25.04.1949
Sameinað þing: 68. fundur, 68. löggjafarþing.
Sjá dálk 611 í D-deild Alþingistíðinda. (4871)

121. mál, ríkishlutun um atvinnurekstur

Samgmrh. (Emil Jónsson) :

Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka aftur til máls, nema sérstakt tilefni gæfist, og nú hefur þm. Barð. gefið fullkomið tilefni, þar sem hann hefur flutt allmargar ásakanir á mig og mína stefnu.

Þessi hv. þm. hóf sitt mál með því að segja, að ég hefði flutt hér fáránlega ræðu, fulla af blekkingum og röngum fullyrðingum. Ég hirði ekki að svara slíkum slagorðum, því að þau dæma sig sjálf, en hins vegar vil ég víkja nokkuð að þeim orðum, sem hann beindi sérstaklega til mín. Aðaltilefnið til þessara ásakana virðist hafa verið það, sem ég sagði um afskipti mín af sérleyfisferðunum, en forsaga þess máls er sú, að form. fjvn. hafði komið með aðfinnslur og aðdróttanir í minn garð í fjárlagaræðu sinni. Ég var því miður ekki viðstaddur, þegar þessi ræða var flutt, og hef ég því ekki annað en blöðin til að styðjast við. Eins og ég gat áðan, þá þykir mér leitt að hafa ekki annað en Þjóðviljann sem heimild, þó að hann virðist hér hafa hermt rétt. (SigfS: Eins og endranær.) Nei, þvert á móti. — Aðalásakanirnar voru þær, að ég hefði notað póstsjóð og líklega sérstaklega orlofsfé í heimildarleysi til að kaupa bíla á sérleyfisferðir, sem ríkið rekur. Ég mótmælti þessu og vil enn endurtaka þau mótmæli.

Þegar ákveðið var, að ríkið tæki að sér sérleyfisferðir, 1944, átti 1. þm. Reykv. meðal annarra sæti í ríkisstjórn. Það má því með nokkrum rétti segja, að hann sé upphafsmaðurinn að þessum rekstri — og að minnsta kosti á hann meiri þátt í stofnun hans en ég. Í l. um þetta var ákveðið, að póststjórnin skyldi hafa með þetta að gera, en ekki ákveðið nánar, hvar fé skyldi fengið. En auðvitað þarf fé, þó að engar sérstakar ráðstafanir væru um það gerðar. Nú hafði póstsjóður yfir allmiklu fé að ráða, eða yfir 100 millj. Það var bæði fé, sem í umferð var vegna póstávísana, fyrir seld frímerki og orlofsfé, sem þó er varla meira en 6% af sjóðnum. Einhver lítill hluti af þessu fé var svo notaður 1944 til að kaupa bíla á sérleyfisleiðina Akureyri-Reykjavík. Þetta varð þó á engan hátt til þess, að póststjórnin stæði ekki við allar sínar skuldbindingar. Þannig var málum háttað, þegar ég tók við rn., sem þessi mál heyra undir. Síðar, þegar ríkissjóður tók að sér Hafnarfjarðarferðirnar, varð að kaupa marga bíla og þurfti til þess allmikið fé. Þetta fé var tekið að ¼ úr póstsjóði, en hitt fengið annars staðar að láni, og það má ef til vill telja það vítavert, að ekki skyldi allt féð fengið annars staðar. En hins vegar get ég ekki séð, að það sé á nokkurn hátt vítavert, þó að póststjórnin hafi notað þetta fé, sem póstsjóður hafði handbært, úr því að hún tók að sér reksturinn á annað borð. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að ræða þetta atriði frekar. Það getur hvor haldið sinni skoðun. Ég held því fram, að þessi hv. þm. hafi ekki haft heimild til þeirra aðdróttana og brigzlyrða, sem hann notaði við 2. umr. fjárl., og ég mótmæli algerlega þeirri staðhæfingu, að hér hafi verið um sérstakt orlofsfé að ræða. Og sömuleiðis mótmæli ég því sem tilhæfulausu, að þetta fé hafi ekki verið tekið af nauðsyn, því að sú sérleyfisleið, sem ég var viðriðinn, þegar ríkið tók að sér reksturinn, þ. e. Hafnarfjarðarleiðin, var tekin vegna þess, að sérleyfishafar neituðu að halda áfram rekstrinum nema þeir fengju 10 ára samning, en l. um sérleyfin heimiluðu ekki að veita þau nema til 3 ára, sem síðar var þó hækkað í 5 ár. Það var því ekki mögulegt fyrir ríkisstj. að veita leyfið til 10 ára á því stigi málsins, og þar af leiðandi varð ríkið að taka við þessum rekstri.

