18.10.1948
Neðri deild: 5. fundur, 68. löggjafarþing.
Sjá dálk 1289 í B-deild Alþingistíðinda. (1620)

5. mál, niðursoðin mjólk

Einar Olgeirsson:

Ég býst við, að þetta frv. geti gefið tilefni til athugunar á því, hvernig stjórn gjaldeyrismálanna hefur verið undanfarið. Íslenzkur iðnaður er nú búinn svo góðum tækjum, að ég held, að þau séu sambærileg við þau tæki, sem iðnaðurinn hefur í nágrannalöndunum. En það er enginn efi á því, að því aðeins getur íslenzki iðnaðurinn staðið sig í samkeppninni, að honum séu tryggð hráefni, annars verður hann kæfður.

Ég er hræddur um, að það, sem kemur fram í grg., sé ekkert einsdæmi. Í tíð nýsköpunarstjórnarinnar svokölluðu var svo og svo miklu af gjaldeyri landsins varið til að reyna að útbúa landið sem allra bezt með framleiðslutæki. Framsfl. hefur nú gert það að umtalsefni og það er gott, að annar ráðh. hans er hér inni —, að eytt hafi verið ákaflega miklu á þeim tíma. Nú er sú breyt. orðin á stjórninni m.a., að hann á tvo ráðh. í stj. og hefði því getað sýnt í reyndinni áhrif sín til að spara útlendan gjaldeyri á þessu sviði, sem hér um ræðir. Íslendingar hafa lagt fé í mörg framleiðslufyrirtæki og eru að ýmsu leyti vel útbúnir með þau.

Nú kemur það sérstaklega í hlut ríkisstj. að sjá um, að þau séu skynsamlega og skipulega hagnýtt, að tryggja hráefni til þeirra og tryggja, að þau hráefni, sem framleidd eru innanlands og notuð í innlendum verksmiðjum, geti komið að fullum notum. Í þessu frv. er um að ræða eitt af framleiðslutækjum bænda. Ég man ekki lengur, hve hárri upphæð var varið á sínum tíma, til þess að hægt væri að framleiða þurrmjólk á Blönduósi og breyta þar með að miklu leyti grundvellinum fyrir landbúnað þess héraðs, sem að liggur. En það er upplýst hér, að þetta fyrirtæki getur framleitt það, sem þarf. Og ég býst við að, að svo miklu leyti sem spursmálið er um að hafa ýmsar tegundir mjólkur á hverjum tíma, þá sé aðeins fyrirkomulagsatriði að reikna það út og láta þurrmjólkurstöðina vita, og mundi hún þá geta fullnægt eftirspurn.

Hins vegar er annað komið upp á teninginn. Nokkrir menn, og sérstaklega einn heildsali hér í Reykjavík, sem virðast eiga upp á pallborðið hjá hæstv. ríkisstjórn, hafa fengið mjög mikil innflutningsleyfi fyrir þessari vöru. Og það væri æskilegt, ekki sízt með tilliti til þess, að lofað var hér í fyrra, að ekki ætti að hvíla sérstök leynd yfir leyfisveitingum, að það væri upplýst, hvernig þessum 128 þús. kr. innflutningi hefur verið skipt á einstaka innflytjendur í Reykjavík og eftir hvaða reglum úthlutað var. Maður skyldi hafa ætlað, að bændur eða samtök þeirra hefðu flutt þetta inn eða verksmiðjan, sem notar vöruna, hefði fengið hana beint. En mér er nær að halda, að það muni hafa verið eitt stórt heildsölufyrirtæki, sem hlaut megnið af þessum innflutningi. Þetta er ekki eina dæmið um meðferðina á innlendum iðnaði. Nýlega var það, að málningarverksmiðjur hér í bænum birtu frétt um það, hvernig þeirra framleiðslu vegnaði. Mig minnir, að þær hafi haldið hátíð og boðið fjárhagsráði, ríkisstj. og fleirum, til þess að sýna þeim fram á, hvernig væri nú háttað um þennan innlenda iðnað. Mér er nær að halda, að veitt hafi verið gjaldeyrisleyfi fyrir hráefni til þessa iðnaðar, sem námu um 600 þúsund kr. En á sama tíma voru aftur á móti fluttar inn fullunnar vörur af sama tagi fyrir 700–800 þús. kr., þó að fyrir lægju upplýsingar um það, að hráefnin næmu ekki nema 1/3 af verðmæti hinnar fullunnu iðnaðarvöru. Hefðu verksmiðjurnar fengið hráefni fyrir þessa síðarnefndu upphæð líka, hefðu þær fyrir hana getað framleitt þrisvar sinnum meira af málningarvörum og náð langt að fullnægja eftirspurn.

