12.05.1949
Sameinað þing: 72. fundur, 68. löggjafarþing.
Sjá dálk 1124 í B-deild Alþingistíðinda. (1492)

42. mál, fjárlög 1949

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson):

Herra forseti. Ég mun algerlega halda mér við nokkrar brtt., sem ég flyt, en mun ekki ræða brtt. annarra almennt. Ég minnist þá fyrst á brtt. á þskj. 704, XI, sem ég flyt ásamt þeim hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. Skagf., að nýir liðir bætist við 16. gr. A. 19: a. Til Ólafs Sigurðssonar, Hellulandi, til leiðbeininga og tilrauna við ræktun æðarvarps, 20 þús. kr., og b. til Loðdýraræktarfélags Íslands, 6 þús. kr. Báðir þessir liðir hafa verið á fjárl. áður, en eigi fengið nú hljómgrunn hjá hæstv. ríkisstj., og geri ég nú tilraun til að fá þetta fé aftur. Ég hef beðið hv. fjvn. að taka þetta upp, en annar liðurinn var felldur við 2. umr. Vildi ég nú sýna hug minn í því að flytja þetta. Ólafur Sigurðsson, sem hefur fengizt við leiðbeiningarstarfsemi, hefur nú tekið fyrir annað áhugamál sitt, að vinna við æðarvarp. Til þess hafa á undanförnum árum verið veittar 25 þús. kr. Það er ekki hægt að gera grein fyrir þessu. En kunnugt er um, að nokkrar tilraunir hafa verið gerðar um útungun. Munu þar vera möguleikar fyrir hendi, og væri ánægjulegt, ef efla mætti þennan mikilvæga aukaatvinnuveg okkar Íslendinga. Ég held, að æðarvarpi sé hvergi verulegur gaumur gefinn annars staðar. Er það víða að leggjast niður, t.d. í Grænlandi. En við höfum lagt rækt við þetta, og um hríð var allmikill útflutningur. Nú hefur þessum atvinnuvegi hins vegar hrakað um hríð, en von er um, að bregði til batnaðar, ef fuglinn bregzt eigi. Afurðir hans eru eftirsótt vara, sem hækkað hefur mjög í verði, og vil ég nú leggja til, að tilraunum verði haldið áfram í þessa átt, — auk þess sem Ólafur Sigurðsson hlýtur að krefjast eftirlauna í ellinni sem aðrir við opinber störf. Vil ég nú slá tvær flugur í einu höggi: að Ólafur nyti eftirlauna og gæti unnið að þessum tilraunum sínum.

Hitt er styrkur til Loðdýraræktarfélags Íslands, 6 þús. kr. Menn höfðu hér um stund stað fyrir loðdýrarækt. Þá hófust menn handa um að flytja til landsins stofna af erlendum loðdýrategundum, og þessari starfsemi hefur verið haldið áfram með góðum árangri, svo að við eigum nú loðdýrastofna, er jafnast á við þá í nágrannalöndum vorum. Væri ömurlegt til þess að vita, ef þessir stofnar dæju út fyrir sakir áhugaleysis. Nú er lægð í þessari starfsemi, lítil eftirspurn og lágt verð á skinnunum, en það verður ekki lengi. Getur þetta komið upp aftur og væri þá mikils virði fyrir okkur að eiga góða stofna, sem við gætum notað, en þyrftum ekki að byrja frá grunni aftur. En fróðir menn telja, að verði 8–10 þús. kr. kippt frá félaginu, þá muni starfsemin verða að falla niður og einstaklingarnir einangrast og áhuginn fá rothögg. Ég skírskota nú til Alþ., að það striki þetta eigi út úr fjárl., það er haft getur mikinn árangur.