Þá sagði þm., að ekki hefði liðið langur tími frá því, að ríkið tók við rekstrinum, þar til fargjaldið hefði verið hækkað. Þetta er rétt, en af hverju? Sannleikurinn í málinu var sá, að gamlir og ófullkomnir vagnar höfðu verið notaðir á þessum leiðum, og var brýn nauðsyn á að fá nýrri og betri vagna. Þetta var það, sem sérleyfishafar treystu sér ekki til með sama fargjaldi. Þegar svo ríkið keypti nýja vagna, var ekki nema eðlilegt, að fargjaldið hækkaði, og það hefur alls ekki hækkað nóg til, að reksturinn beri sig, eins og hann þyrfti að gera. Það er heldur ekki mjög óeðlilegt. Á síðustu 2 árum hefur ríkissjóður krafizt stöðugt nýrra skatta af þessum rekstri, bæði hefur gúmmí og benzín hækkað mikið og auk þess hefur söluskattur verið lagður á fargjöldin. Allt þetta veldur því, að reksturinn hefur stöðugt orðið dýrari og erfiðari síðan ríkið tók við honum. Aðstaðan hefur ekki versnað fyrir atbeina annarra en Alþ. Og mér er kunnugt um það af viðtali við stjórn félags sérleyfishafa, að það er mikið þess vegna, sem þeir hafa talið sig ekki geta haldið áfram rekstrinum án þess að fá að hækka sín fargjöld. Þess vegna tel ég, að þótt afkoma sérleyfisbifreiða ríkisins hafi ekki verið það góð sem æskilegt hefði verið á undanförnum tveimur árum, þá sýni það ekki, að haldið hafi verið verr á málum þar en hjá einstaklingum í svipuðum tilfellum, nema síður sé, því að útkoman á þessum árum hjá einstaklingum hefur af þeim óviðráðanlegum ástæðum orðið lakari, en gera hefði mátt ráð fyrir annars, vegna aukinna álaga á þessa starfsemi af hálfu Alþ. — Hv. 1. þm. Reykv. vildi halda því fram, að þetta fyrirkomulag á akstrinum væri af minni hálfu vegna þess, að ég hefði og minn flokkur alveg sérstaka tilhneigingu til þess að skerða rétt einstaklinga. Ég vil ekki orða þetta svona, því að það hefur aldrei flögrað að mér út af fyrir sig, að ég vildi gera neitt til þess að skerða rétt neins einstaklings til þess að gera honum bölvun sérstaklega. En það, sem fyrir mér og mínum flokki vakir, er ekki að skerða rétt neins einstaklings út af fyrir sig bara vegna þess verknaðar í sjálfu sér, heldur aðeins að tryggja rétt almennings gagnvart einstaklingunum. Það er það, sem vakir bæði fyrir mér og Alþfl. við setningu ýmissa þessara laga og framkvæmd ýmissa þessara hluta, sem hv. þm. Barð. og hv. 1. þm. Reykv. eru svo illir út í. Það er vegna þess, að þetta skefjalausa og óhefta einstaklingsframtak má ekki leika lausum hala til þess að hagna einstaklingum, eftir því sem þeim líkar bezt, það er það, sem gerir það að verkum, að þeir eru svo illir út í þessi afskipti ríkisins af atvinnurekstri.

Ég tel, að með sérleyfisakstrinum, sem ríkissjóður hefur komið á fót, hafi verið unnið merkilegt starf til þess að skaffa almenningi betri farkost. Það má leita um landið þvert og endilangt til þess að finna betri bíla og aðbúnað og fyrirgreiðslu, en er hjá sérleyfisakstri ríkisins, sem er vegna þess, að ýmis ríkisfyrirtæki eiga að hafa og hafa hugfast, að þau eru fyrst og fremst til þess að veita einstaklingum í þjóðfélaginu þjónustu, en ekki fyrst og fremst til þess að græða fé. — Hv. þm. spurði á einum stað í sinni ræðu: Hvaða ríkisfyrirtæki hafa grætt? Hann svaraði þessu sjálfur að nokkru leyti og nefndi einkasölurnar sumar, sem hefðu grætt. Og svo nefndi hann aðrar einkasölur, sem hefðu ekki grætt, heldur hefði stundum verið tap á rekstri þeirra. Þetta getur vel verið rétt. En þessar einkasölur og ýmis önnur fyrirtæki ríkisins eru sett á stofn út frá mismunandi sjónarmiðum. Fyrirtæki eins og áfengisverzlunin og tóbakseinkasalan eru sett á stofn til þess að afla ríkissjóði tekna, og þau hafa líka grætt, ekki neina smámuni, heldur tugi milljóna á hverju ári. Og þó man ég það langt aftur í tímann, að það kostaði mikil átök að fá tóbaksverzlunina og áfengisverzlunina úr höndum einstaklinga yfir á hendur ríkisins. Svo eru til önnur fyrirtæki, sem sett eru á fót af hálfu ríkisins beinlínis til þess að þjóna almenningi, án þess að meiningin sé fyrst og fremst að græða á þeim fyrirtækjum, svo sem grænmetisverzlun ríkisins og áburðareinkasalan o. fl. fyrirtæki, sem eru sett á stofn af hálfu ríkisins til þess að veita landsmönnum ákveðna þjónustu. Og þessi fyrirtæki hafa mörg verið rekin vel og veitt landsmönnum sína þjónustu, en án þess að hafa grætt, og sum þeirra hafa stundum verið rekin með tapi, af því að það hefur þá verið vægar farið að um verðlag í stofnununum, en raun bar siðar vitni um, að mætti, til þess að stofnunin gæti borið sig, en meiri áherzla lögð á hitt, að þau gætu verið það, sem þau áttu að vera fyrir þjóðina.

