14.11.1950
Neðri deild: 21. fundur, 70. löggjafarþing.
Sjá dálk 964 í B-deild Alþingistíðinda. (2110)

88. mál, aðstoð til útvegsmanna

Lúðvík Jósefsson:

Herra forseti. Hér liggur nú fyrir frv. um skuldaskil vélbátaútvegsins. Þetta er því ekkert smámál, þegar þess er gætt, að vélbátaútvegurinn er einn gildasti þátturinn í atvinnulífi okkar. Það hafa verið birtar skýrslur, sem sýna, að hann leggur til hér um bil 75% af gjaldeyristekjum okkar árlega. Svo að það atriði að samþykkja l. um þvinguð skuldaskil á þennan atvinnuveg er eitt stærsta málið, sem fyrir þingið getur komið. Það er því varla hægt að ræða mál þetta án þess að koma víða við og gera sér ljósa grein fyrir því, hvernig nú er ástatt í þessum efnum. Ég skal þó reyna að stytta mál mitt og lengja ekki umr. fram yfir það, sem óhjákvæmilegt er. Mér hafa fundizt umr. þær, sem hér hafa farið fram um skuldaskil vélbátaútvegsins, furðu einhliða. Það hefur verið rétt eins og um væri að ræða prívatmál útvegsmanna, sem kæmi lítið við þeim mönnum, sem eiga þó allt sitt undir þessum atvinnuvegi, og landsmönnum í heild. Það er vitað, að vélbátaútvegurinn á nú við mikla örðugleika að stríða, og því hefur verið lýst æ ofan í æ, að einn stærsti þátturinn í því er aflaleysið á síldveiðunum á undanförnum sumrum. Ríkissjóður hefur brugðizt svo við þessum óhöppum, að hann hefur veitt kreppuhjálp til þeirra, sem verst hafa verið staddir. Þegar þetta hefur verið gert og komið fyrir hér í Nd., hefur það komið fram, að meiri hlutinn, sem þá hefur verið, hefur litið svo á, að veita bæri þessa aðstoð sem styrk, sem ekki bæri að endurkrefja, og litið á það sem eðlilega aðstoð, ef það þá dygði útveginum. En nú hefur vélbátaútvegurinn orðið að búa við fleiri örðugleika en síldarleysið. Hann hefur orðið að búa við þung kjör frá hinu opinbera og orðið að sætta sig við sama fiskverð nú í rúm 3 ár, þegar allir aðrir, í hvaða rekstri sem þeir eru, hafa fengið stórauknar tekjur, en þeir, sem við bátana vinna, búa við óbreytt kaupgjald, en allir aðrir fá stórfellda launahækkun. Þetta er á sama tíma og dýrtíðin hefur stóraukizt og allt farið hækkandi, og hefur þetta þyngt mjög fyrir útgerðinni samhliða aflaleysinu. Og nú skulda útgerðarmenn svo mikið, að talið er, að verði að gera þá upp og framkvæma skuldaskil í þessari atvinnugrein. Ef málið væri svo auðvelt, að aðeins þyrfti að bjarga tilteknum hópi manna, sem við bátaútveg fengist, og veita þeim eftirgjöf skulda, svo að þeir gætu aftur farið að róa á miðin, þá býst ég við, að margir mundu ljá málinu lið, en málið er nú ekki svo einfalt. En mesti vandinn er ekki sá, að útgerðarmenn geti ekki staðið í skilum, heldur hitt, að mjög stór þáttur í íslenzku atvinnulífi er að hrynja og afkomu fjölda manna þannig stefnt í hreinan voða, og bitnar þetta þyngst á því fólki, sem stundar þennan atvinnuveg í sjávarþorpum og útgerðarbæjum úti um land. En þegar svo er komið málum, þá er það lausn hins opinbera að framkvæma skuldaskil hjá þessum atvinnuvegi, og segja við þá, sem staðið hafa að því að afla 75% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar: Þið, sem eigið kröfur á þessa útgerð, skuluð gefa útgerðinni þær eftir. — En þeir, sem eiga kröfur á útgerðina, eru m.a. sjómenn. Það er hinn mesti misskilningur, að sjómenn hafi þegar fengið allt sitt. Þeir eiga kröfur, sem hafa nú ekki lengur forgangsrétt. Þetta eru menn, sem