Hvernig stendur á þessum hlutum? Og það nú, þegar átti að fara að skipuleggja sérstaklega innflutninginn og eitt ráð hefur valdið. Það er hægt að vita nákvæmlega nægilega fyrir fram, hvað mikið framleiðslufyrirtæki nota hér á landi. Það er til lítils að vera að verja stórfé til að koma upp fullkomnum iðnaðartækjum á Íslandi, ef svo á að neita þessum iðnaðarfyrirtækjum um nauðsynlegan innflutning, en leyfa að flytja inn fullunnar vörur erlendis frá. Maður veit útkomuna. Fyrirtækin geta starfað 1/3 hluta ársins; sem þýðir það, að þau framleiða dýra vöru og tapa á henni. En ef verksmiðjurnar geta unnið hráefni allt árið, geta þær unnið ódýrar og samt haft ágóða.

Ég vil fá skýringu á þessu frá stjórnarvöldunum, vegna þess að ég veit, að nefndin, sem hefur með þessi mál að gera, er undir handarjaðri ríkisstj., enda lýsti hún yfir, þegar hún lagði fram frv. um fjárhagsráð, að hún mundi skipa í n. sjálf, því að hún vildi geta breytt í n. eftir þóknun. N. þessi starfar því að öllu leyti á ábyrgð ríkisstj. Að öðru leyti var allt vald yfir innflutningnum sameinað í höndum ríkisstj. og hennar nefnda, en ekki á öðrum stöðum, eins og áður var. Ég álít fulla ástæðu fyrir hv. d. að fá upplýsingar um þetta í sambandi við þetta mál, þegar það verður athugað í n. Býst ég við, að fleira sé það, sem ekki veiti af að rannsaka í íslenzkum iðnaði. Um málningarverksmiðjurnar er það yfirvofandi, að þeim verði lokað og starfsfólk þeirra verði atvinnulaust af þeim ástæðum, sem þegar hafa verið nefndar. Og svo er verið að flytja inn útlendar málningarvörur. Þessar aðfarir geta ekki gengið. Þetta er engin stjórn á framleiðslu einnar þjóðar, engin hagnýting á þeim ágætu tækjum, sem búið er að skapa innanlands.

Það má spyrja, hverjum þetta sé til góðs. Það er nokkurn veginn vitað, að það eru sérstakir aðilar, sem hafa áhuga á því að fá innfluttar fullunnar vörur í landið, þótt hægt sé að framleiða innanlands. Í fyrsta lagi eru það þeir heildsalar, sem hafa annazt slíkan innflutning og haft sína álagningu af. Þeir eru oft umboðsmenn fyrir erlendar verksmiðjur, sem keppa við þær innlendu. Í öðru lagi er þar um hagsmunaatriði að ræða fyrir erlendar verksmiðjur, sem máske hafa áður haft markað á Íslandi og líta hornauga til íslenzks iðnaðar. Ekki veit ég, hvaðan sú þurrmjólk, sem hér ræðir um, er innflutt, — ef til vill frá Ameríku og borguð í dollurum. Hitt veit ég, að það er ákaflega mikill áhugi hjá þurrmjólkurframleiðendum í Ameríku fyrir því að geta selt sína þurrmjólk út um allan heim. Og því er vitanlega fylgt mjög fast fram af þeirra hálfu í viðskiptasamningum við hin ýmsu lönd að koma þurrmjólk til viðkomandi landa, jafnvel þó að slíkt gangi út yfir þeirra landbúnað. Þetta stendur máske í sambandi við það, að Bandaríkin gera sérstakar ráðstafanir til þess að hindra útflutning á landbúnaðarverkfærum og einnig áburði, til þess að viðkomandi lönd komist ekki á það hátt stig sem þau þurfa með. Bandaríkjamenn eru sjálfir hræddir um offramleiðslu í sínum landbúnaði og þar með kreppu, og því leitast þeir við að hindra vöxt landbúnaðarins í sínum skattlöndum. Ég skal ekki segja, hvort Bandaríkin hugsi svo langt, hvað þurrmjólkina á Íslandi snertir, enda getur þurrmjólkurmarkaður á Íslandi ekki skipt miklu. Hitt veit maður, að í því volduga landi með þeirri miklu framleiðslugetu er byrjað aftur sama leiða fyrirbrigðið og 1930 og þar í kring, að mjólk sé hent. Og áhugi fyrir því að geta flutt mjólk út er mjög vaxandi þar. Ég held þess vegna, að við Íslendingar þurfum að vera þarna vel á verði. Okkar iðnaður er ungur, og það verður af hálfu innlendra og erlendra afla reynt að vinna á móti því, að hann geti gengið af fullum krafti. Sú viðleitni er nú þegar orðin mjög rík. Þetta er náttúrlega ekkert sérstakt fyrirbrigði, heldur ber mikið á því í mörgum þjóðfélögum. Það eru átökin milli verzlunarauðmagns annars vegar og iðnaðarauðmagns hins vegar. Þeir, sem verzlunarauðmagninu ráða, hafa hagnað af því að hindra vöxt iðnaðarins, því að með iðnaðinum missa þeir af verzluninni. Þetta geri ég að umtalsefni vegna þess, að það er orðin ljós og áberandi sú viðleitni voldugustu stóriðjuríkjanna í heiminum að reyna að kæfa niður iðnað smáþjóðanna. Og hér hefur það sýnt sig, að einstakir heildsalar hafa haft mjög rík áhrif í því efni að tryggja áfram innflutning á framleiðslu erlendrar stóriðju, meðan íslenzk framleiðsla hefur ekki getað fengið nægilegan gjaldeyri fyrir hráefni sin, þó að hún sé búin eins góðum tækjum og hver önnur þjóð. Þetta er beinlínis að láta hagsmuni Íslendinga víkja fyrir hagsmunum erlendra framleiðenda. Um það stendur baráttan, hvort eigi að stöðva þann íslenzka iðnað, sem hefur verið að þróast. En svo hlýtur að fara, ef hann á ár eftir ár að búa við það að vita ekkert, hvort hann fær nokkurn innflutning á efnum. Svo þegar hann situr uppi vörulaus, eru fluttar inn fullunnar vörur til að bæta úr skortinum.