Hv. þm. sagði, að það væri óverjandi hjá mér að hafa ekki beðið um fé úr ríkissjóði til þessa sérleyfisaksturs, en tók sig reyndar á síðar, að það væri komið annað viðhorf nú, þar sem væri búið að brúka svo og svo mikið fé og yrði að leggja annað málborð á hlutina en hefði verið gert í upphafi, þegar þetta fyrirtæki var stofnað. Ég sagði við fjárlagaumr. nú á dögunum, að ég hefði fengið það út úr ræðu hv. þm., sem mér hefði ekki verið ljóst áður, að hann teldi — og kannske telja það fleiri þm —, að ekki væri rétt, að póstsjóður legði fé í þetta fyrirtæki. Og ef svo ætti ekki að vera, þá er ekki um annað að ræða nú, en að setja þetta beint á fjárl. En eins og þetta var gert, með beinum framlögum úr póstsjóði, því hefur verið haldið áfram síðan, og að því hefur aldrei verið fundið fyrr en nú. Ef það var rangt þá, þegar það var fyrst gert, þá er það rangt nú að leita ekki til ríkissjóðs beint og biðja um fé til þessa fyrirtækis. En ég vænti þess, að hv. þm. Barð. segi ekki, að það sé annað viðhorf nú en var þá, og að hann styðji það a. m. k. með sínu atkv. í þinginu. Ég veit ekki, hvort ég mundi fara með þetta í fjvn., því að ég hef ekki meir en svo góða reynslu af því að bera mín mál upp þar. Ég býst við að spyrja þennan hv. þm. kannske ekki um það, heldur bera það upp í þinginu. Og ég býst við, að þeir hv. þm., sem eru á móti því að láta póstsjóð lána þetta fé, verði þá með því, að fjárveiting verði heimiluð á fjárl. til þess að draga úr þessum lánum póstsjóðs til rekstrarins.

Hv. þm. Barð. kom hér með annað, sem ég sé ekki, hvað kemur a. m. k. þessu máli við, sem hér er um að ræða. Ég taldi, þegar það var til umr. við afgreiðslu fjárl., að hv. frsm. fjvn. gæti. tæpast verið þekktur fyrir að bera uppi í sér söguburð eins og þann, sem hv. þm. og frsm. fjvn. gerði um viðskipti — eins og hann kallaði. það — einstaklinga og póstsjóðs, sem hefðu verið þannig, að póstinum væri til tjóns og ríkissjóði til óhagnaðar, sem ég veit, að hann segir hvort tveggja gegn betri vitund, því að það er, greinilega sannað í þeim gögnum, sem hv. fjvn. voru afhent, að svo var ekki. Það, sem ég vil, að hv. þm. viti, og ég held, að ég hafi lýst við fjárlagaumr., er það í þessu máli, að tveir af starfsmönnum póst- og símamálastjórnarinnar kaupa nokkra bragga á flugvellinum, samtímis því sem póststjórnin kaupir einnig sína braggar Þessir menn ætluðu sér að hafa þetta til að byggja úr því og höfðu það að nokkru leyti. Þetta var flutt að nokkru leyti á bílum póststjórnarinnar og að nokkru leyti á öðrum bílum til Reykjavíkur, án þess að það væri sundurgreint fjárhagslega, hvað hvor ætti þar beint að borga, þegar upp var gert, þannig að bílstjórum, sem tóku fyrir þetta greiðslur, var greitt úr póstsjóði. Hins vegar var höfð á því full aðgæzla, hversu mikils virði þessir flutningar væru, og póstsjóði greitt upp í þann kostnað í efni, sem hann þurfti nauðsynlega á að halda, og fékk þannig fullt að tiltölu og þó meira en hann átti rétt á að fá, hefði þetta verið greitt í peningum. Fyrir 10 mánuðum barst mér fyrsta vitneskjan um þetta mál og í svipuðu formi eins og hv. fjvn. nú. Hv. þm. Barð. leyfir sér svo að segja, að ég hafi ekkert gert í málinu og setið á því í 10 mánuði, enda þótt ég hafi lýst yfir í fjvn., að undir eins og mér var þetta kunnugt, sneri ég mér til yfirskoðunarmanns ríkisins og bað hann að rannsaka þetta mál. Hann fór til sérleyfisdeildar póststjórnarinnar og kynnti sér reksturinn á þessu, og kom hann svo til mín að því loknu og sagði mér, að hann hefði ekkert getað fundið í þessu, sem hann hefði neitt við að athuga. Þetta er gert í febrúar 1948. (GJ: Þetta eru aðrar skýrslur en ég hef fengið.) Þetta er nákvæmlega það sama. Björn Árnason fór þá í þetta mál fyrir mína hönd og gaf mér að því búnu skýrslu um að hann teldi ekki ástæðu til að gera aths. um þetta. Þá fyrst taldi ég ekki ástæðu til frekari aðgerða í málinu, af því að ég taldi málið fullupplýst. — Síðan kemur þessi sami maður, sem skrifaði mér hitt bréfið — og ég hef mínar ástæður til þess að ætla, að það hafi ekki verið af umhyggju fyrir afkomu póstsjóðs — og hann skrifaði líka fjvn., og fjvn. sendi mér bréfið. Ég læt þá endurskoða viðkomandi reikninga, og endurskoðandinn, sem rannsakar málið, kemst að þeirri niðurstöðu, að ekkert sé við þetta mál að athuga og póststjórnin hafi fengið fullkomlega sitt. Svo kemur hv. frsm. fjvn., eftir að hafa fengið þessar upplýsingar í hendur, og ber fram, að póststjórnin hafi tapað á þessu og ríkissjóði hafi verið gert þetta til ógagns. (GJ: Hæstv. ráðh. fer með rangt mál.) Þetta er nákvæmlega það rétta í þessu, eftir því sem ég hef fengið gögn um málið. Í þriðja lagi benti ég hv. fjvn. á það að höfða réttarrannsókn í málinu, ef fjvn. þætti málið ekki nægilega upplýst. Hv. þm. sagði, að fjvn. hafi ekki verið aðili að þessu máli, og rétt er það. En hún gat bent mér á, að hún áliti rétt að láta þessa réttarrannsókn fara fram, ef hún teldi hana nauðsynlega. Ég ætlaðist ekki til þess, að nefndin höfðaði mál, heldur, ef hún teldi málið svo illa upplýst, að hún teldi málssókn nauðsynlega, þá léti hún það álit í ljós. Ég taldi málið fullupplýst, svo að ekki þyrfti frekari aðgerða við. Og ég taldi, að þessi söguburður væri af allt öðrum rótum runninn en þeim, að hagur póststjórnarinnar og ferða hennar væri fyrst og fremst borinn fyrir brjósti. Ég sé því ekki ástæðu til að breyta neitt minni skoðun á þessu máli, fyrr en þá að fjvn. eða Alþ. telur, að fengnum þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að málið þurfi frekari rannsóknar við og æskilegt sé, að réttarannsókn verði látin fara fram. Og þegar slíkt lægi fyrir hendi, þá væri ég reiðubúinn til þess að láta þessa rannsókn fara fram, þó að ég fyrir mitt leyti telji það þarflaust, eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja. En eins og hv. þm. Barð. hefur borið hér fram, og að fengnum þeim upplýsingum, sem hann hefur fengið, þá tel ég það vægast sagt ekki drengilega flutt. Hv. þm. Barð. sagði, — og það var nú eitt af því, sem bar því vitni, með hvaða hugarfari hann hefur skoðað málið, — að ég hefði ekki svarað bréfi nefndarinnar, heldur hefði ég látið póststjórnina svara með vottorðum þeirra, sem bornir voru sökum. Ég svaraði bréfinu á þann hátt, sem hv. þm. vissi vel um, að ég kom með öll gögn til n. í málinu, skýrði málið fyrir henni munnlega og spurði, hvort nefndin óskaði frekari upplýsinga. Vottorð lágu að vísu fyrir frá þeim, sem bornir voru sökum, en endurskoðendurnir, sem endurskoðuðu þetta mál, byggðu ekki niðurstöður sínar á þeim, heldur notuðu þau sem leiðarvísi við málsrannsóknina, þannig að útkoman í málinu er ekki byggð á vottorðum þeirra, sem bornir voru sökum, heldur á yfirlýsingum endurskoðendanna, sem rannsökuðu þessi vottorð og önnur þau málsskjöl, sem fyrir lágu.

