taka hana í notkun að heita má nú þegar. Eins mun vera um tankskipið, sem þar er, að það verður til nota með lítilli viðgerð nálega strax. Mundi þetta greiða mjög fyrir þeim möguleika, að ríkið taki þennan mikla verzlunarrekstur í sínar hendur. Ég vil því vona, að ríkisstj. selji ekki þessar eignir, fyrr en það er að fullu úr því skorið, hvort sú verði niðurstaðan, að ríkið taki einkasölu á olíu, og þar til vitað er, hvort ríkið telur ekki heppilegast að nota þessar eignir í þjónustu eigin olíuverzlunar. Ég sá það í opinberu blaði fyrir nokkru, að þessar eignir hefðu verið keyptar með það fyrir augum að rífa þær og selja þær öðrum aðilum. Ég vil sem sé óska þess, að það verði ekki hrapað að því, fyrr en þetta mál allt hefur verið athugað og afráðið.

Ég býst við, að fáir hafi gert sér grein fyrir, hversu gífurlega verzlun með olíu er að aukast hér á landi. Árið 1940 var hún 23200 tonn, en sex árum síðar, 1946, er hún orðin 52000 tonn, hefur þannig meira en tvöfaldazt á sex ára tímabili. Þá vita allir, að nú er olíunotkun landmanna í geysilega örum vexti, og má því búast við, að olíusala hér á landi tvöfaldist á allra næstu árum og margfaldist í allra næstu framtíð. Nýi togaraflotinn kemur til með að nota olíu, en ekki kol, og nú orðið er mjög algengt að nota olíu í stað kola til hitunar húsa, og einnig hefur notkun olíu mikið aukizt við margs konar iðnframleiðslu. Þar að auki er notkun smurningsolíu 2 þús. tonn á ári. Hér er því um að ræða gífurlega mikinn þátt í íslenzkri innflutningsverzlun. Og í því máli, sem ég hef flutt, hef ég m.a. sannað, að það er ekki hægt að komast hjá geysilega mikilli fjárfestingu nema með því eina móti að taka alla þessa verzlun í hendur ríkisins og hafa hana þannig í höndum eins aðila og enn, sem ég hef einnig sýnt fram á, að með því vinnst það, að þessi mikli þáttur íslenzkrar verzlunar væri með slíkum ráðstöfunum gerður að innlendri verzlun, tekinn úr höndum erlendra aðila, og annað sómir ekki.

Þá er það þriðja meginatriðið, dreifing út um land. Nú eru tveir tankar hlið við hlið í mörgum kaupstöðum landsins,. sinn frá hvoru aðalolíufélagi. Á næstu árum gætu þeir orðið 3, 4 eða 5 — laglegt að setja þá hlið við hlið til að sýna mönnum vitleysuna í þessu. Þá lítur því út fyrir, að hámarki vitleysunnar sé langt frá því náð enn, en það blasir við, að það verði kastað í þetta geysilegu fé, og þessi gífurlegi kostnaður leggst á vöruna, og hún verður dýrari þeim, sem hana þurfa að nota. Í kaupstöðum eru víða 2–3 benzíndælur og starfsmenn til að afhenda og 2–3 skrifstofur í svo að segja hverjum kaupstað landsins, og á næstu árum gætu þær orðið ekki 2–3, heldur 4–5 hlið við hlið, sem verzluðu með þessar nauðsynjar landsmanna. Ég hygg, að það muni ekki fara fjarri sanni, að nú sé nokkuð á annað hundrað manns á skrifstofum olíufélaganna. Líklega væri hægt að komast af með helming þessa mannfjölda við að afgreiða landsmönnum olíu. Við það eitt mundi sparast a.m.k. 11/2 millj. kr. En þó yrðu þær upphæðir miklu stórkostlegri, sem spöruðust við að geta flutt allt olíumagn landsmanna á geysistórum tankskipum í einu lagi og annast dreifinguna í einu lagi. Að hví mundi vafalaust verða margra millj. þjóðhagslegur hagnaður.

Ég geri ráð fyrir, að á næstu 5–10 árum væri hægt fyrir ríkið að eignast öll tæki, sem þarf til innflutnings og dreifingar olíu án þess að hækka verðið. En þegar sá áfangi væri um öxl, væri hægt að lækka verð á olíu, þannig að það yrði sambærilegt við það, sem það er í öðrum löndum, og það skiptir okkur miklu máli að þurfa ekki að kaupa þessar vörur, t.d. fyrir útgerðina, dýrara en þær þjóðir, sem eru okkar hörðustu keppinautar á sviði sjávarútvegsins.

Þá vil ég enn minna á eitt atriði, sem skiptir ekki litlu máli fyrir þá, sem úti á landsbyggðinni búa. Nýlega hafa olíufélögin látið það boð út ganga á prenti, að þau telji sér heimilt að selja olíu miklu hærra verði á smástöðum úti um land, þar sem ekki eru tankar. Þá er þeirra verzlun þannig, að gengið er út frá löglegu verði í Reykjavík, 330 kr. á tonn. Þar við er svo bætt 120 kr. fragt, 15 kr. út- og uppskipun og 60 kr. fyrir að flytja tómar tunnur aftur. Þá þurfa menn úti á landsbyggðinni að borga það, sem í Reykjavík er keypt á 330 kr., 195 kr. hærra verði, þar sem ekki eru geymar. Með einkasölu yrði eitt af tvennu, eitt verð um land allt á þessari nauðsynjavöru eða þá dregið væri úr þessum mismun með fullkomin dreifingarkerfi um land allt og þannig hægt að lækka dreifingarkostnaðinn svo, að viðunanlegt væri, því að það er gefið, að auk þess sem olíueinkasala er stórkostlegt hagsmunarnál fyrir sjávarútveginn og aðrar atvinnugreinar, sem byggja mjög starfsemi sína á framleiðslu með olíuorku, og fyrir þjóðarbúið í heild, þá er það sérstaklega ávinningur fyrir atvinnurekstur úti um land, .sem nú verður að bera þungar byrðar vegna aukins kostnaðar við olíukaup fram yfir það, sem er hér í Reykjavík.

Ég ætla svo ekki að fara um þetta fleiri orðum. Ég hef leitazt við að sýna fram á, að það horfi mjög óvænlega í þessu efni, að það verði festir milljónatugir í mannvirkjum í sambandi við olíuverzlunina og á næstu árum verði olíuverzlunin í höndum margra aðila, en hjá þessu öllu sé hægt að komast, ef ríkið tekur olíuverzlunina í sínar hendur, og það sé hægt án hækkaðs olíuverðs að eignast öll þessi mannvirki á fárra ára bili og gera þá stórkostlegan þátt íslenzkrar verzlunar innlendan með þessum aðgerðum.

Ég tel sjálfsagt, að málinu verði vísað til sjútvn. eða fjhn. og legg undir dóm hæstv. forseta, hvort heldur sé viðeigandi.