hafa lagt sig í líma við þetta starf og hafa trúað, að með bættri rekstrarafkomu mundu þeir fá skuldir sínar greiddar. En upphæðir þær, sem starfsmenn útgerðarinnar eiga nú inni, eru allverulegar. Þessir menn eiga nú með þessu patenti að fá kröfur sínar greiddar aðeins að nokkrum hluta og það með bréfum, sem þeir fá ekki peninga fyrir, nema þá með því móti að fara á braskaramarkað með þau. Hverjir aðrir eiga svo kröfur hjá útgerðinni? Halda menn, að það séu heildsalarnir og embættismennirnir og þeir aðrir, sem auðveldast ættu með að bera þetta? Nei, það eru útgerðarbæirnir og þorpin og fólkið, sem þar býr, og fyrirtæki þau, sem það hefur komið upp, sem þetta kemur þyngst niður á. Ég skal taka dæmi til að sýna, hve heppilega ráðstöfun hér er um að ræða. Það hefur verið rætt hér um Ísafjörð og erfiðleika þá, sem þar steðja að. Þegar á að strika út allverulegan hluta af skuldum vélbátaútvegsins á Ísafirði, eða um 2–3 millj. króna, — hverjir verða þá fyrir skellinum? Það eru verzlanir þær, sem útgerðin hefur skipt við á staðnum, vélaverkstæði og ýmiss konar samtaka- og samvinnufélagsskapur Ísfirðinga sjálfra, sem nú undanfarið hafa stunið undir þeim byrðum, sem á þeim hafa hvílt. Og nú er þessum aðilum sagt, að vandamál þeirra skuli vera leyst, ef þeir striki út kröfur sínar á útgerðina. Það er þetta og ekkert annað, sem lausn þessa vandamáls byggist á samkvæmt þessum till. Ég vil nefna annað dæmi úr mínu byggðarlagi. Og er fróðlegt fyrir þann flokk, sem hefur gumað svo mjög af stuðningi sínum við samtök útvegsmanna, að athuga það. Þar hafa útvegsmenn komið upp olíusamlagi, sem sér um sölu á brennsluolíu, komið upp sjóðum, sett á stofn sitt eigið félag, sem sér um sölu á afurðum útgerðarinnar og sér um innkaup á nauðsynjavörum til hennar. Það hefur verið komið upp vélaverkstæði og dráttarbraut, sem sér um viðgerðir á bátum félagsmanna. Þessir aðilar hafa teygt sig jafnvel lengra en þeir gátu til að reyna að halda bátunum gangandi. En hver er svo lausn Alþ. á þessum málum? Hún er sú, að setja öll þessi samtök á hausinn. Þau eiga að fá greiðslu á skuldum sínum í bréfum, sem ekki eru gjaldgeng, fyrr en en þá eftir mörg ár og þá aðeins að litlu leyti. Að því leyti, sem nú er óhjákvæmilegt að veita bátaútveginum eftirgjöf á skuldum eða gjaldfrest, þá verður það að vera vandamál þjóðfélagsins í heild. Það er ekki hægt að segja við þá, sem stunda þennan atvinnuveg eða eiga skipti við hann, að þeir skuli taka á sig byrðarnar, sem af þessu stafa, en þeir, sem fleyta rjómann af atvinnurekstri þessum, skuli sleppa og ekkert leggja fram. En það er ekki nóg með, að svona sé komið fram við útgerðarbæina, heldur er farið svo með sjómennina, sem alalltaf er þó verið að segja, að séu of fáir, að engin önnur starfsstétt í landinu hefði látið bjóða sér slíkt, sem þeir hafa orðið að þola. Þeir hafa orðið að þola, að Alþ. samþykkti að taka af þeim rétt til að innheimta kaup sitt hjá útgerðinni. Hvað hefðu hv. þm. sagt, ef samþ. hefði verið að taka af þeim rétt til að innheimta kaup sitt? Og hvað hefðu aðrar starfsstéttir í landinu sagt við slíkri meðferð? Ætli þeir hefðu ekki sagt: Hingað og ekki lengra. — Og það hygg ég, að allir hefðu sagt. En Alþ. hefur samþ. þetta og ætlar nú enn að halda áfram á þeirri braut að neita sjómönnum um rétt til að innheimta kaup sitt, sem er þó vissulega ekki hátt eftir aflaleysið undanfarið.