Hv. þm. Barð. óskaði eftir því, að ég sýndi það drenglyndi, eins og hann orðaði það, að taka aftur það, sem ég hefði farið rangt með í ásökunum á sig. Ég tók það fram í upphafi, að ég vissi ekki, hvað staðgóð heimild Þjóðviljinn væri í þessu efni, þegar hann skýrði frá ræðu þessa hv. þm. Ég gat efazt um, að hann færi rétt með, vegna þess að hann hefur verið staðinn að því að fara öfugt með mál. En allt, sem hv. þm. Barð. sagði í þessari ræðu, sem hann flutti hér nú, staðfestir fyllilega það, sem ég las í þessu blaði um þetta atriði, og það, sem ég byggði mínar ásakanir á. Þessi hv. þm. hefur látið hér liggja orð að því, að það væri hér um mjög vafasama notkun eða misnotkun að ræða á orlofsfénu, og lét hann enda liggja orð að því, að hér væri um allt að óheiðarlegu athæfi að ræða af hálfu þessara starfsmanna, — sem ég var þó búinn að skýra fyrir honum og hv. fjvn., eins og ég hafði vit til, og spyrjast fyrir um, hvort réttarrannsókn ætti, að áliti n., að fara fram um það, og hafði ekki fengið undirtektir hjá n. Þetta leyfði ég mér að vita um daginn. Annaðhvort átti nefndin, eftir þær upplýsingar, sem hún fékk, að segja: þessar upplýsingar eru fullnægjandi, — og þá hefði málið verið útrætt, — eða þá átti hún að segja: Þær eru ekki fullnægjandi, — og þá átti að fara fram réttarrannsókn í málinu. Nú hefur hv. frsm. fjvn. gert hvorugt af þessu. Hann hefur ekki lagt til, að rannsókn færi fram í málinu, og ekki heldur sagt, að upplýsingarnar væru fullnægjandi, heldur valið þann kostinn að koma með þetta fram í Alþ. og dylgja um, að hér hafi farið fram óheiðarlegt athæfi, sem ríkissjóður hafi tapað á — gagnstætt því þó, sem ég tel upplýst, að liggi fyrir í málinu.

