02.03.1951
Sameinað þing: 48. fundur, 70. löggjafarþing.
Sjá dálk 1492 í B-deild Alþingistíðinda. (44)

Almennar stjórnmálaumræður (eldhúsdagsumræður)

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) :

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Aðaláhyggjuefni þeirra, sem töluðu á mánudaginn fyrir kommúnistaflokkinn og Alþfl., var það, að nú mundi verða hér miklu frjálsari verzlun en þekkzt hefur um langt skeið. Hagfræðingur Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, sem mjög fordæmdi væntanlegar tillögur ríkisstj., sagði, að þær gætu jafnvel haft þær ægilegu afleiðingar í för með sér, að eftirspurn eftir vörum yrði bókstaflega fullnægt og nægar vörur til að horfa á í búðunum. Áki Jakobsson sagði, að ráðstafanirnar mundu gera vöruskiptaverzlunina miklu erfiðari (hann óttast um fyrirtæki kommúnistanna, sem eiga að byggjast á vöruskiptaverzlun). Og mig minnir, að það væri hann, sem sagði, að iðnaðurinn mundi leggjast í rúst, ef innflutningurinn væri aukinn, svo að vöruskorturinn hyrfi.

Segja má, að það sé næsta broslegur vesaldómur, sem fram kemur hjá þessum flokkum. Undanfarið hafa þeir mjög lagt stjórninni það til lasts og notað sem eina aðalástæðuna fyrir kaupkröfum sínum og verkföllum, að vöruþurrð og svartur markaður væri í landinu. En nú, þegar stj. lýsir yfir því, að hún ætli að bæta úr þessu, rísa þeir upp á afturfótunum, berja sér á brjóst og hrópa, að stj. ætli að fremja þá óhæfu, að flytja inn vörur fyrir gjafafé, fullnægja eftirspurninni og útrýma svartamarkaðsbraski í verzluninni. Ég efast ekki um, að formælandi Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, hafi bæði menntun og greind til að sjá, að þessi afstaða hans geri hinni hagfræðilegu menntun hans lítinn sóma og óheilindin í röksemdafærslu hans séu varla fræðimanni samboðin.

Í tvo áratugi hefur verzlunin orðið að búa við verzlunarhöft og sívaxandi opinbera íhlutun. Skriffinnskan og misræmið hefur færzt í aukana með ári hverju. Allir, sem við verzlun fást, eru orðnir þreyttir á þessu. Síðustu árin hefur vöruskorturinn farið vaxandi og ýmsar nauðsynjavörur verið lítt fáanlegar. Almenningur er orðinn þreyttur á þessu. Ríkisstj. hefur margsinnis lýst yfir því, að hún mundi gera allt, sem í hennar valdi stæði, til að taka mætti upp frjálsari verzlunarhætti. En við marga örðugleika hefur verið að stríða. Fyrst varð að leita jafnvægis í efnahagsmálunum, og það var gert með gengisbreytingunni. Þegar áhrifa hennar fór að gæta, var byrjað á því að afnema skömmtunina að mestu leyti. Það heppnaðist vel og olli engum truflunum. Ég geri ráð fyrir því, að hægt verði mjög bráðlega að afnema þá skömmtun, sem enn er í gildi. Næst var gefinn frílisti fyrir kornvörum, útgerðarvörum, olíum og fleiru. Skömmu síðar var bætt á þennan frílista nauðsynlegustu vefnaðarvörum og smávörum. Næstu vikur kemur á markaðinn mikið af þessum vörum, og ætti enginn hörgull á þeim að vera. Eins og við var að búast, var mjög mikil og að ýmsu leyti óeðlileg eftirspurn á gjaldeyri fyrir þessum vörum fyrst í stað. En nú, þegar menn vita, að hægt er að flytja þessar vörur inn af hverjum sem er og án takmarkana, er eftirspurnin að komast í eðlilegt horf. Innflytjendur þurfa að gera sér grein fyrir, að það er ástæðulaust að tryggja sér meiri gjaldeyri en þeir ætla sér raunverulega að nota. Og þeir verða jafnframt að gera sér ljóst, að með frjálsum innflutningi myndast samkeppni í verzluninni um verð og gæði, sem mjög hefur skort meðan höftin stóðu í blóma. Um leið fær almenningur það hlutverk að halda samkeppninni lifandi með því að leita eftir, hvar hann getur gert hagstæðust kaup.