Þá er á sama þskj., lið XVII, till. um styrk til manna, sem orðið hafa fyrir langvarandi sóttkví á heimilum sínum. Tveir hv. meðflm. mínir, þeir hv. 3. landsk. og hv. þm. N-Ísf., hafa skýrt lið till. um bóndann í Engidal. Hafa þeir tekið annan bónda að sér og fengu till. þess efnis samþ. á síðasta þ. Nú hafa þeir tekið upp þráðinn með hinn bóndann, og á að láta eitt yfir þá báða ganga, þann er orðið hefur styrksins aðnjótandi, og hinn, sem eftir er. Ella væri í þessu hróplegt ranglæti. Ég flyt því með öðrum till. um, að bónda á Kjalarnesi, Haraldi Jósefssyni, Sjávarhólum, verði veittar 5 þús. kr. vegna sóttkvíar, sem hann var settur í, þegar hann varð fyrir því óláni, að kýr hans tóku kúabólu. Hann var fluttur á spítala og lá þar, og þar eð hér var um fyrirvinnu heimilisins að ræða, féll mikil starfsemi niður heima við. Honum varð nyt úr kúnum algerlega gagnslaus, og þess utan féll mikið af bústofninum. Lamaðist hann því stórkostlega vegna þess tjóns, sem hann varð fyrir, en áður efnalítill, og þetta stafaði frá fyrirskipun yfirvaldanna. Vildi ég mælast til, að hv. þm. vildu veita þessa aðstoð, eins og þeir gerðu í fyrra, enda er hér um lengri sóttkví að ræða en þá. Hins vegar ber að gæta, að þessi bóndi, Haraldur Jósefsson, hefur eins og bændur yfirleitt byggt allt sitt á framleiðslunni, og hann hefur orðið fyrir háskasamlegu tjóni, þótt tíminn væri styttri.

Hv. þm. Barð., form. fjvn., gat þess, að ég hefði farið fram á það við n., að hún stuðlaði að því að heimila stj. að veita fé til rannsókna á virkjunaraðstöðu einstakra bæja, þar sem skilyrði eru góð, en líkur séu ekki til þó, að sömu bæir komist inn á stærri rafmagnslínur ríkisins, sem fyrirhugaðar eru. Er áhugi bænda geysimikill, sérstaklega vestan- og austanlands; þar sem ekki er von á rafmagni frá hinum stóru orkuveitum, fyrir því að virkja ár og læki í nágrenni býlanna. En til þess að bændur geti ráðizt í slíkt fyrirtæki, þyrfti hið opinbera að hafa mann í sinni þjónustu, sem hefði með höndum rannsóknir og mælingar fyrir þessa menn. Það er ekki hægt að ráðast í slíkar framkvæmdir, nema rannsókn hafi farið fram. Nú hef ég leitað til rafmagnseftirlitsins í þessu efni, en forstöðumenn þess hafa sannfært mig um, að þeir hafi ekki starfskrafta eins og nú er, sem þeir geti misst til þessara starfa. Nú hefur fjvn. flutt mér þau boð, að heimilt sé skv. l. um raforkumálasjóð að eyða úr honum fé til þessara mála. Hins vegar eru verkefni raforkumálasjóðs svo mörg og margvísleg, að enda þótt hér sé ekki um stóra fjárhæð að ræða, þá er full þörf að leysa þetta mál á annan hátt. Ef færi svo, að þetta fé fengist ekki með öðru móti, mundi ég verða að grípa til sjóðsins. Sömuleiðis vil ég lýsa því yfir að gefnu tilefni, að ég verð að verja nokkru fé þegar á þessu sumri í sama skyni, en vænti þess, að Alþingi sjái sér fært að veita sérstaka upphæð til slíkra rannsókna framvegis.

Þá vil ég minnast nokkrum orðum á 20. gr. og þó einkum þá upphæð, sem ætluð er til húsabóta á jörðum ríkisins. Til þessa mun nú ætlað 200 þús., en það er alls ekki nema mjög litið brot að þörfinni, sem fyrir hendi er. Og sé gert ráð fyrir einhverjum framkvæmdum, t.d. í sambandi við raforku, þá er þessi upphæð eins og krækiber í ámu. Að vísu má segja, að nokkur bót sé í þeirri heimild, sem fengizt hefur í sambandi við ræktunarsjóðinn, þar sem veitt er nú lán úr sjóðnum til ríkisjarða eins og annarra. En vegna þess hversu ríkisjarðir hafa dregizt aftur úr á síðustu árum hvað snertir allar framkvæmdir, þá er þörfin þar svo mikil, að þessi upphæð nær mjög skammt. Á síðasta Alþingi var ákveðið að veita bóndanum á Staðarfelli 25 þús. kr. til byggingarframkvæmda á jörðinni, og skyldi það vera ein greiðsla af þremur. Vegna þessa loforðs tel ég mér skylt, að á þessu ári verði veitt sama upphæð og gert var á síðasta ári, eða 25 þús. kr., og hana verður að taka af þessu fé, og mun bóndinn nú þegar hafa tekið bráðabirgðalán út á þessa fjárveitingu. Þetta þykir mér rétt að taka fram, svo að hver sá, sem í framtíðinni kann að fara með þessi mál, viti, hverju hefur verið lofað.

