30.03.1949
Sameinað þing: 59. fundur, 68. löggjafarþing.
Sjá dálk 194 í D-deild Alþingistíðinda. (4466)

177. mál, þátttaka Íslands í Norður-Atlantshafssamningi

Frsm. 2. minni hl. (Einar Olgeirsson):

Herra forseti. Ég hef áður mótmælt þeim aðferðum sem hér eru hafðar í frammi um að svipta hv. þm. málfrelsi. Það hefur aldrei verið gert, og sízt af núverandi hæstv. forseta, í neinum málum, sem legið hafa fyrir þessu þingi. Og mér þykir sára, að það skuli vera gert í þessu máli, þar sem meiningin er hjá meiri hluta þingsins að binda þjóðina með samningi til 20 ára, með hinum þýðingarmesta samningi, sem hún hefur nokkurn tíma gert. Það hefði mátt ætla, að það minnsta, sem maður þó hefði fengið að gera, væri að utanrmn., sem þetta mál var sent til, hefði verið gefinn kostur á að fá að kalla til ráðuneytis helztu alþjóðaréttarfræðinga okkar lands, til þess að fá þeirra álit í þessu máli, fá að ræða við nokkra prófessora við háskólann og. þá, sem hafa verið það og hafa áður verið helztu sérfræðingar ríkisstj. á undanförnum áratugum í alþjóðamálum. Nú liggur það í augum uppi, að hver einasta þingnefnd, sem hefði ætlað að taka sitt starf samvizkusamlega, hún hefði gert þetta, kallað sérfræðinga til ráðuneytis um þýðingarmikil mál. Og ef meiri hl. n. af einhverjum ástæðum ekki áliti þörf á að gera það þá hefði minni hlutinn haft sinn rétt til þess að leita til slíkra sérfræðinga og til þess að fá álit þeirra í þessu máli. En það var enginn kostur á neinni slíkri meðferð á þessu máli í utanrmn., sem þetta mál var sent til. Meðan fundur var haldinn í utanrmn., þá meira að segja vofði það yfir, að þá strax um nóttina yrði haldið áfram þingfundum. Það var sem sé vitanlegt, að það ,átti ekki af hálfu neins aðila í utanrmn. afla þeirra upplýsinga, sem hver einasta þingnefnd álítur sér sjálfsagt að afla frá starfsmönnum ríkisins eða sérfræðingum, næstum því um hvaða mál sem er í þinginu til umr. Þetta eru svo ósæmilegar aðferðir, að ég þarf ekki að eyða orðum að þeim. Þær dæma sig sjálfar. Þetta eru aðferðir, sem sýna, að það er með svona samningi verið að rífa niður þessa stofnun, rifa niður hennar rétt og réttarvenjur, rétt íslenzku þjóðarinnar til þess að fá að athuga sín mál. Það er verið að svipta íslenzku þjóðina því að sitja í dómarasessi í sínum eigin málum. E. t. v. er þetta það, sem hv. form. utanrmn., þm. G-K., hefur meint, þegar hann skrifaði í sinni áramótagrein um þetta mál þessa setningu: „Sjálfsagt er Íslendingum hentast að setjast ekki í dómarasess í þessum málum.“ E. .t. v. er það nú meining meiri hl. utanrmn., að það sé ekki lengur okkar Íslendinga að dæma í hinum þýðingarmestu málum okkar eigin lands, að reyna að skapa okkur, eftir því sem þeir beztu menn, sem við getum leitað til um þessi mál, vita réttast, niðurstöðu og athuga málin frá öllum hliðum, til þess að hafa það, sem sannast reynist. Ég verð að segja, að öðruvísi var svarað af höfðingjum Íslands fyrr á tímum, þegar skilaboð bárust til þeirra, eins og nú hafa borizt ríkisstj. frá erlendum valdhöfum. Þá var svarað: „Heyra má ég boðskap erkibiskups, en ráðinn er ég í að hafa hann að engu.“ Nú er hins vegar sagt, að Íslendingum sé hentast að setjast ekki í dómarasess um mál, sem varðar þjóðina mjög miklu, með því að nefnd okkar þings fái ekki að starfa með eðlilegum hætti og með því að alþm. fái ekki að tala að eðlilegum hætti í málinu. Það á að knýja málið fram með offorsi og ofbeldi, á sama tíma og verið er að lýsa yfir, að allt sé þetta gert til þess að vernda lýðræðið. E. t. v. vita þeir, sem þessu ráða, ekki, hvað þeir eru að gera. Og þó höfum við sérstaklega óskað þess í þessum umr. að fá að ræða með fullu frelsi við okkar samþm. um þetta mál, til þess að reyna að koma þeim í skilning um, hvaða mál þeir eru að afgreiða, ef svo væri, að einhverjum þeirra væri það ekki ljóst.

