17.05.1949
Sameinað þing: 75. fundur, 68. löggjafarþing.
Sjá dálk 1249 í B-deild Alþingistíðinda. (1570)

42. mál, fjárlög 1949

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson):

Ég vil taka hér lítillega til athugunar nokkur atriði úr ræðu hv. 8..landsk. þm., Ásmundar Sigurðssonar, hér í gærkvöld. Þar kennir margra grasa og allra með sama umskiptingssvipnum, eins og við mátti búast. Þm. fór að grobba yfir afskiptum þeirra kommúnista af landbúnaðarmálum og einkum afskiptum þeirra af launalöggjöfinni — stórhug þeirra og framsýni. En sannleikurinn var sá, að lögin um landnámssjóðinn og byggingarsjóðinn, sem hann hældi sér af að eiga þátt í, voru frá hans hendi lítið annað en dauður bókstafur, því að hann hafði með öllu vanrækt að afla þeim nokkurs fjár. Það kom á þak núverandi stj. að uppfylla þau fyrirheit af fátækt þeirri, er henni var eftir skilin. Og má segja,að þar mátti ekki tæpara standa, að ekki reyndust allar leiðir lokaðar.

Út af ósannindum hans um það, að landnámssjóður hafi verið skertur um eina milljón frá því, sem áskilið var, skal það upplýst, að hér var aðeins um frestun að ræða, en ekki afnám, og einungis vegna þess, að sjóðurinn var það vel stæður, að sýnt var, að það á engan hátt hamlaði fullri fyrirhugaðri starfsemi hans, þó að frestun þessarar einu greiðslu væri heimiluð. Og út af rógi þessa sama þm. hér í gær um, að ríkið hefði svikið lögmætar greiðslur til Búnaðarbankans á þessu ári, er rétt að geta þess, að þetta eru staðleysu stafir. — Lögin segja það eitt, að greiðslur þessar skuli fara fram á árinu 1949, og um svik væri ekki að ræða í þessum efnum fyrr en árið er liðið. Hins vegar er það svo, að þannig hefur samizt við fjmrh. undanfarið, að greiðslur þessar færu fram í jöfnum upphæðum mánaðarlega allt árið, Hitt er svo, að fjmrh. hefur í ár veigrað sér við greiðslum þessum, á meðan ekki var búið að ganga frá fjárlögum og tryggja þar fullnægjandi tekjur — og má hver lá það sem vill. En um svík í greiðslum þessum er með öllu ástæðulaust að tala. Annars vil ég geta þess í sambandi við gum þessa þm. um stórhug hans og flokksbræðra hans í framlögum til lánsstofnana landbúnaðarins, að það er stórt vafamál, að hin árlegu framlög, sem nú eru lögboðin — sem síður en svo er þessum herrum að þakka — nægi til meiri árlegra framkvæmda en þau framlög, sem Framsfl. kom í lög, nægðu þá. Svo greinilega hefur verðbólgan, sem hann og hans flokkur á sannarlega sinn hlut í, rýrt þessi framlög í reyndinni.

Þá var sami þm. að fjargviðrast út af því, hve Búnaðarbankinn væri fjárvana, borið saman við þarfirnar. Þetta er að vísu alveg rétt. En það er heldur seint fyrir þann herra að fella yfir þessu krókódílstár nú, þegar hvergi er fé að fá, úr því að hann mundi ekki eftir að bæta úr þessu á meðan hans var mátturinn og dýrðin og flokkur hans hafði aðstöðu til að ausa út fé á báðar hendur. Þá var þm. að ásaka ríkisstj. fyrir það, að ekki skuli hafa verið leitað eftir skuldabréfaláni fyrir Búnaðarbankann: Ég held, að það sé rétt að upplýsa þm. um það, að stjórn bankans hefur heimild í lögum til að afla honum fjár með skuldabréfalánum. Og ég veit ekki betur, en að þeir kommúnistar hafi nú um nokkurra ára skeið haft fulltrúa í bankaráðinu og hefði því verið innan handar að leita fyrir sér um þetta þar. En þetta hefur víst gleymzt eins og fleira. Það skyldi nú ekki fara svo, að sá fulltrúi yfirgæfi þessa virðulegu stofnun áður en hann kæmi þessu heillaráði þm. í framkvæmd?

