28.10.1952
Neðri deild: 16. fundur, 72. löggjafarþing.
Sjá dálk 224 í C-deild Alþingistíðinda. (3109)

102. mál, Háskóli Íslands

Einar Olgeirsson:

Herra forseti. Upphaflega voru l. um háskólann þannig, að stúdentar mættu ganga undir embættispróf þegar þeim sýndist, hafi þeir áður staðizt fyrirskipuð undirbúningspróf, þ. á m. próf í heimspekilegum forspjallsvísindum. Síðan var þetta þrengt nokkuð, og voru um það nokkrar deilur á þeim tímum, og nú virðist mér eiga að ganga þó nokkuð lengra í þá sömu átt.

Ég verð að segja, að það mál, sem fyrst og fremst hlýtur að vaka fyrir manni, þegar búin er út reglugerð og útbúin l. viðvíkjandi háskólanum, er, á hvern hátt hægt sé að tryggja, að nemendur aðeins með tilliti til þess, hve efnilegir þeir eru fyrir þjóðfélagið, geti átt kost á að læra þar og að ljúka sínum prófum og það án tillits til þess, hvort þeir eru fátækir eða ríkir. Og ég held, að öll breyting, sem eigi að verða á háskólal., eigi að miðast við það, að þjóðinni sé tryggt að fá sem bezt fólk útskrifað úr háskólanum og að skapa sem beztar aðstæður þar án tillits til efnahags og aðstöðu nemendanna.

Nú er svo komið, að þó nokkuð af þeim mönnum, sem ljúka stúdentsprófi og langar til þess að halda áfram og eru jafnvel manna efnilegastir til þess, getur ekki haldið áfram vegna fátæktar. Ég hef sjálfur orðið var við það í sumar, að nemendur, sem útskrifuðust í vor, hafa ekki einu sinni í sumar getað fengið vinnu til þess að vinna fyrir sér, ekki vegavinnu eða aðra vinnu til þess að vinna fyrir sér til þess að geta haldið áfram við háskólann. Ég veit, að þeir menn, sem þannig er ástatt um og búa kannske hér og hvar uppi í sveitum, munu reyna að lesa, vegna þess að þá langar til þess. Þeir munu reyna að lesa heima á bæjunum, þar sem þeir búa, munu reyna að afla sér þeirra kennslubóka, sem prentaðar eru, munu reyna að ná til þeirra bóka, sem fjölritaðar eru eða vélritaðar eða skrifaðar upp, til þess að reyna þannig að stúdera sjálfir, eins og fátækir stúdentar hafa gert á Íslandi um nokkrar aldir. Ef á að skylda þessa menn til þess að búa hér í Reykjavík og stunda hér nám, þá ber líka skylda til að tryggja þeim, að þeir geti haldið sér uppi hérna og að þjóðfélagið kosti þá.

Það er ekki hægt að fara að setja l., þar sem menn eru skyldaðir til þess að sækja svo og svo marga tíma á hverjum vetri eða til samans á háskólatímanum, og útiloka þá frá því, ef þeir hafa ekki efni á að búa í Reykjavík. Slíkt er að gera það að sérréttindum fyrir yfirstétt Reykjavíkur og hennar börn að njóta okkar æðstu menntunar. Og það er orðið of mikið um þau sérréttindi nú þegar. Það getur verið, að gagnvart sumu af því fólki þurfi að skapa mikið aðhald og það séu til ýmsir nemendur, sem þurfi á því að halda, af því að þeir hafa ekki allt of mikinn áhuga fyrir fræðunum, — að það þurfi að halda þeim að því að lesa, m. a. með því að kontrolera stundirnar hjá þeim. En á sama tíma væri verið að útiloka menn, sem fyrir fátæktar sakir gætu ekki búið hér í Reykjavík og gætu ekki sótt tímana, en væru að reyna að lesa sjálfir heima. Og það er ekki rétt. Ég held, að þetta verði sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, að taka til alvarlegrar athugunar.

Það er vafalaust rétt, að ríkið geri kröfu til þeirra manna, sem eru við háskólann. En krafan, sem ríkið gerir til þeirra, felst fyrst og fremst í þeim prófum, sem þeir verða að undirgangast, hvort mennirnir hafa lært sjálfir, hvort þeir hafa stúderað þær bækur, sem eru í þeirra fögum, heima hjá sér eða við háskólann, jafnvel þó að þeir hafi ekki sótt háskóla nema einn vetur, ef það er um fög að ræða, sem hægt er að komast þannig af við, — ég veit, að það eru fög, sem ekki er hægt að komast þannig af með, það er ekki hægt í læknisfræðinni eða slíku, — og ef þeir geta staðizt sín próf, hví þá ekki að leyfa þeim það? Við skulum að vísu tala um, að ríkið geri kröfu til stúdenta. En við skulum muna eftir hinu, að einstaklingar, sem stunda nám, einstaklingar, sem hafa hæfileika og vilja til að stunda nám, eiga líka sínar kröfur. Þeir eiga kröfur til ríkisins og til þjóðfélagsins, að þjóðfélagið og ríkið hjálpi þeim til þess án tillits til þeirra efnahags. Og ég held, að hvað snertir breyt. á háskólal., þá væri það meira til þess að hjálpa þjóðinni til að fá betri háskólaborgara og betri menn útskrifaða, ef það væri sett í l., að ríkisstj. væri skyldug til þess að útvega hverjum háskólaborgara vinnu að sumrinu, svo að þeir gætu unnið fyrir sér, heldur en að fyrirskipa honum að hafa sótt svo og svo marga tíma að vetrinum.