Það er sannarlega ekki von, að margir vilji stunda þennan atvinnuveg, þegar skilningur valdhafanna er á þessa leið, og ekki mikil von, að þeir staðir, sem hafa lagt sig fram til að afla gjaldeyris, geti dafnað, þegar búið er svona að þeim. Eins og ég hef komið að áður, tel ég það kjarna málsins, að ekki megi einangra þetta vandamál við vandamál nokkurra útvegsmanna, og það má ekki leysa málið á kostnað þess fólks, sem við þessa atvinnugrein vinnur, heldur þjóðarinnar í heild, því að það er þjóðarnauðsyn, að þessi atvinnuvegur geti haldið áfram af fullum krafti, en dragist ekki saman ár frá ári. Það er ekki langt síðan hæstv. ríkisstj. taldi sig vera að leysa öll vandamál, og vandamál útgerðarinnar líka, með gengislækkuninni. Það vita nú allir, að þessi samþykkt var geysilegt áfall fyrir vélbátaútveginn.

Svo mikið áfall, að í heilum landshlutum hefur öll vélbátaútgerð lagzt niður langan tíma úr árinu, þó að hún væri áður stunduð þar allt árið. Því hefur verið borið við, að þetta stafaði af því, að verðfall hefði orðið á fiski á erl. markaði síðan gengisbreytingin var gerð, þannig að hún hefði ekki reynzt nægileg, en nú eru fyrir hendi tölur, sem sanna, að þetta er rangt. Hvað saltfisknum viðvíkur sýna nýjar tölur, að meðalverðlækkun á honum síðan gengisbreytingin var gerð nemur 5% 2–6%, en saltfiskframleiðendur fá nú samt sem áður mun lægra verð fyrir fiskinn heldur en verið hefði, ef fiskábyrgðin hefði verið í gildi. Ég veit, að því verður haldið fram, að fiskábyrgðin hafi verið svo dýr, að ekki hafi verið hægt að halda henni áfram og því hafi einnig orðið að svipta vélbátaútgerðina henni. Ég hef nýlega lesið það í blaðinu Víði, að öll útgjöld af fiskábyrgðinni í þau 3 ár, sem hún var í gildi, hafi numið 50 millj. kr., en 30 millj. af því var vegna frosna fisksins, en 20 millj. á saltfisk, eða sem næst því. En þessar greiðslur voru taldar eftir, og virtist ríkja fullkomið skilningsleysi á því, hvaða gildi ábyrgðin hafði fyrir alla landsmenn og þó einkum fyrir vélbátaútveginn. Með fiskábyrgðinni var sjómönnum tryggt fast og ákveðið verð fyrir afla sinn. Bátarnir gátu gengið öruggir, því að vitað var, hvað fengist fyrir aflann. Með gengisbreytingunni var þetta öryggi rifið burtu. Sama má segja um hraðfrystihúsin, þau höfðu einnig öryggi, svo að þau gátu keypt fiskinn af bátunum og unnið úr honum, þannig að framleiðslan var á þessum tíma miklu meiri en eftir að þessu öryggi var kippt burtu og gengisbreytingin kom í staðinn. Ég tel, að ekki verði komizt hjá að minnast á, að á sama tíma sem ríkísvaldinu þótti of dýrt að greiða 50 millj. kr. á 3 árum fyrir þetta öryggi til handa vélbátaútgerðinni og hraðfrystihúsunum, þá hefur ekki þótt of dýrt að greiða embættismönnum ríkisins 23 millj. kr. hærri laun á einu ári, eða frá s.l. hausti, en það er hærri upphæð heldur en fiskábyrgðin kostaði á einu ári. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég telji ekki að a.m.k. sumir þessara manna hafi þurft launahækkun, en þeir hafa samt sem áður búið við mun betri kjör en menn þeir, sem þágu öryggi af fiskábyrgðinni. En gengisbreytingin var ekki gerð vegna bátaútvegsins, heldur til að létta af ríkissjóði greiðslum til öryggis þessum atvinnurekstri. Það var auðvitað góðra gjalda vert. En þá skyldi maður líka halda, að ríkisstj. hefði viljað létta ýmsum fleiri gjöldum af ríkissjóði og gera ráðstafanir á annan hátt til að tryggja rekstur útvegsins, t.d. með lækkun vaxta og skatta. En raunin varð sú, að ríkissjóður lækkaði í engu neinn þann skatt, sem ríkið hafði lagt á vegna fiskábyrgðarinnar, og þó var engu eytt til að tryggja það, að vélbátaútvegurinn gæti haldið áfram né til þess að tryggja fiskiðnaðinum öryggi í rekstri. Og í framhaldi af því, að fiskábyrgðinni var hætt og rekstri vélbátaútvegsins stefnt í voða með gengislækkunarlögunum, þá á svo nú að taka alla útvegsmenn og hengja í eitt reipi og gera öllum þeim, er sjávarútveg stunda, ómögulegt að lifa. — Það getur verið, að sumum finnist þessi orð mín nokkuð stór, en ég hygg, að þeir hinir sömu þyrftu ekki að leita lengi svipaðra skoðana hjá þeim, sem hafa það hlutskipti að búa við þau kjör og taka á sig þá erfiðleika, sem þessar ráðstafanir hafa haft í för með sér. Enda verður því ekki á móti mælt, að mikið skilningsleysi hefur ríkt um þessi mál hér á Alþingi. Og hin þvingaða skuldaskilaleið, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er gott dæmi um skilningsleysið á þeim vanda, sem útvegurinn á raunverulega við að stríða. Þegar þar á að fara að gera ráðstafanir til úrbóta, er aldrei gert það, sem beinast liggur við að gera eða útvegsmenn sjálfir hafa óskað eftir. Útvegsmenn hafa ekki beðið um þetta frv. og þær aðgerðir, sem fyrirhugaðar eru samkv. því. Þetta frv. er fram komið að undirlagi Landsbankans, eins og fram kemur í grg. frv., og það er hann, sem krefst þess, að rutt sé í burtu öðrum kröfum en hinum veðtryggðu; þær skulu standa óhaggaðar. Hins vegar hefur ekki komið nein krafa frá Landsbankanum um að lækka þá óhóflegu vaxtabyrði, sem á útgerðinni hvílir; en hvergi í víðri veröld munu slíkir vextir vera jafnháir og hér, eða 61/2%, út á veiddan afla, sem aðeins bíður eftir afskipun. Ef reiknað er með því, að meðalafli á vélbát sé 1000 skippund yfir vetrarvertíðina, þá þýðir það, að vaxtagreiðslurnar einar nema um 20 þús. kr. á ári. Svo hár er nú þessi eini póstur. En hann á ekki að lækka. Áður bundu þó bankarnir sig við 4%, en nú skulu það vera 61/2%, og engu þar um þokað. Ekki hefur Alþingi heldur séð ástæðu til að létta af útveginum útflutningsgjöldunum, sem lögð eru á útflutta vöru. Í öðrum löndum er útflutningurinn styrktur, en á Íslandi er lagt á hann allhátt gjald. Ef eitthvað á að gera fyrir bátaútveginn, t.d. eins og þegar sett voru lögin um hlutatryggingarsjóð, þá er eina leið Alþingis sú, að leggja hinar fjárhagslegu byrðar á útvegsmennina sjálfa. Tillaga, sem hér kom þá fram í því máli, um að leggja örlítið hundraðsgjald á innflytjendurna sjálfa, hún var felld af þinginu eftir mikinn bægslagang þeirra manna, er ganga erinda innflytjendanna leynt og ljóst. Allar óskir frá útvegsmönnum um þann stuðning af hálfu ríkisins, að þeir fái að létta af sér nokkru af milliliðaokrinu, hafa enn fremur verið hundsaðar. Hins vegar er svo útvegsmönnum boðið upp á allar aðrar „lausnir“, eins og t.d. þessa skuldaskilaleið, sem engir útvegsmenn hafa óskað eftir.