Hæstv. forsrh. sagði fyrir tveimur og hálfu ári síðan í ræðu hér í þinginu um Keflavíkursamninginn, sem er prentuð í alþt. á bls. 163: „Ég fyrir mitt leyti vil ekki, að Íslendingar vinni að því vitandi vits að gerast þátttakandi í ákveðinni „blokk“.“ — E. t. v. er hæstv. forsrh. og þeir menn aðrir, sem nú eru að taka þessa ákvörðun, ekki lengur „vitandi vits“, eftir þeirra eigin dómi. En þjóðin og þingið getur þó ekki litið þannig á. Þjóðin hlýtur að líta svo á, að þessir menn viti, hvað þeir eru að gera. Hér er það meira að segja svo, að eins einföld málsatriði eins og það, hvort við séum að brjóta eldri lög, sem við höfum undir gengizt hjá Sameinuðu þjóðunum, fást ekki rædd. Ég vitnaði til þeirrar gr. í lögum Sameinuðu þjóðanna, sem nokkrum sinnum hefur verið vitnað hér í og hv. þm. G-K. var að vitna í áðan, um, að þessi samningur væri í samræmi við þau, þ. e. 52. og 53. gr. Ég hefði viljað slá þessum greinum upp, ef það hefði ekki tekið of langan tíma. En þar er tekið fram, að það eina, sem leyfilegt sé að gera í sambandi við svæðasamtök, þ. e. samtök þjóða innan hinna Sameinuðu þjóða, sé það, sem sé í fullu samræmi við markmið og reglur hinna Sameinuðu þjóða. Við fáum ekki tíma til þess að ræða hér í sambandi við það, sem liggur fyrir í lögum, sem við höfum undir gengizt með fullu frelsi, um það, hvort við séum nú að stefna að því að brjóta þessi lög. Við erum sviptir leyfi til þess að ræða þetta. Sameinuðu þjóðirnar hafa rétt til þess að segja upp samningum sínum með eins árs fyrirvara. Keflavíkursamningnum má segja upp eftir fimm ár, frá því hann var gerður. En þessi samningur á að vera til 20 ára, og þá er farið svona að við að setja hann í gegn. — Vegna þeirrar meðferðar, sem hér hefur verið höfð í þinginu á þessu máli, hef ég ekki fengið tíma til þess að skila slíku nál. um þetta mál sem ég hefði kosið að gera. Ég hefði kosið að ræða þetta mál ýtarlega og færa fram rök með og móti og gagnrýna það. Ég hef verið reiðubúinn til þess að ræða þetta mál frá öllum hliðum. En það er hæstv. ríkisstj. og meiri hl. Alþ., sem hefur bannað, að það sé gert, og tekið á sig ábyrgðina á því. — Ég flyt brtt. við þessa þáltill., þess efnis, að fara skuli fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál, áður en það væri afgreitt. Það liggur fyrir fjöldinn allur af samþykktum frá öllum mögulegum samtökum þessa lands, sem krefjast slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu. Það liggja fyrir í okkar stjórnarskrá alveg sérstök ákvæði, þau aðalákvæði, sem breytt var frá stjórnarskrá konungsríkisins Íslands til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands í lýðræðisátt, að möguleikar voru skapaðir til þess að vísa málum til þjóðaratkvæðagreiðslu, þannig að þjóðin hefði endanlegt vald til þess að ákveða um sum mál afgreiðslu þeirra. Þessar till. um þjóðaratkvgr. í þessu máli eru studdar af víðtækustu samtökum þessa lands og nokkrum fjöldafundum, sem hér hafa verið haldnir. Ég hef lagt þessa brtt. fram, og ég vil enn leggja áherzlu á það, að ef svipta á þjóðina þeim rétti að fá að segja sitt orð um þennan samning, þá er verið að fremja ofbeldi af hálfu meiri hlutans á Alþ., ofbeldi, sem þjóðin getur ekki viðurkennt. Það getur enginn þingmeirihluti með þeim aðferðum, sem hér eru við hafðar, með þeim þverbrotum á öllum þingræðisvenjum með réttu gert svona samning — og aldrei í frjálsu þjóðfélagi —, sem bindur þjóðina, og sízt til 20 ára, eins og hér á að gera.