Ég held líka, að það mætti gera það auðveldara fyrir stúdenta, sem ekki geta efna vegna kostað sig í Reykjavík, að læra við háskólann. Ég held, að það mætti fjölrita eða prenta meira af fyrirlestrum prófessoranna við háskólann, heldur en nú er gert. Ég held jafnvel, að það væri meira í þeim anda að gefa þjóðinni möguleika til þess að hafa aðgang að þeim vísdómi, sem í háskólanum er fluttur. Ég held, að okkar stefna í þessum málum eigi að vera frekar að gera háskólann aðgengilegri og þá menntun, sem þar er veitt, fyrir meiri fjölda heldur en nú er, heldur en að gera ráðstafanir, — ég veit, að það vakir ekki fyrir þeim, sem leggja þetta til, — þær ráðstafanir, sem því miður mundu verða til þess, eins og efnahagsástandið er nú, að þrengja kosti ýmissa þeirra efnaminnstu, en oft og tíðum máske efnilegustu. Ég vildi þess vegna vonast eftir, að hv. n., sem fær þetta til meðferðar, athugi þetta mjög vel.

Þá er spursmálið viðvíkjandi því akademíska frelsi, sem vissulega er oft misnotað, en líka hefur vissa kosti, sem við skulum ekki ganga alveg fram hjá. Það er talað um, að það þurfi að vera meira aðhald. Aðhald getur verið gott. En það raunverulega, sem reynir á við háskóla og hefur verið lengst af sem aðhald, er sjálfsaginn. Það er það, að í hverjum manni búi svo sterk löngun til þess að öðlast þá þekkingu, sem þarna er verið að veita, að hann þess vegna leggi það á sig að sækja tíma og stúdera utan við tímana. Það er sá sjálfsagi, sem fyrst og fremst á að efla við háskóla. Ég held, þó að ég því miður þekki ekki Háskóla Íslands af eigin reynd, að það séu frekar of miklar tilhneigingar til þess að gera háskólann að menntaskóla nr. 2 heldur en að gera hann að virkilegum háskóla. Ég held, að okkar háskóli líði frekar undir því að vera of mikill embættismannaskóli heldur en að vera stofnun, sem elur menn upp til andlegs frelsis og vísindalegra áhugamála. Ég held þess vegna, að það eigi mjög vel að athuga, áður en farið er að setja ákvarðanir, sem mundu miða að því, að menn sætu á sama hátt á skólabekkjum í háskólanum eins og menn gera í menntaskóla. Það er vafalaust alveg rétt, að það eru ýmsir, sem þurfa þetta aðhald. En siðurinn hefur nú einu sinni verið sá, að í háskóla fá þeir að fara í hundana, sem vilja, og hinir, sem hafa áhuga, þeir brjótast áfram. Þjóðfélagið þarf meðal annars á því að halda að sigta þarna úr og menn sigti ur sjálfir, menn séu ekki teknir sömu tökunum eins og meðan þeir eru enn þá skólabörn, heldur séu menn látnir vita af því, að þeir séu frjálsir menn, sem eiga það undir sjálfum sér, hve langt þeir komast í þessu og hvort þeir nokkurn tíma ljúka prófi. Og ég held, að við megum ekki fara út á það að líta allt of mikið á okkar háskóla sem embættismannaskóla. Ég gæti trúað, að við ættum að ýta meira undir það en gert hefur verið. að háskólinn væri fyrir okkur almenn miðstöð, þótt það þýddi það, að það yrðu kannske meiri deilur og meira almennt líf við háskólann en núna er — meira rætt um lífsins vandamál, heldur en núna er. Það var ef til vill ekki sízti kosturinn við Kaupmannahafnarháskóla fyrir okkur, að allir andlegir straumar í Evrópu bárust miklu fyrr til Íslands. Og við megum alvarlega vara okkur á því að láta ekki okkar háskóla verða neinn andlegan stöðupoll. Við þurfum að sjá til þess, að í háskólanum sé lifað og hugsað, sé ekki aðeins verið að læra undir próf, aðeins til þess að verða góðir embættismenn.

Ég skal ekki segja mikið um þetta íþróttamál. Ég er ekki vel að mér í þeim hlutum. En út af því, sem hæstv. menntmrh. sagði um aðalsmerki í sambandi við íþróttirnar, þá verð ég nú að segja, að ég hefði nú frekar hugsað mér, að ef það væri eitthvað, sem við Íslendingar ættum við okkar háskóla að krefjast sem aðalsmerkis af okkar stúdentum. þá væri það t. d., að þeir væru nokkuð vel að sér í Íslendingasögunum og okkar íslenzku bókmenntum. Ef það væri eitthvað, sem við ættum að heimta, að allir menntaðir menn, að allir háskólaborgarar vissu og sköruðu fram úr í, þegar þeir stæðu með stúdentum annarra þjóða, þá væri það að þekkja vel og greina bókmenntir okkar, sögu okkar, Íslendingasögur. Ég held, að það væri það aðalsmerki, sem væri miklu nær heldur en íþróttirnar, þrátt fyrir alla þeirra kosti. Það, sem við þurfum að leggja upp úr, samhliða því sem við útskrifum góða sérfræðinga, er að útskrifa þarna virkilega menntaða menn, menn, sem hafa eins alhliða þekkingu á viðfangsefnum nútímans og mögulegt er, en standa samt föstum grunni í sögu okkar þjóðlífs.

Ég vil vonast til þess, að hv. menntmn., sem fær þetta nú til meðferðar, ræði þetta mál vel, ekki aðeins við það háskólaráð, sem óskað hefur eftir, að þetta væri flutt hér inn, heldur einnig alveg sérstaklega við stúdentana sjálfa, við þeirra ráð og þeirra samtök, og hlusti á þeirra meiningu og þeirra skoðanir í þessum efnum.