Það er ekki nema eðlilegt, að menn spyrji, hvernig á því standi, að leiðir eins og þessar skuli eiga að fara á Alþingi. Ég hef nú löngum þótzt finna það, að hjá hv. framsóknarmönnum ríki í þessu efni skilningsleysi og beinn fjandskapur við útveginn á köflum, sem styðst við þá skoðun, að það sé vinningur fyrir sveitirnar, að dauflega gangi við sjóinn. Það hefur t.d. ekki leynt sér hjá þessum flokki, að hann hefur reynt að hamla þar framkvæmdum, eins og nýsköpunarframkvæmdunum á sínum tíma, og í blaði flokksins klingir þetta alltaf annað slagið; og af hans hálfu hefur ekki staðið á því, að talað væri um, að fara þyrfti hina lögþvinguðu skuldaskilaleið. Einnig nokkur hluti Sjálfstfl. vill fara þessa leið, sá hluti hans, sem nú er í innilegustum venzlum við ríkisvaldið og vill koma sér undan því að hjálpa útveginum með því að láta nokkuð af forréttindum sínum eða fríðindum. Hann vill gjarnan lögþvinga skuldaskil sjávarútvegsins, og ríkisvaldið gengur hans erinda.

Þetta mál á nú eftir að fá eðlilega athugun í sjútvn., og mun ég reyna að gera þá tilraun að fá þar fram nokkrar breyt. á frv., enda þótt ég sé því ósamþykkur í meginatriðum. Aðalatriðið fyrir útveginn er hinn gangandi rekstur, sem frv. þetta tryggir á engan hátt, og ef hann væri tryggður, mundu útgerðarmenn mótmæla með öllu afskiptum eins og þessum. En þegar svo er komið sem nú, að útveginum er neitað um allt rekstraröryggi, þá fallast mönnum hendur, og sumir segja: Ja — hví ekki að njóta þess skjóls, sem Alþ. ætlar með þessu að veita okkur, þó það kunni þá að leiða til almenns flótta frá útgerðinni? — En þær mundu afleiðingarnar verða, ef farið verður inn á þessa óheillavænlegu leið. Og það kemur væntanlega brátt í ljós við framgang þessa máls, hvort þegar er búið að binda svo hendur þingmanna í þessu máli, að ekki megi velja aðrar leiðir heppilegri.