Hv. þm. G-K. talaði hér áðan um taugaóstyrk í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Hvar er sá taugaóstyrkur? Sá taugaóstyrkur er hjá hæstv. ríkisstj. og hjá þeim meiri hluta á Alþ., sem er að knýja þetta mál í gegn með ofbeldi. Það er taugaóstyrkur í meðvitund manna, sem hafa einhverja hugmynd, eitthvert hugboð a. m. k. um, að þeir séu að gera rangt, og óttast þann dóm, sem þeir fá. Hv. þm. G-K. talaði meira að segja með fjálgleik á þessa leið: Hver trúir því, að nokkurt af þessum ríkjum, sem við með þessum samningi ætlum að ganga í bandalag við, vilji stríð? — Það eru aðrar þjóðir, sem er verið að vígbúast gegn með þessum samningum, þjóðir, sem hafa orðið að þola margfalt ægilegri þjáningar, en þær þjóðir í Vestur-Evrópu, sem meiningin er hér að ganga í bandalag við. Og þjóðirnar í Vestur-Evrópu hafa sýnt, að þær eru í árásarstríði. Og sjálfar Sameinuðu þjóðirnar hafa fordæmt árásarstríð einnar þeirra þjóða, Hollendinga, sem við með þessum samningi, ef við gerumst aðilar að honum, erum að ganga í bandalag við. Ég flutti allar þessar staðreyndir fram í minni fyrstu ræðu. Ekki ein einasta af þeim hefur verið rædd. Hins vegar hefur mátt heyra skammir, níð og aðdróttanir um andmælendur þessa máls. En ekki hefur verið snert við því að ræða þessi málsatriði með rökum. Svo er bara talað um mannhelgi og manngöfgi og öll möguleg falleg orð höfð í sambandi við þessa samninga, meðan við horfum upp á — og fleiri hv. þm. heldur en sósíalistar taka undir það — meðan við horfum upp á það, hvernig efndirnar eru á Keflavíkursamningnum, og svo mannhelgina og manngöfgina þarna suður frá. — Ég hef áður gert ýtarlega grein fyrir því, hvernig ég álit sjálfstæði og öryggi okkar þjóðar stofnað í hættu með þessum samningi, hvernig ég álít, að sú eina veika von væri, sem við gætum haft til þess að halda okkar frelsi og halda okkar þjóð utan við, ef ný styrjaldarátök yrðu háð í veröldinni — sem hamingjan forði okkur frá — , hvernig við erum að glata þeim möguleika með því að draga okkar ríki inn í þetta hernaðarbandalag. Ég ætla ekki nú, í þeim stutta tíma, sem mér er ætlaður hér, að reyna að bæta neinu við það. En hitt vil ég segja: Mér finnst ekki aðeins, að meiri hl. Alþ. sé að gera ráðstafanir, sem stofna frelsi okkar þjóðar í hættu, stofna sjálfu lífi og tilveru hennar í voða. Mér finnst líka, að með samþykkt svona samnings værum við Íslendingar að svíkja það göfugasta í okkar þjóð. Við höfum verið eina þjóðin í þessum heimi, sem hefur byggt sína tilveru á því, að allir aðrir menn virtu frelsi og rétt okkar til þess að lifa sem frjálsir menn. Við erum eina þjóðin í þessum heimi, sem hefur byggt á því, að við getum lifað