03.02.1953
Efri deild: 65. fundur, 72. löggjafarþing.
Sjá dálk 180 í C-deild Alþingistíðinda. (3042)

194. mál, sparisjóðir

Frsm. minni hl. (Karl Kristjánsson):

Herra forseti. Svo sem hv. frsm. meiri hl. skýrði frá, hefur fjhn. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. En hins vegar vil ég vísa á bug, að í því efni hafi nokkrir sérhagsmunir ráðið að því er minni hl. snertir.

Við hv. 1. þm. Eyf. lítum svo á, eins og við höfum gert grein fyrir í nál., að það sé alls ekki eðlilegt að fela Landsbankanum eftirlit með sparisjóðum landsins, þvert á móti óviðeigandi. Hv. flm. telur það aftur á móti, að mér virðist, æskilegt, og þeir hv. nm., sem með honum standa, grunar mig að láti miklu ráða um afstöðu sína, að Landsbankinn hefur lýst yfir, að hann skuli framkvæma eftirlitið á sinn kostnað, ríkissjóðnum að kostnaðarlausu. Það er nú gott og blessað að létta útgjöldum af hinum gjaldþreytta ríkissjóði, sem fáir hlífa, satt að segja. En hafa skyldi þó gát á því hverju sinni, hvort skynsemin mælir með sparnaðinum, þegar á allt er litið. Landsbankinn er stærsta peningastofnun landsins, og þótt hann hafi góðum mönnum á að skipa, — um það efast ég ekki, — þá veitir það, að hann er stærstur, honum ekki þá aðstöðu meðal peningastofnana landsins, að eðlilegt sé, að hann hafi eftirlit með hinum. Bankar og sparisjóðir eru stofnanir, sem eiga allir í samkeppni um viðskipti; því verður ekki neitað. Hvernig mundi verða á það litið, ef fram kæmi till. um það að fela Landsbankanum eftirlit með hinum bönkunum, Búnaðarbankanum, Útvegsbankanum og Iðnaðarbankanum? Ég hygg, að sú till. mundi tæplega fá mikinn byr, ekki heldur hjá hv. þm. Barð. Ég efast ekki um, að það mundi þyngjast brúnin á forstöðumönnum Búnaðarbankans, Útvegsbankans og aðstandendum iðnaðarbankamálsins, ef ætti að fara að koma á slíku eftirliti, sem Landsbankinn færi með. En á því er enginn eðlismunur að fela Landsbankanum eftirlit með bönkunum og að fela honum eftirlit með sparisjóðunum. Ég er viss um, að ef stjórnir sparisjóða væru spurðar um það, hvort þær teldu við eiga að vera settar undir eftirlit hjá Landsbankanum, þá mundi líka koma á þær svipur eins og forstöðumenn bankanna, sem ég nefndi. Sums staðar hagar svo til, að Landsbankinn og stórir sparisjóðir starfa hlið við hlið. Svo er t. d. hér í Rvík, og svo er á Akureyri. Það er ósmekklegt og ónáttúrlegt að fela Landsbankanum eftirlit með þessum keppinautum sínum, þótt þeir séu minni, en hann. Væri það ekki hliðstætt því að fela stærsta heildsalanum verðlagseftirlitið hjá öllum öðrum heildsölum landsins — ég spyr — og stærstu smásöluverzluninni verðlagseftirlitið hjá hinum smásölunum? Hver veit, nema slíkt fengist ókeypis fyrir hið opinbera? En hvernig mundi það mælast fyrir meðal hinna smærri? Auðvitað mundi þetta ekki fá góðar undirtektir, ekki öllu betri undirtektir en sú till. við silungsá að fá urriðann til þess að gæta seiða bleikjunnar. Nei, það á alls ekki við að fela Landsbankanum eftirlit með sínum keppinautum, þótt smærri séu en hann. Alþingi á ekki að flana að slíku.