Ég skal svo ekki fara mörgum orðum um ræðu þessa hv. þm. frekar. En þó get ég ekki komizt hjá því að minnast á einstök atriði. Síldarverksmiðjum ríkisins skal ég sleppa. Ég geri ráð fyrir því, að það verði annar hér, sem minnist á þær og hvern þátt þær hafa átt í íslenzku þjóðlífi, að einmitt rekstur síldarverksmiðja ríkisins var stofnaður af hálfu ríkisins. — En það næsta, sem hv. þm. Barð. minntist á, var bæjarútgerð togara, og hann kom með eina af sínum venjulegu fullyrðingum, að á sama tíma og bæjarútgerð Hafnarfjarðar hefði verið rekin með tapi fyrir stríð, þá hefðu einstaklingar þar í bæ borgað stórfé í bæjarsjóðinn til þess að standa undir rekstri þessarar útgerðar og tapi á bæjarútgerðinni á þessum stað. Þetta er rangt. Það hefur ekki einn eyrir af því tapi, sem bæjarútgerðin þar varð fyrir á árunum 1931–39, verið borgaður af öðrum en bæjarútgerðinni sjálfri. Og það er gersamlega rangt, að nokkur eyrir úr bæjarsjóði, hvorki af tekjum þeim, sem hafa komið frá útgerðarmönnum í bænum, né öðrum, hafi runnið til þess að borga þetta — aldrei, ekki einn einasti eyrir, ekki í einu einasta tilfelli. Þessum ósannindum verður því hv. þm. Barð. að kyngja, hvort sem honum líkar betur eða verr og hvort sem hann endurtekur þau oftar eða sjaldnar. — En þetta var ekki aðalatriðið í mínu máli, heldur að aðrir bæir, en Hafnarfjörður, hefðu nú, eftir þeirri reynslu, sem þar hefur fengizt, farið út í rekstur togara á nákvæmlega sama hátt eins og þessi bær gerði. En hv. þm. Barð. er ekki í vandræðum með svarið. Hann segir, að þeir bæir hafi farið út í þetta vegna þess, að það voru svo miklir fólksflutningar til Reykjavíkur, að það hafi þótt heppilegt að dreifa atvinnutækjunum nokkuð utan Reykjavíkur. Þetta út af fyrir sig getur verið rétt, og ég get fallizt á það, að fólksfjölgun út um land er sjálfsagt fullmikil. En hvort það hefur nákvæmlega verið svo, að farið hafi verið út í bæjarútgerð til þess að stemma stigu fyrir þetta nú, get ég ekki skilið, að liggi beint fyrir, því að alveg eins hefðu einstaklingar úti um land getað tekið þessi fyrirtæki og rekið þau. (BÓ: Og skattfrjálst?) Bæjarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík hefði ekki þurft að stofna þar bæjarútgerð til þess að draga úr straumi fólks til Reykjavíkur. En svo vill til að meiri hluti Sjálfstfl. í Reykjavík hefur séð þann kost vænstan að taka upp bæjarrekstur á togurum, eins og Hafnarfjörður gerði á sínum tíma, þó að þeir, sem þann flokk fylla, öðrum þræði fordæmi allan opinberan rekstur. Hvers vegna? Ja, það er engin ástæða til þess, að bæirnir reki þessa togara frekar en einstaklingar, nema sú, að þeir græða á því. Og það skyldi þó ekki vera ástæðan sú, að þeir hefðu von um að hagnast eitthvað á því á þennan veg fyrir bæinn frekar, en ef togararnir væru í eigu einstaklinga? Togararekstur einstaklinga gengur svona upp og niður. Og eitthvað hef ég heyrt um það, að togararekstur þessara hv. einstaklinga hafi nú ekki alltaf gengið betur en sumur bæjarútgerðarrekstur togara — eða kannske hv. þm. Barð. geti í þessu sambandi fært fram samanburð á sínum einkarekstri og sumum bæjarútgerðarrekstri. Ég veit, að hann rekur togaraútgerð, og fróðlegt væri að vita, hvort hann vildi gera samanburð á þeim rekstri og útkomu hans og hins vegar á þeim opinbera rekstri, sem hefur verið hafður með höndum af bæjarfélögum ýmsum hér á landi. Það getur verið, að sá samanburður sýndi yfirburði einkarekstrarins, en þá er vel farið, ef hann gerir það. — En hvað sem um það er, er eitt víst, að það hefur ekki verið farið út í það af íhaldsbæjarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík að hafa togararekstur af því, að þeir, sem honum tilheyra, hafi tekið ástfóstri við þann rekstur. Nei, sennilega, eins og hv. þm. nefndi, hefur það verið ástæðan, að talið hafi verið, að bærinn græddi meira á því en á hinu að gera það ekki, og af því að fólkið í Reykjavík vildi þetta rekstrarform heldur en hitt. Það mætti segja mér, að það hafi verið ein af ástæðunum fyrir því, að þetta var gert, því að ég held, að fólkið hafi skynjað, að það væri fullt eins gott að láta hagnaðinn af þessum rekstri lenda hjá bænum eins og að láta hann lenda hjá einstaklingum. — Það er rétt, að einstaklingsrekstur hefur borgað skatta og útsvör. Hann gerir það að sjálfsögðu, ef hann hagnast, en tiltölulega lítið, ef hann hagnast ekki. Bæjarútgerðir ýmsar, a. m. k. í Hafnarfirði, þar sem ég hef fylgzt með þeim málum í þau 18 ár, sem bæjarútgerð hefur þar starfað, hefur, eftir að hún fór að græða, borgað fullkomlega til bæjarsjóðs þau gjöld, sem henni hefur borið að gera, samanborið við aðra, og það mjög verulegar upphæðir, — það get ég fullyrt. Hins vegar hefur hún sloppið við að borga skatt í ríkissjóð, það er rétt. Og það vita allir, að þegar þessi rekstur ber sig ekki eða græðir ekki, þá borgar hann heldur ekki skatta í ríkissjóð. Hins vegar þegar togaraútgerð einstaklinga græðir, þá borgar sá rekstur skatta í ríkissjóð.