í friði, án þess að aðrar þjóðir hefðu átyllu til þess að skerast hér í leik og líta á okkur sem ofbeldisþjóð. Við höfum komið fram gagnvart öðrum þjóðum heims sem eina friðarríkið, sem til er á hnettinum. Við höfum byggt grundvöll okkar þjóðfélags á því, að við værum fyrst og fremst andans þjóð, þjóð, sem byggir sína tilveru ekki á vopnum og herstyrk, heldur á bókmenntum og andlegum afrekum. Ef við getum ekki byggt okkar tilveru á þessum grundvelli, þá er viðbúið, — a. m. k. ef við vinnum að því sjálfir, — að það geti komið að því, að okkar þjóð verði ekki lengur til. Ég álít, að í veröld, sem er grá fyrir járnum og þar sem vígbúizt er af öðru eins kappi og nú er gert, þá hefði það verið heiður fyrir okkar þjóð að þora ein allra að halda uppi merki friðarins, þora að segja frammi fyrir öllu mannkyni, að við treystum á þrá mannkynsins eftir friði og virðingu mannanna á frelsi hvers annars og að við séum að halda uppi þessu merki smælingjanna, við, smæsta þjóðin, sem til er í heiminum, við, sem getum sem þjóð talað í nafni allra þeirra smáu í þessum heimi, túlkað þeirra óskir og þeirra þrá eftir friði og sýnt það í verkinu, að við viljum treysta á þennan sterka vilja, sem hjá öllu mannkyni er til þess að geta haldið friði. En ef þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, verður samþ., þá erum við Íslendingar að yfirgefa allt þetta, erum að traðka á öllu því, sem hefur gert okkar þjóð siðferðilega stóra; og samtímis að láta falla það merki, sem við af öllum þjóðum hefðum verið færastir og sjálfkjörnastir til að bera. Við erum þá að bregðast því hlutverki, sem hefði getað gert Ísland a. m. k. að bezta ríki í veröldinni, e. t. v. líka eitthvert hið sterkasta, með því að þora að skírskota til þeirrar sterku þrár hjá mönnunum að fá að lifa í friði. Ég álít, að það sé ákaflega illa farið, að Alþ. Íslendinga, með þeirri virðingu, sem það nýtur hjá öðrum þjóðum fyrir sögu sína, skuli nú með því ofbeldi, sem hér er beitt, vera að leggja þetta allt í rústir. Ég álít það ákaflega sárt. Og ég sé á þeim aðferðum, sem hér eru hafðar í frammi, að það er ekki aðeins verið að flytja Ísland inn í samtök ofbeldisríkja heimsins gagnvart þeim öflum, sem vilja frið í heiminum, og nýlenduþjóðum þeim, sem vilja þjóðfrelsi, það er líka verið að fremja hér innanlands ofbeldi. Það er verið að sniðganga okkar þjóð, þegar henni reið meira á, en nokkru sinni fyrr að skapa sér einingu um vandamál, hvernig sem skoðanir manna annars væru í ýmsum málum. Það er bókstaflega verið að hrinda okkar þjóð sem sjálfstæðri þjóð út í þann háska, sem við allir erum sammála um, að yfir henni vofir, ef erlendir menn hópast til landsins. Þess vegna hef ég gert það, sem ég hef getað, til þess að hindra, að þessi mál yrðu sett í gegnum Alþ. Íslendinga á þennan hátt. Alþ. er að leiða varanlega ógæfu yfir þjóðina og gera sjálfu sér smán með því, sem hér á nú að knýja fram, án þess að gefa þinginu né þjóðinni möguleika til þess að átta sig á, hvað hér er verið að gera. Það er þung ábyrgð, sem þeir menn taka á sig, sem knýja þetta fram.