Þá varð þm. að sjálfsögðu að koma inn á hið svokallaða Kaldaðarnesmál, sem ýmsir vinir mínir hafa verið að reyna að gera að stórpólitísku æsingamáli. Ég skal ekki fara langt út í að ræða það hér, enda liggur nú fyrir þinginu ýtarlegt nál. frá meiri hl. allshn. Sþ; um málið, er þeir, sem áhuga hafa á því, geta kynnt sér. Meiri hluti þessi, sem samanstendur af mönnum úr þremur þingfl., hefur hins vegar ekki fallizt á þær ásakanir, sem á okkur ráðh. hafa verið bornar út af málinu. Það, sem þar er upplýst, er í höfuðatriðum þetta:

Tilraunir þær, sem gerðar höfðu verið með hælið í Kaldaðarnesi, kostuðu ríkið of fjár í árlegum rekstri, en höfðu hins vegar lítinn árangur borið, — og hafði þessi staður verið dæmdur óheppilegur til slíkrar starfsemi af þeim sérfræðingum, er hælinu stýrðu.

Það var óumflýjanlegt að losa Skálholt úr ábúð, ef lögin um bændaskólann þar áttu að verða meira en pappírsgagn, — en brennandi áhugi er fyrir því um allt Suðurlandsundirlendi, að svo verði. Jörundur Brynjólfsson hafði þarna lífstíðarábúð, sem ekki varð af honum tekin, nema fullar bætur kæmu fyrir.

Eftir að Jörundur Brynjólfsson hafði fengið ábúð á Kaldaðarnesi, var honum seld jörðin, eins og gert er ráð fyrir í lögum um ábúendur á jarðeignum ríkisins. Jörðin var seld honum með því skilyrði, að hann gerði hana að ættaróðali skv. l. um þau. Því fylgja þær kvaðir, að eigandi má hvorki leigja jörðina á frjálsan hátt né selja, en þegar hann lætur hana af hendi, skal hún afhent ríkinu gegn fasteignamatsverði. Lögin gera ráð fyrir því, að þegar ríkið selur jarðir á óðalsrétt, skuli þær seldar við fasteignamatsverði. Við söluna til Jörundar fór samt fram sérstakt mat, framkvæmt af dómkvöddum mönnum, hinum sömu og mátu eignir hans í Skálholti, er skólinn keypti. Niðurstaðan varð sú, að land býlisins var metið með næstum þreföldu fasteignamatsverði og húsin 6—8–földu. Heildarverð eignarinnar varð því hátt á fjórða hundrað þúsund.

Ég læt þessa punkta nægja hér, en vil bæta því við frá sjálfum mér, að stórkostlega haft verið gengið á hagsmuni ábúandans í Skálholti, þegar hann varð að sleppa ábúðarréttinum þar með þeim miklu verðmætum, sem í þeirri jörð eru fólgin, m.a. ótæmandi jarðhita, enda þótt hann fengi annað gamalt höfuðból til ábúðar í staðinn, eins og ástand þess er nú hörmulegt orðið af völdum herjanna, er þar höfðu aðsetur árum saman.

Þá hætti hv. þm. sér út á þá hálu braut að fara að minnast á stjórn mína á Landssmiðjunni til samanburðar á því, sem áður var. Það skyldi þm. þó aldrei gert hafa, því að það neyðir mig til að minnast nokkuð á afskipti fyrirrennara míns þar. Hann minntist á skipasmíðastöðina við Elliðaárvog, sem fyrrv. atvmrh. kom þar upp, — og varð öll sú starfsemi hin mesta sorgarsaga. Stöðin sjálf kostaði auðvitað stórfé, en þó varð rekstur hennar enn ægilegri. Ákveðið var að láta smíða þarna 12 báta 55 tonna, en starfsemi þessi var stöðvuð við 5. bátinn. Kostnaðarverð var áætlað 435 þús. kr. á bát, en varð í reyndinni yfir 900 þús. kr. og heildartapið samtals um 2.346 þúsundir. Auk þessa hafði þessi sami ráðh. látið kaupa eikarbirgðir fyrir milljónir kr. og bátavélar fyrir 11/2 millj. kr., sem ekkert var með að gera, er starfsemi þessari var hætt, sem sjálfsagt þótti, þegar smíði þessara báta var lokið. Það lenti í minn hlut að ljúka þeim málum og ráðstafa eignum. Eikina hefur tekizt að selja ríkinu að kostnaðarlausu, en hins vegar gengið verr að losna við mótorvélarnar. Skipasmíðar voru lagðar niður og vélarnar teknar til notkunar annars staðar, eftir því sem þær hentuðu. Húsin voru samkv. beiðni sjútvmrh. afhent til nýrrar starfsemi í þarfir sjávarútvegsins, til fiskþurrkunar og fiskverkunar, og er mér tjáð, að sú starfsemi gangi mjög vel.