Þannig stendur þétta nú. Undanfarna mánuði hefur ríkisstj. haft til athugunar, hvernig unnt væri að gera svo stórt átak, að segja mætti, að verzlunin væri að miklu leyti úr viðjum haftanna og skriffinnskunnar. En frjáls verzlun og nægilegt vöruframboð mundi létta almenningi í landinu baráttuna við dýrtíðina meira en nokkuð annað. Erfiðleikar útvegsins hafa truflað lausn þessa máls á þann hátt, sem ríkisstj. hefði helzt óskað. En ég held, að fullyrða megi, að málum sé nú svo komið, að auk hins skilorðsbundna frílista til aðstoðar útveginum verði gefinn út annar stærri frílisti, sem inniheldur fjöldann allan af nauðsynlegustu neyzluvörum almennings. Vil ég nefna eftirfarandi vörutegundir:

1. Allar kornvörur, baunir og ertur.

2. Kaffi.

3. Sykur, kakaó.

4. Ýmiss konar baðmullarvefnaður, léreft, kjólaefni, tvisttau o. fl.

5. Nærfatnaður, sokkar úr ull og baðmull, lífstykki.

6. Smávörur, nálar, tvinni, bönd, leggingar, ullargarn o. fl.

7. Búsáhöld úr leir, gleri, járni, stáli og aluminium.

8. Lyfjavörur.

9. Leður og skinn.

10. Gólfdúkar, þakpappi, veggpappi, kokseldavélar.

11. Bækur og blöð.

12. Alls konar útgerðarvörur.

13. Ýmiss konar vörur til iðnaðar.

14. Kol, olíur, benzín, stál og járnplötur.

15. Ýmsar kemiskar vörur.

16. Ýmsar vörur til landbúnaðar, svo sem varahlutir í landbúnaðarvélar.

Hér er aðeins stiklað á því stærsta, og margt er að sjálfsögðu ekki hægt að telja upp.

Þótt gera verði ráð fyrir, að vörur á hinum skilorðsbundna lista bátaútvegsins þurfi að hækka nokkuð í verði, þá er á hinum stærri lista fjöldi af neyzluvörum almennings, sem hægt verður að flytja inn hindrunarlaust og full ástæða er til að ætla, að almenningur fái með hagstæðasta samkeppnisverði. Þessi breyting á verzluninni á að koma fólkinu í landinu að meiri og raunverulegri notum en vafasamar kauphækkanir, sem knúðar eru fram með truflun og átökum í atvinnulífinu. — Það má gera ráð fyrir því, að stóraukinn innflutningur verði næstu mánuði á öllum helztu neyzluvörum almennings. Jafnframt verða ýmsar breytingar gerðar til þess að draga saman það haftakerfi, sem verið hefur, og hjálpa viðskiptalífinu til að komast í óþvingað, heilbrigt og eðlilegt horf, eftir því sem ástæður frekast leyfa. Menn verða þó að sýna nokkra þolinmæði, því að nokkurn tíma tekur að koma á þessari breytingu.

Ég tel fyrir mitt leyti, að takist vel þessi tilraun um stórbætta verzlunarháttu, þá sé það stærsta skrefið, sem tekið hefur verið um langt skeið til þess að bæta kjör almennings í landinu. En þessar mikilvægu ráðstafanir er hægt að gera að engu með því að stöðva þá uppsprettu, sem öll verzlun hlýtur að byggjast á, en það er útflutningsframleiðsla landsins. Ef hún er stöðvuð með kaupdeilum um hábjargræðistímann, þá skortir þjóðina gjaldeyri til að kaupa neyzluvörurnar, en vöruskortur og svartur markaður heldur innreið sína á ný. Öll hin pólitíska barátta jafnaðarmanna og kommúnista, sem nú eru í stjórnarandstöðu, gengur út á það að gera ótrygga afkomu launþeganna í landinu og kasta þeim út í styrjöld og stéttabaráttu, sem ekki getur fært þeim annað en erfiðleika, tjón og vonbrigði. Þessir flokkar halda sífellt logandi eldum óánægjunnar hjá launþegum landsins, með því að hamra á því seint og snemma, að þeim fjandsamleg ríkisstjórn sé að svipta þá rétti, sem þeir eigi til hærri launa í samræmi við hækkandi vísitölu og að öll viðleitni ríkisstj. til að stöðva kapphlaupið milli verðlags og vinnulauna sé illgirnisleg árás á lífsafkomu launþeganna. Kemur nú nokkrum til hugar, öðrum en þessum skeleggu rauðu bardagahetjum, að nokkur ríkisstj. mundi leggja á sig allt það erfiði, útsetja sig fyrir allar þær svívirðingar og standa í því daglega stríði, sem mótstaða gegn kauphækkunum hefur í för með sér, ef þessi sama ríkisstj. vissi ekki og hefði fyrir því fulla sannfæringu, að þjóðarbúið getur ekki haldið uppi rekstri sínum með síhækkandi kaupkröfum, án þess að nokkur verðhækkun eða aukning eigi sér stað á framleiðslu landsmanna?