Hv. þm. Barð. fullyrti, að afgreiðsla á fjárl. mundi verða eitthvað skrýtin, ef allur þessi rekstur væri tekinn undir ríkið og verzlunin líka. Ja, afgreiðsla fjárl. er nú bara skrýtin eins og hún er undir stjórn þessa hv. þm. Og það finnst sjálfsagt fleirum en mér, að hægt hefði verið að komast af með minna en fimm mánuði til þess að skila fjárlagafrv., eins og hv. fjvn. gerði, þegar hún skilaði því til 2. umr. Ég efast um, að fjárlagaafgreiðslan mundi verða miklu skrýtnari, þó að opinber rekstur væri í þessum greinum, heldur en hún var og er undir stjórn þessa hv. þm.

Hv. þm. Barð. minntist á Landssmiðjuna og Fiskiðjuverið. Ég skal ekki hafa mörg orð um þau fyrirtæki. En það er rétt, að Landssmiðjan hefur ekki alltaf grætt, en það er m. a. vegna þess, að henni hafa verið fengin verkefni að vinna, eins og svo mörgum öðrum ríkisfyrirtækjum, sem einstaklingar hafa ekki viljað taka að sér, vegna þess að það var fyrirsjáanlegur halli af þeim. Það hefur háð fjárhagsafkomu ýmissa ríkisfyrirtækja, og það gildir ekki einasta um Landssmiðjuna, að þeim hefur verið fengið verk að vinna fyrir greiðslu, sem ekki var kostur, að aðrir hefðu viljað taka að sér að vinna verkið fyrir, og sumpart hefur ýmsum fyrirtækjum ríkisins líka verið skammtað svo naumt fé, eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, að það hefur mjög háð afkomu þeirra. Það er ástæðan til þess, að Fiskiðjuver ríkisins hefur ekki komizt betur af, en raun ber vitni. Fiskiðjuver ríkisins hefur verið févana raunverulega frá fyrstu tíð, og þess vegna hefur það ekki getað tekið upp starfsemi, sem vitað er, að gefur góðan arð, og hafizt hefði verið handa um, ef það hefði fengið fé, sem til þess þurfti, og líka hefði mátt gera, ef góður vilji hefði verið fyrir hendi. Ég á við ísframleiðsluna, sem vantaði lítið til að gæti komizt á og talin er góð „forretning“, en það hefur ekki verið gert, af hvaða ástæðum sem það er, og eins má segja um fleiri starfsemi þessa fyrirtækis, að það er fjárskortur, sem hefur háð því. Alveg það sama má að nokkru leyti segja um landssmiðjuna. Það verður, þegar þessi ríkisfyrirtæki eru athuguð, að gera upp á milli þess, hvaða fyrirtæki eru beinlínis sett á stofn til þess að afla fjár fyrir ríkissjóð og hvaða fyrirtæki eru til að anna ákveðnum verkefnum og þjóna almenningsheill. Fiskiðjuverið er að verulegu leyti sett upp til þess að kanna nýjar leiðir, og átti að vera fyrirmyndarfyrirtæki fyrir sams konar fyrirtæki, þar sem fagþekkingin væri sett í öndvegi og menn, sem kynnu til þessara hluta, segðu fyrir verkum. Þegar málið var rætt í mín eyru, þá var það þannig lagt fyrir, að ég hygg, að það hafi verið sú hugsun, sem lá til grundvallar, frekar en það, að það ætti að skila arði. En starfseminni hefur algerlega verið haldið niðri vegna þess, að fyrirtækið hafði ekki nægilegt fé til þess að standa undir sínum rekstri og ekki fé til að greiða nauðsynlegan stofnkostnað og vélar, sem þurfti til þess að koma rekstrinum af stað.