Nú hefur starfsemi Landssmiðjunnar verið komið á réttan kjöl á ný, og skilaði hún s.l. ár rekstrarafgangi, sem nam hundruðum þúsunda í stað álíka rekstrarhalla áður, auk hinna áður nefndu milljónatapa skipasmíðastöðvarinnar.

Inn í þetta mál fór þm. að blanda kaupum ríkisins á verksmiðjunni í Silfurtúni og vildi gefa í skyn, að hægt hefði verið að taka skipasmiðastöðina til þeirra starfa, sem þar eru unnin, og nota skipasmíðavélar þar, sem er hin mesta fjarstæða. Þegar ríkisstj. buðust kaup á verksmiðjunni í Silfurtúni, var það einróma álit þeirra manna, er framkvæmdir hafa með höndum fyrir ríkið um húsasmíðar þess, að mjög hagkvæmt gæti verið fyrir það að eiga að ráða slíkri smiðju. Teiknistofa ríkisins, sem árlega annast um smíði opinberra bygginga og embættisbústaða fyrir margar milljónir króna, hefur orðið að leita samninga á mörgum stöðum um smíði hurða og glugga og innanstokksmuna, auk leikfimitækja, útbúnaðar fyrir skólana o.s.frv. Af þessu urðu oft hinar mestu tafir og óþægindi. Þá var hitt og kunnugt, að teiknistofa landbúnaðarins hafði svipuðum störfum að gegna fyrir bændur víðs vegar að við smíði íbúðarhúsa. Það virtist því ekki óeðlilegt, að þessar stofnanir í sameiningu fengju aðstöðu til að afla þessara hluta á einum og sama stað. Verksmiðjan var svo tekin á leigu og síðar keypt til að annast þessi störf og sett undir stjórn þeirra manna, er þessi störf hafa á hendi fyrir báðar teiknistofurnar. Þá má enn geta þess, að í mörg ár hefur verið í lögum, að teiknistofa landbúnaðarins skuli láta gera teikningar að hentugum og ódýrum húsgögnum, sem henta alþýðu manna í sveit og við sjó. Að þessu hafði ekkert verið gert. Ég afréð því í sambandi við þessa nýju starfsemi að hefjast handa um að hrinda þessu máli í framkvæmd. Hefur teiknistofan nú aflað sér umræddra teikninga og hefur verið lagt fyrir trésmiðjuna að hefja smíði slíkra húsgagna eins fljótt og unnt er. Að það hefur ekki orðið af framkvæmdum í þessa átt, stafar af annríki í verksmiðjunni, svo og hinu, að nauðsynlegt þótti að afla til þess nokkurrar viðbótar véla, sem nú eru komnar, og bætir það vinnuafköst og rekstraraðstöðu verksmiðjunnar að stórum mun.

Það hefur verið reynt að rægja og tortryggja þessa ráðstöfun, bæði leynt og ljóst. Ég skal engu spá um, hvernig tilraun þessi fer úr hendi. Ég þykist hafa fulla ástæðu til að ætla, að um það þurfi engu að kvíða. En fari um það mót von minni, mun vandalaust að selja þetta fyrirtæki aftur — og mun ég þá, ef ég verð ofan jarðar, ræða við 8. landsk. og félaga hans um samanburð á kostnaði ríkisins vegna þessa fyrirtækis og hins vegar skipasmíðaævintýri fyrrv. atvmrh., Áka Jakobssonar.