Réttast er, úr því að till. um breytt eftirlit er komin fram, að vísa henni til ríkisstj. til athugunar og undirbúnings nýrrar skipunar. Ég get heldur ekki betur séð, en að mjög auðvelt væri fyrir endurskoðunardeild ráðuneytanna að hafa með höndum eftirlitið með sparisjóðunum án mikils tilkostnaðar. Eftirlitið er alls ekki töluleg endurskoðun, heldur krítískt eftirlit. Töluleg endurskoðun er framkvæmd í sparisjóðunum af endurskoðendum, sem sýslunefndir kjósa á sínum svæðum og bæjarstjórnir í kaupstöðum. Einmitt bréfið, sem meiri hl. birtir í nál. sínu frá herra Einari Bjarnasyni aðalendurskoðanda, þar sem talin eru upp verkefni fyrir sparisjóðseftirlitið, ber með sér, hve auðvelt ætti að vera fyrir menn frá endurskoðunardeildinni að sinna eftirlitinu. Það er fjarstæða, að nauðsynlegt sé, að það fari fram árlega. Það er engin ástæða til, að það fari oftar fram, en eftirlitið hjá umboðsmönnum ríkisins, bæjarfógetum og sýslumönnum. Ekkert ætti að vera auðveldara, en að menn endurskoðunardeildarinnar kæmu við hjá sparisjóðnum og gerðu þar sínar krítísku athuganir, um leið og þeir endurskoða hjá næsta bæjarfógeta eða sýslumanni. Menn tala um eftirlit með sparisjóðum eins og tímafreka endurskoðun, en það er vitleysa. Ferðalögin fyrir einn endurskoðanda taka vitanlega tíma og eru alldýr. Ef starfsmenn endurskoðunardeildarinnar framkvæmdu eftirlitið um leið og þeir ættu leið um til sinna stærri erinda, þá væri það verulegur tíma- og ferðakostnaðarsparnaður.

Annars virðist mér einboðið að taka til athugunar, um leið og talað er um breytt eftirlit með sparisjóðunum, hvort ekki er eins nauðsynlegt að hafa eftirlit með bönkunum eins og sparisjóðunum. Ég hefði gaman af að heyra greinargerð um það, hvers vegna slíkt ætti ekki við. Bankamálanefnd, sem kosin var 1937, tók þetta til athugunar og komst að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að hafa eftirlit bæði með bönkum og sparisjóðum. Vitnaði hún til, að slíkt gerðu aðrar þjóðir. Var frv., er n. samdi, um eftirlit með bönkum og sparisjóðum, lagt fyrir Alþingi 1939, en dagaði uppi óafgreitt. Ég tel fulla ástæðu til að taka þetta til yfirvegunar jafnframt þessu nýja frv. frá hv. þm. Barð., og mælir sú yfirvegunarþörf með því, að frv. verði vísað til stjórnarinnar, eins og sú dagskrá, sem við hv. 1. þm. Eyf. berum fram, ætlast til. Upplýst er í áliti n. frá 1937, að erlendis kosti bankar og sparisjóðir eftirlitið að meira eða minna leyti. Það tel ég enga fjarstæðu, og er þar leið til að spara fyrir ríkið á viðkunnanlegri hátt en með því að fela Landsbankanum eftirlitið ókeypis. Nú vill svo vel til, að ríkisstj. hefur bankamálanefnd starfandi sér til ráðgjafar. Væri því auðvelt fyrir ríkisstj., ef málinn yrði til hennar vísað, að leggja það fyrir þá nefnd.

Ég þykist nú hafa sýnt fram á:

1) að það væri órökrétt og óviðeigandi að fela Landsbankanum eftirlit með sparisjóðum, sem eru, eins og hinir bankarnir, keppinautar hans um viðskipti;

2) að endurskoðunardeild ríkisins hlyti með léttu móti að geta framkvæmt eftirlitið, um leið og starfsmenn hennar koma í nágrennið til endurskoðunar;

3) að ástæða væri til að athuga, hvort ekki er rétt að taka upp eftirlit með bönkunum líka;

4) að vel gæti komið til mála að ætla bönkum og sparisjóðum að kosta að meira eða minna leyti eftirlitið með sér og ná þannig sparnaði fyrir ríkissjóðinn.

Með þessu þykist ég hafa fært full rök fyrir því, að málinu á að vísa til ríkisstj. til athugunar, en alls ekki samþ. frv., eins og meiri hl. leggur til.