Þá minntist hv. þm. á Þyril, og hafði raunar ekki mörg orð til afsökunar sínu máli þar. Það eina, sem hann gat fundið, var það, að einu sinni hefði verið flutt hér frv. á Alþ. um það að taka ekki einasta olíuflutningana úr hönd- um einnar, heldur allra olíuverzlana. Olíuverzlanirnar væru svo óvissar um sína aðstöðu í þjóðfélaginu, að þær teldu sig tæplega geta farið út í neina fjárfestingu, eins og skipakaup, vegna þess að þau vissu aldrei, hvenær þetta yrði af þeim tekið. Heldur eru þessi rök langsótt, því að bæði var það, að annað félagið hafði skip í sinni þjónustu, sem að vísu var leiguskip, og hefur sótt um að fá annað skip síðar, en að það vildi ekki kaupa þetta skip, var vegna þess, að hvorugt félagið hafði trú á því, að það væri eins gott og síðar reyndist, enda getur ekki verið sú ástæða, að það hafi verið hrætt við að leggja fé í skip eða fasteignir, því að annað þessara félaga er nú að setja meira fé í fasteignir hér á landi, en nokkurt olíufélag hefur nokkurn tíma gert, fé, sem skiptir mörgum millj. kr., og kannske heilum tug milljóna. Það er Olíuverzlun Íslands, sem er að byggja nýja „moderne“ olíustöð og hefur sótt um fjárfestingarleyfi og fengið það að nokkru leyti, svo að það er áreiðanlega ekki þeirri ástæðu til að dreifa, að þessi félög séu svo hrædd um stöðu sína í þjóðfélaginu, að þau vilji ekki leggja fé í fyrirtæki af þessu, heldur af því, að þau höfðu ekki gert sér ljóst, hvaða kosti skipið hafði, og það er kannske afsökun, en skipið hefði farið úr landi, ef ríkisstj. hefði ekki gripið inn í, því að það stóð ekki á öðru að selja skipið úr landi fyrir 1 millj. norskra kr. en að það fengist útflutningsleyfi fyrir því. Þá var stöðvað, að skipið væri selt úr landi fyrir 1 milljón norskra kr., og Skipaútgerð ríkisins fékk skipið til að hafa það í olíuflutningum innanlands, með þeim árangri, að fragtin á olíuflutningunum við landið lækkaði á fyrsta ári um 1 millj. kr. og hagnaður á rekstri skipsins var líka 1 millj. kr. Þetta hafðist upp úr því, að ríkissjóður tók reksturinn að sér og lét ekki einkaframtakið ráða. Ég hygg, að það hefði verið miklu verra en ekki, ef einstaklingar hefðu þarna ráðið og ríkisvaldið hefði ekki gripið í taumana.

Svo var hv. þm. með ýmsar dylgjur út af því, að ég væri svo forhertur, að ég vildi banna mönnum að fara til útlanda, ég vildi brjóta mannréttindaskrá sameinuðu þjóðanna og fleira fallegt, sem hann sagði um mig. Í viðskiptamálunum væru alls konar nefndir og ráð, sem væru að drepa okkar þjóðfélag í dag. — Viðvíkjandi fyrsta atriðinu, ferðagjaldeyrinum, þá hefur mér aldrei dottið annað í hug en það, að menn, um leið og þeir færu til útlanda, gerðu grein fyrir því, hvar þeir fengju gjaldeyri til ferðalaga, að þeir noti ekki einhverjar fjárhæðir, sem þeir kynnu að hafa stungið undan, til þessara ferðalaga. Þetta þolir ekki hv. þm. Hann þolir ekki, að menn séu skyldir til þess að gera grein fyrir því, hvar þeir fá gjaldeyri til ferðalaga. Þetta á ekkert skylt við það að hefta einstaklingsfrelsi og mannréttindi. Það mætti alveg eins segja, að ferðafrelsi sé heft af því, að maður má ekki fara úr landi án þess að borga útsvar og skatta. Ég vil segja, að það sé meiri takmörkun á mannréttindum og einstaklingsfrelsi en þó að maður, sem fer til útlanda, verði að gera grein fyrir því, hvar hann fær gjaldeyri til ferðalaga.

Viðskiptamálunum hef ég ekki íþyngt með miklum frv. eða till. í þeim málum, og ég mætti kannske fremur liggja undir ámæli fyrir að hafa ekki gert það, heldur en að hafa gert of mikið af því. Það, sem gerzt hefur, er það, að það voru sett lög um fjárhagsráð, þegar þessi ríkisstj. tók við, og þeim l. hefur ekki verið breytt síðan þau voru sett. Og að ég hafi haft frumkvæði að skipun nefnda eða sett höft og reglur, það er alveg út í loftið, — ég hef ekki komið nálægt því. Þau afskipti, sem ég hef af þeim málum, eru miklu minni en ég tel rétt, að viðskmrn. hafi, en það er vegna þess, að þessi mál yfirleitt, fjárhagsmálin, viðskiptamálin, verðlagsmálin og skömmtunarmálin, heyra ekki undir mitt ráðuneyti, heldur ríkisstj. í heild, því miður, því að ég vil, að þau heyri undir einhvern einn mann, sem getur haft fasta stjórn á þeim, en þau séu ekki í því losaralega formi, sem þau eru nú í. Ég tel, að fjárhagsráðsl., sem nú hafa verið í gildi í nærri 2 ár, hafi á margan hátt verið góð og veitt margháttað gagn, en það hafa líka komið fram gallar á þeim, sem nauðsynlegt er að lagfæra, og þar á meðal þessi. En ég hef sannarlega ekki verið að bera fram till. um höft eða nefndir í viðskiptamálunum, svo að ég sé að drepa þjóðfélagið í dag. — það held ég að sé ofsagt. — Hv. þm. sagði, að ég hefði ekki staðizt reiðari heldur en þegar ég hefði ekki nægilega margar milljónir til þess að valda höftum. Ég kom lítið nálægt því máli, annað en að ég benti fjvn. á það á fundi, sem ég var kvaddur á hjá henni, að þetta fé, sem n. ætlaði í því skyni, mundi ekki nægja að óbreyttum ástæðum, og ég er sannfærður um, að það gerir það ekki. Eitt af tiltækjum þessarar n., fjvn., var það, að hún skar niður beinlínis út í loftið ýmsa kostnaðarliði í rekstri ríkissjóðs og taldi, að í því væri fólginn sparnaður. Þetta er eins og hver önnur vitleysa. Það, sem þarf að gera, er það, að gera ráðstafanir til samdráttar með sérstökum lögum, svo á sparnaðurinn að koma sem afleiðing af því. En að skrifa á pappírinn, að útgjöld fjárhagsráðs skuli lækka svo og svo mikið, en gera ekki ráðstafanir til þess, að fjárhagsráðsl. sé breytt, það þýðir ekki nokkurn skapaðan hlut. Það er alveg sama, hvort upphæðin stendur í fjárl. eða ekki, þetta er áætlunarupphæð, og verður að fara sem fara vill með það, og að ég sé reiður af þessu, er jafnmikill sannleikur eins og að hv. þm. hélt því fram, að ég væri svo hræddur, að ég þyrði ekki að koma hér og hlusta á hann.