Ég vil þess vegna leggja áherzlu á það, að áður en þessu máli sé nú lengra haldið, þá hverfi hv. meiri hl. Alþ. frá þeim aðgerðum, sem nú eru fyrirhugaðar hér. Og ég vil nú spyrja að því: Hvað er það, sem getur valdið því, að Íslandi sé það óhjákvæmilegt, að þetta mál sé afgreitt nú þegar í dag? Hvað er það, sem getur valdið því, að það sé jafnvel endilega nauðsynlegt, að við undirskrifum þennan samning 4. apríl n. k.? Hæstv. ríkisstj. og hv. meiri hluti Alþ. hefur engin rök fært fram, sem gætu sannfært þingið um, að slík aðkallandi nauðsyn sé fyrir hendi. Það hefur einu sinni áður verið beitt svipaðri aðferð, það var 21. júní 1941. Þá var það sameiginlegt hervald Breta og Bandaríkjamanna, sem setti Íslendingum úrslitakosti, hvort þeir vildu innan 24 tíma biðja Bandaríkin um hervernd eða ekki. Bandaríkin, erlent herveldi, beittu þá nauðung við íslendinga. Ríkisstj. gekk inn á það til neydd, og Alþ. var kvatt saman 9. júlí, daginn eftir að bandarískur her gekk hér á land. Mér vitanlega vofir nú ekki slíkt yfir. Yfirlýsing frá utanrrh. Bandaríkjanna, Dean Acheson, segir, að jafnvel þótt Sovétríkin hefðu árás í huga, væri útilokað, að Bandaríkin undirbyggju töku Íslands, á meðan Vestur-Evrópa og Norðurlönd væru frjáls. Þetta er ekkert svipað og 1941. Samt er okkur skipað fyrir. Samt á Alþ. að afgreiða þetta mál á einum sólarhring, eins og þegar engilsaxneska herverndin var úti, og þrátt fyrir það, að ekki á að undirrita samninginn fyrr en 4. apríl, svo að enn er vika til stefnu, og þó að Alþ. geti, ef það vill, gengið í bandalagið í maí eða júní, og þá væri hægt að viðhafa þær lýðræðisaðferðir, sem gert er ráð fyrir í stjórnarskránni, — þá er viðhaft hér ofbeldi. Hví er þetta þá gert? Aðeins það, að erlent herveldi skipar Íslendingum að skrifa undir strax, erlent vald, sem hefur fjárhagsleg tök á Íslendingum. Og vegna þessara taka og vegna þeirrar aðstöðu, sem Bandaríkin hafa þegar tryggt sér hér, þá geta þau knúið fram með ofbeldi, ofríki og lagaleysu mál, sem ekki yrði samþ., ef þjóðin fengi rétt til að dæma. Og hví skjóta þeir ekki málinu til dóms þjóðarinnar, ef þeir eru öruggir um dóm hennar?

Það er nú komin hér fram brtt., sem ég flyt á þskj. 514, þó að hæstv. forseti hafi ekki enn leitað afbrigða um hana, og vil ég nú ræða hana nokkuð, þó að ekki hafi enn verið leitað afbrigða. Till. þessi fjallar um, að aftan við tillgr. komi svo hljóðandi málsgr.: „Þó er ráðh. aðeins heimilt að undirskrifa samning þennan með þeim fyrirvara af Íslands hálfu, er sé jafngildur sáttmála þessum, að Íslendingar muni aldrei hafa nokkurs konar herbúnað og að engin bandalagsríki muni fá hér herstöðvar eða önnur ítök, er hafa hernaðarlega þýðingu.“ Ég legg þessa till. fram, svo að úr því fáist skorið, hvort yfirlýsingar þær, sem gefnar hafa verið, hafi við nokkuð að styðjast. En það, sem felst í brtt. minni, er í samræmi við það, sem lýst hefur verið yfir af hæstv. ríkisstj., og ef þeir meina það, sem þeir hafa sagt, þá geta þeir fallizt á till. mína, ef það er þá ekki meiningin að brjóta þennan samning eins og Keflavíkursamninginn.