Þegar rætt var um fjárhagsráð á síðasta Alþingi, vakti ég eftirtekt á því, að nauðsynlegt væri, ef vit ætti að vera í okkar áætlunum fyrir þjóðarbúskapinn, að leyfi fyrir hráefnum yrðu látin í té alllöngu áður, en ætti að vinna úr þeim vörum, það tæki frá sex mánuðum og upp í ár, frá því að hráefni væri pantað og þangað til það væri hingað komið og búið að vinna úr því. Nú þegar í október þyrfti íslenzkur iðnaður að vera búinn að fá leyfi fyrir því, sem hann þarf á að halda á árinu 1949. Þetta var bent á í fyrra. En þetta hefur ekki verið gert. Það er látið dragast langt fram á árið, sem nota á hráefnið á. Með þessu lendir allt áætlunarkerfið í vitleysu, enda er hér enginn áætlunarbúskapur rekinn. Það er hrein tilviljun, hvernig fer um þær vörur, sem við þurfum á að halda. Ég þykist að vísu vita, að ríkisstj. muni síður en svo vilja viðurkenna, að hún sé að vinna á móti íslenzkum iðnaði, og það má líka vel vera, að ýmsir af ráðh. hafi þvert á móti mikinn áhuga fyrir innlendum iðnaði. En þá taka bara þeir ekki eftir, að með þessum aðförum er raunverulega verið að stöðva og jafnvel drepa iðnaðinn. Það verður að dæma afstöðuna til iðnaðarins eftir framkvæmdum, en ekki eftir yfirlýsingum. Ég býst við, að fram komi yfirlýsingar um það, að tryggja skuli, að þjóðin geti hagnýtt þessi mjög myndarlegu iðnaðartæki hjá sér. Hins vegar er verið með aðferð viðskiptanefndar og þar með ríkisstj. að vinna þveröfugt við slíka yfirlýsingu. Ef til vill er meiningin að vinna þetta verk á laun, að stöðva þessa þróun. Þetta á ef til vill smátt og smátt að koma þannig fram, að leyfi séu ekki veitt í tíma og verksmiðjur gangi ekki nema part af framleiðslugetu sinni og svo sé borið við gjaldeyrisskorti, en hins vegar veitt leyfi til að flytja inn fullunnar vörur fyrir meira en sem svarar hráefnunum. En afleiðingin verður sú sama, iðnaðurinn verður lamaður. Það er þess vegna gott, að þetta frv. kom fram. Ég álít, að ekki ætti að vera sérlega erfitt að koma í veg fyrir það, sem hæstv. viðskmrh. var að tala um. Það ætti að vera hægt með samkomulagi við viðkomandi þurrmjólkurstöð að tryggja, að þeir, sem þurfa á þessari framleiðslu að halda innanlands, geti fengið nægilegt af henni á hverjum tíma. Og það er auðséð, að það eina, sem dugar í þessu efni á Íslandi, er að banna innflutning á svo og svo miklu af vörutegundum, sem eru annars fluttar til landsins, því að áhrif þeirra, sem eiga hagsmuni á móti hagsmunum iðnaðarins og Íslendinga yfirleitt, eru svo rík, að þessir menn komast gegnum allar þessar nefndir, sem hlut eiga að máli. Aðeins svo framarlega sem bannað er með lögum, er ekki hægt að gera undanþágur.

Ég vonast til þess, að n., sem fær þetta frv. til meðferðar, geti síðar upplýst hv. d. um það, hvernig þessum innflutningi hefur verið skipt, hverjir það eru, sem hann hafi fengið, og þá megi einnig upplýsa frá viðkomandi mjólkurstöð, hvort hún hafi ekki treyst sér til þess að fullnægja þeirri eftirspurn, sem verið hefur eftir þurrmjólk.