Þá kem ég að brtt. minni á þskj. 720. Ástæðan til, að ég flyt þessa till., er sú, að ég tel litlar líkur, að það fé, sem áætlað er á fjárl., nægi til þess, sem nauðsynlegt er að gera í þessum málum, þó að hátt sé, þegar þess er gætt, að 1/2 millj. kr. kostnaður frá s.l. ári er ekki greiddur enn. Ég óttast, að þær framkvæmdir, sem ákveðnar eru á næsta ári og eru nauðsynlegar, strandi, ef ekki er bætt við þá fjárhæð, sem á fjárlfrv. er. Það er dýrt fyrirtæki að skipta um fjárstofn, og ég efast um, að allir þm. hafi gert sér ljóst, hvaða bagga þeir voru að binda ríkissjóði, þegar þeir samþ. l. þess efnis. Hins vegar er stöðvun nú, þegar verkið er komið á góðan rekspöl, hrein fávizka. Og raunar má segja, að það hafi verið óhjákvæmilegt að ráðast í þetta, því að veikin er ekki einungis búin að lama efnahag og búskaparaðstöðu fjölmargra bænda, heldur er hún líka búin að lama þá andlega, og allur fjöldinn, sem barizt hefur við búskapinn gegn þessari plágu, hefði gefizt upp, ef menn hefðu ekki séð birtu út úr því myrkri. Og það er eins og létt hafi éli fyrir sjónum þeirra bænda, sem fjárskipti hafa farið fram hjá, og þeim fundizt þeir vera að byrja lífið að nýju. Það var því nauðsyn að hefja þetta verk, og því verður að ljúka. Það hefur verið gerð áætlun um, hvað mikið fjármagn þurfi til að ljúka framkvæmdunum, og niðurstaðan hefur orðið sú, að eftir núgildandi verðlagi muni þurfa 35 millj., og þetta þarf að gera á næstu 5–7 árum. Það hefði verið eðlilegt, að svona stórkostlegar framkvæmdir dreifðust á lengri tíma með lántöku. Nú hefur það ekki verið gert enn. Hins vegar er möguleiki á því, og má þá halda áfram framkvæmdum, enda þótt ríkið sé ekki þess umkomið á hverjum tíma að leggja fram fé. Þessi till. mín er vitanlega ekki nema dropi í þessu mikla hafi. En tilgangurinn með henni er að athuga möguleika á þessari leið, og fengist þá um leið reynsla á, hvort hægt er að semja við menn og stofnanir um fjárframlög, til þess að hægt sé að hrinda framkvæmdunum áfram. Áhugi bænda í mörgum sveitum fyrir fjárskiptum er mjög mikill, og ef komið væri til þeirra og þeim sagt, að annaðhvort verði þeir að bíða svo og svo lengi eða leggja fram lánsfé, þá er ég sannfærður um, að þeir mundu heldur kjósa að leggja fram fé en fresta framkvæmdunum. Hugmyndin hjá mér með þessari till. er að gera tilraun með þessa leið og reyna með því að tryggja, að framkvæmdirnar strandi ekki á fjárskorti. Á næsta ári eru ákveðin fjárskipti milli Héraðsvatna og Eyjafjarðar. Þetta svæði verður svo að vera fjárlaust eitt ár. Það má því gera ráð fyrir, að ekki verði rúm fyrir öll þau lömb, sem til eru á heilbrigðu svæðunum, þar sem búið er að skipta. Það væri því æskilegt að hefjast handa sunnan- eða vestanlands líka, t.d. á Snæfellsnesi, til þess að koma sem víðast upp heilbrigðum stofni, en til þess vantar fé. Nú kann einhver að segja, að við höfum ekki efni á slíku. En menn verða að gera sér grein fyrir, að heildarverkið er ákveðið og því skiptir ekki máli, hvort meira eða minna er framkvæmt þetta árið eða hitt, nema að því leyti, sem það hlýtur að vera gróði að fá eins fljótt og mögulegt er heilbrigðan stofn um allt landið. Það er þetta, sem vakir fyrir mér, þegar ég vil fá meira svigrúm í þessum framkvæmdum og tel heppilegt að hraða þeim sem mest, þó að kostnaðinum verði að dreifa á lengri tíma með lántöku. Og ég vænti, að Alþingi skilji þessa afstöðu mína. Hér er aðeins verið að tryggja, að verkið geti orðið framkvæmt eins og heppilegt þykir, án þess að nægilegt fé sé til þess veitt á fjárlögum hvert árið. Ég held ég láti svo máli mínu lokið að þessu sinni.