Þá legg ég fram aðra brtt. um Keflavíkursamninginn, og er hún á þá leið að tilkynna Bandaríkjunum, um leið og við undirritum samninginn, að það sé vilji Íslendinga að segja upp Keflavíkursamningnum. En þar sem ekki er enn búið að útbýta þeirri till., vil ég leyfa mér að lesa hana — með leyfi hæstv. forseta: „Aftan við tillgr. komi ný málsgr., svo hljóðandi: Jafnframt felur Alþingi ríkisstj. að tilkynna stjórn Bandaríkjanna, að það sé vilji Alþ. að segja upp samningnum um Keflavíkurflugvöll, strax og ákvæði hans leyfa, og taka að öllu leyti í hendur Íslendinga starfrækslu hans og fá engum erlendum ríkjum né neinu hernaðarbandalagi yfirráð hans né afnot, nema einvörðungu venjuleg samgönguafnot með eðlilegum hætti samkvæmt samningum.“ Þessi brtt. er lögð fram, svo að fram komi, ef hún verður samþ., að Bandaríkjunum sé tilkynnt, að það sé vilji Alþ. að segja upp Keflavíkursamningnum, og einnig, að Íslendingar vilji engu erlendu ríki ljá yfirráð eða afnot af vellinum fram yfir það, sem eðlileg samgönguafnot krefjast, að það komi fram, að Íslendingar vilji ekki, að Keflavík sé notuð sem dulbúin herstöð. Ég vil, að þetta komi fram, ef það er þá meining hv. meiri hl. Alþ. og hæstv. ríkisstj., og að Bandaríkin viti afstöðu okkar í þessu máli. En verði hún felld, þýðir það, að verið er að gefa Bandaríkjunum vissu um það, að þau geti notað Keflavík sem herstöð, og þar sem búið er að leggja 60 millj. í að stækka flugvöllinn, svo að hann verði reiðubúinn fyrir stærstu hernaðarflugvélar, þá er það ljóst, að við verðum að fá svo gengið frá samningnum, að augljóst sé, að við berjumst gegn því, að hér séu herstöðvar. Ef við fellum till., þá gefum við Bandaríkjunum til kynna, að hér eigi að vera herstöð á friðartímum.

Ég vil taka það fram, að þessi meðferð málsins er algerlega óviðurkvæmileg og blettur á þingi okkar og byrjun af hálfu erlends valds að rífa niður vald og rétt Alþ. Ég vil mótmæla því, að málið verði afgreitt eins og nú er undirbúið. Ég vil taka fram, eins og ég gerði áður í greinargerðinni, að ég tel, að hæstv. forseti sé ekki sjálfráður gerða sinna, þegar hann beitir aðferðum sem þessum. Ég held, að ég þekki hann það vel, að mér sé óhætt að fullyrða, að hann mundi ekki beita svona aðferðum, ef hann væri sjálfráður, en það að þessari aðferð er beitt og hæstv. forseti lætur beygja sig, sýnir, hve þrýst er á Alþ. og brotið niður vald þingsins. Og eftir 5 ára sjálfstæði hefst aftur nýtt niðurlægingartímabil. Ég vil nota síðustu mínúturnar til að vara hv. þm. við, hvaða skref þeir eru nú að stiga. Það er mesta ógæfuskref, sem Alþ. hefur stigið, að 1262 ekki undanskildu.