Á s. l. ári hækkuðum víð verð á erlendum gjaldeyri um nálega 75% og lækkuðum gengi krónunnar að sama skapi. Þetta var gífurlegt átak, sem gert var til þess, að útflutningsframleiðslan gæti+ borið sig. Þetta átak var og gert til að jafna metin milli atvinnustéttanna í landinu, vegna þess að efnahags- og launakerfið var komið úr jafnvægi. Atvinnustéttirnar í landinu skipta á milli sín þjóðartekjunum. Ef þjóðartekjurnar vaxa ekki í heild, getur engin stétt aukið tekjur sínar, nema með því að taka aukninguna af einhverri annarri stétt. Kauphækkun, sem ekki byggist á aukinni framleiðslu eða verðhækkun á erlendum markaði, getur ekki orðið varanleg vegna þess, að þær stéttir, sem verðhækkunina borga eða hún lendir á, leita endurgjalds á einn eða annan hátt frá þjóðarheildinni. Þetta sést bezt á afkomu útvegsins. Þegar bátaútvegurinn er ekki lengur arðberandi, vegna þess að hann hefur að sínu leyfi farið svo varhluta í skiptingu þjóðarteknanna, að þeir, sem að útveginum starfa, geta ekki haft svipaðar tekjur og aðrar stéttir, þá gerist eitt af tvennu: Annaðhvort gefast menn upp við að starfa í þessari atvinnugrein og hún stöðvast eða ríkisvaldið færir tekjurnar á milli, tekur með sköttum og tollum af þeim, sem hafa fengið of mikið, og fær þeim í hendur, sem fengið hafa of lítið. Þetta er nákvæmlega það, sem sú ríkisstj. gerði, er Alþfl. veitti forstöðu. Hún stöðvaði hækkun vísitöluuppbótarinnar til launþeganna til þess að hindra, að með því móti væri tekið of mikið af útflutningsframleiðslunni, bátaútveginum. Hin sama ríkisstj. lagði á skatta og tolla, er námu um 90 millj. kr., sem hún tók úr vasa launþeganna og borgaði til útvegsins, til þess að hann fengi þann skerf þjóðarteknanna, sem honum bar. Þetta gerði sá flokkur, Alþfl., sem nú berst mest fyrir því, að launastéttirnar loki augunum fyrir þessu algilda lögmáli.

Það er gersamlega vonlaust, að íslenzka þjóðin geti brotið gegn þessu lögmáli um skiptingu þjóðarteknanna, án þess að hún súpi af því seyðið með sívaxandi misræmi í allri efnahagsstarfseminni, með sífjölgandi árekstrum í öllum atvinnurekstri og með síendurteknum átökum stéttanna um skiptingu þjóðarteknanna. Það er þetta, sem ríkisstj. er að reyna að hindra, en það er þetta, sem báðir rauðu flokkarnir eru að reyna að koma fram.

Árangurinn getur orðið á einn veg, og aðeins einn. Atvinnuvegirnir hrinda af sér launasókninni með því að gera hinar auknu tekjur verðminni en áður. En hinn sífelldi, skammsýni áróður hinna ábyrgðarlausu rauðu flokka kemur af stað flóðbylgju nýrra launahækkana og dýrtíðar, með ófriði, úlfúð og átökum innan þjóðfélagsstéttanna, þá er enginn máttur, sem getur hindrað það, að íslenzka krónan falli aftur í verði og gengi hennar lækki. Þetta er það lögmál, sem stjórnar efnahagsstarfsemi þjóðfélagsins. Á þann hátt hljóta að hverfa allar þær kauphækkanir, er framkvæmdar eru á kostnað einstakra stétta og ekki byggjast á raunverulegri tekjuaukningu þjóðarbúsins.