Hv. þm. talaði um baráttu Óskars Halldórssonar. Það væri freistandi að tala um verzlunarhætti Óskars Halldórssonar, en af því að hann er hér ekki til að svara til saka, þá ætla ég ekki að gera það, en ég efast um, að það væri málstað hv. þm. til framdráttar að draga hann inn í umr. Svo ekki meira um það hér.

Í niðurlagi síns máls fannst mér hv. þm. komast að þeirri niðurstöðu, að eina úrræðið væri eiginlega það að taka upp till. hv. 1. þm. Reykv. í þessari þáltill., sem fer fram á gengislækkun eða frjáls afnot gjaldeyrisins, sem að nokkru leyti þýðir það sama. Hvort tveggja þýðir almenna kjararýrnun fyrir þjóðfélagsþegnana, nokkuð jafnt hvort þeir eru efnaðir eða fátækir. Það er þetta, sem ég hef haft á móti því að fara út í gengislækkun, að það rýri kjör þegnanna í þjóðfélaginu jafnt, hvort sem þeir hafa möguleika til að standa undir því eða ekki. Hins vegar skil ég það vel, að frá sjónarmiði atvinnurekenda og heildsala, eins og þeirra þm. Barð. og 1. þm. Reykv., þá sé það kannske frekar leið en að taka þá fjármuni, sem þarf til þess að jafna metin, á þann hátt að taka þá með sköttum, þar sem tekjur og eignir eru. Í því liggur munurinn á þeirri aðferð, sem farin hefur verið, og þeirri aðferð, sem hér er stungið upp á. Og það er það, sem ég sagði, og við, sem um þetta höfum rætt, að væri sú stefna, sem Alþfl. hefði beitt sér fyrir, að út í almenna kjaraskerðingu, hvort sem efnaðir standa undir henni eða ekki, yrði ekki farið, heldur þá leið að reyna að afla ríkissjóði tekna á ýmsan hátt, og þá fyrst og fremst hjá þeim mönnum, sem hafa efni á að greiða þessi gjöld, en það yrði ekki látið ganga jafnt yfir alla, hvort sem þeir eru ríkir eða fátækir. Á þann hátt eru skatttekjur ríkisins innheimtar, og á þann hátt er féð svo notað til þess að jafna metin hjá útflytjendum, sem ekki geta staðið undir tekjuskattinum, og til þess að greiða niður vöruverð í landinu og lækka dýrtíðina og vísitöluna. Þetta er meginstefnumunurinn, hann er alveg augljós og liggur fyrir. Hv. þm. spurði, hvað væru mörg sund opin til að komast út um í dag. Ég tel þetta það sund, sem ég vil fara, enn sem komið er. Ég vil á einhvern hátt reyna að draga úr gjöldum ríkisins og auka við tekjurnar, til þess að jöfnuður náist á fjárl., og ég er alveg sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að það er eitt skilyrði fyrir því, að við getum komið nokkru viti í hlutina, — og það er, að við fáum greiðsluhallalaus fjárl., og það vil ég gera með því að lækka útgjöldin og auka tekjurnar. Mér hefði sýnzt að fjvn., eftir allan þann tíma, sem hún hefur setið, hefði kannske átt að geta gert um það einhverjar till. aðrar en þær að skila fjárl. með 28½ millj. kr. greiðsluhalla, ef hennar till. eru samþ., án þess að taka tillit til augljósra gjalda, sem ekki eru færð á frv.

Hv. þm. klykkti út sitt mál með því að segja, að annaðhvort hefði ég ekki kynnt mér málið eða ég færi vísvitandi rangt með það, reynslan hefði sýnt og sannað, að hann hefði á réttu að standa, það, sem hann hefði sagt fyrir, fyrir tveim árum, stæði eins og stafur á bók, og um það skal ég ekki efast. Ég fer ekki að fara í deilur við hv. þm. um þetta, hann getur haft um það þær skoðanir, sem hann vill, hvort ég tali á móti betri vitund eða þekki svo lítið inn í þessi mál, að hann hafi tilefni til þess að tala svona. En ég get sagt honum það, að ég trúi því, að hvert orð, sem ég hef sagt, sé rétt og ekki á móti betri vitund. Hitt kann að vera, að hann sé mér margfróðari í þessu máli eins og öðrum, því að það eru fá mál, sem hann telur sig ekki hafa betur vit á en flestir, ef ekki allir aðrir, — hann sjálfsagt hefur það, um það skal ég ekkert segja, en það er a. m. k. ekki ásetningssynd, ef ég hef farið hér rangt með mál.