Kauphækkanir, eins og sakir standa, geta því aldrei orðið kjarabætur fyrir þá, sem þær fá, vegna þess að enginn grundvöllur er nú til fyrir kjarabótunum. Andstöðuflokkarnir munu nú segja, að ekki sé mark takandi á því, sem ég segi, því að ég sé að reyna að fegra málstað ríkisstj. En launþegar ættu þó að trúa þeim mönnum, sem þeirra eigin samtök hafa valið til að láta í ljós álit sitt um þessi mál. Eftir gengisbreytinguna á síðasta ári lét Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja nefnd sérfræðinga semja álit um áhrif gengislækkunarlaganna á kjör launþega. Þessir sérfræðingar voru Guðjón B. Baldvinsson, Jónas Haralz, Kristinn Gunnarsson og Magnús Ástmarsson. Mun enginn halda því fram, að þessir menn séu launþegasamtökunum óvinveittir. Í þessu áliti, sem að mörgu leyti er ritað af hreinskilni, raunsæi og glöggskyggni, ganga niðurstöður trúnaðarmanna launþegasamtakanna algerlega í berhögg við skoðanir þær, sem hinir pólitísku verkalýðsflokkar eru nú að reyna að fá launþegana til að trúa og Alþýðusambandið hefur nú gagnrýnilaust gert að sínum málstað, þótt furðulegt sé. — Þeir segja:

„Niðurstaða nefndarinnar um það atriði, að hve miklu leyti almennar kauphækkanir mundu koma að haldi til þess að vega á móti þessari kjaraskerðingu, er sú, að núverandi ytri aðstæðum óbreyttum og að óbreyttu því samhengi, sem nú er á milli almenns kaupgjalds annars vegar og verðlags í landinu hins vegar, þá verði almennar kauphækkanir launþega ekki til þess að auka varanlega hluta þeirra af þjóðartekjunum.“

Enn segja þeir:

„Niðurstöður þessara íhugana eru þá þær, að þær almennu kauphækkanir, er lögin gera ráð fyrir, muni leiða til nokkurra kjarabóta fyrir launþega, en hæpið sé, hvort þær kjarabætur geti haldizt, a. m. k. að öllu leyti, þegar frá líður. Af þessu leiðir einnig, að gera má ráð fyrir, að enn frekari kauphækkanir muni ekki koma launþegum að miklu haldi nema skamma hríð.

Í stuttu máli má segja, að eins og viðhorfið er nú í íslenzku þjóðfélagi, séu almennar kauphækkanir ekki vænleg leið til kjarabóta fyrir launþega. Það, sem mestu ræður um slíkar kjarabætur, eru tæknilegar, stjórnmálalegar og félagslegar aðstæður, sem launþegasamtökin aðeins geta haft óbein áhrif á. Miklar almennar kauphækkanir hafa einnig í för með sér alvarlegar truflanir á starfsemi efnahagslífsins og síaukna verðmætisrýrnun sparifjár, afleiðingar, sem launþegasamtökin geta ekki látið hjá líða að taka tillit til, er þau marka stefnu sína.“

Hér eru það trúnaðarmenn launþeganna sjálfra, sem kveða upp dóminn og segja, að almennar kauphækkanir séu ekki vænleg leið til kjarabóta fyrir launþega, eins og sakir standa.

Í álitinu kemur fram merkileg athugun á afstöðu sjávarútvegsins til kauphækkana, sem koma eftir að gengislögin eru gengin í gildi. Þar segir svo, og vil ég biðja menn að taka vel eftir:

„Nú hefur reynslan þegar leitt í ljós, að aðstaða sjávarútvegsins er örðugxi en ráð var fyrir gert, þegar tillögurnar um hið nýja gengi voru settar fram. Það er því ekki ósennilegt, að talið verði, að sjávarútvegurinn geti ekki borið þann tekjuflutning, sem kauphækkanirnar fela í sér, án þess að gripið verði til nýrra ráðstafana honum í vil. Þetta verður að sjálfsögðu því sennilegra sem kauphækkanirnar verða hærri.“ — Þetta eru þeirra orð.

Einmitt þetta hefur komið í ljós og kauphækkanirnar, sem bátaútvegurinn hefur orðið að taka á sig eftir gengisbreytinguna, er einn meginþátturinn í þeim erfiðleikum, sem þessi útvegur á nú við að etja, og gerir nauðsynlegt, að gripið verði til nýrra ráðstafana honum til stuðnings. Þetta sýnir, að gengislækkunin var ekki nægileg fyrir bátaútveginn til þess að hann gæti orðið sjálfbjarga. En hér auka líka erfiðleikana miklar verðhækkanir á erlendum markaði á vörum, sem útvegurinn þarf að kaupa.

Þeir, sem sá tortryggni, uppskera úlfúð. Það er auðvelt að láta tortryggnina festa rætur, þegar lífsbaráttan er hörð og erfið. En þetta litla og sundurþykka þjóðfélag á nú afkomu sína og velsæld í nánustu framtíð algerlega undir því, að úlfúðin og fyrirhyggjuleysið fái ekki yfirhöndina og þjóðinni verði ekki kastað út í innbyrðis baráttu, hjaðningavíg stéttanna, þar sem enginn ber hærri skjöld, en allir þola skaða og sársauka.