28.01.1953
Efri deild: 57. fundur, 72. löggjafarþing.
Sjá dálk 737 í B-deild Alþingistíðinda. (803)

198. mál, gengisskráning

Frsm. minni hl. (Gísli Jónson):

Herra forseti. Ég skal nú reyna að tefja ekki mjög umr. um þetta mál. Ég hef bent á kjarna málsins. Ég skal þó aðeins taka hér fram nokkur atriði máli mínu til frekari sönnunar, um leið og ég svara þeim athugasemdum, sem komið hafa hér fram, bæði frá hv. frsm. meiri hl. og eins frá hæstv. ráðh., er hann talaði hér í gær.

Hæstv. ráðh. viðurkenndi hér, að það hefði verið lögð á það áherzla að fá þau gögn, sem ég ræddi um og minntist á að erfiðlega gengi að fá. Og hann staðfesti í sinni ræðu, að svo erfiðlega hefði gengið að fá þessi gögn, að gagnasöfnun eða skýrslusöfnun væri ekki lokið enn, þó að komið sé fram yfir áramót. Ég hef m.a. nú í dag gert ítrekaða tilraun til þess að fá sundurliðaða skýrslu frá einni stofnun og hef fengið það svar úr rn., að það sé ógerlegt fyrir fjvn. og fyrir rn. að fá þá stofnun til þess að gefa nokkra skýrslu, og ég hygg, að það geti vel verið, að það stafi af því, að forstöðumaður þeirrar stofnunar var ekki á þessu s.l. ári, heldur á árinu þar áður, einn af þeim mönnum, sem kallaður var til viðtals til þess að ræða við hann um þessi mál öll. Og hann var þá svo fáorður um þetta, að hann - eins og kannske hv. frsm. meiri hl. er kunnugt — vissi ekki sjálfur, eftir því sem hann tjáði n., hvað hann hefði mikið í laun, og það vorum einmitt við, fjvn.- mennirnir, sem urðum að tína það upp úr skýrslum, sem hann hafði nú m.a. gefið og aðrar stofnanir, sem hann vann við, og við áttum í allmiklum erfiðleikum með að fá þennan ágæta forstöðumann til þess að trúa því, að það væru virkilega svona háar launafúlgur, sem hann fengi samanlagt úr ríkissjóði. Þetta veit ég að hv. frsm. meiri hl. kannast við, en líklega hefur þetta haft þau áhrif, að nú er ómögulegt að fá hann lengur til þess að gefa þessar skýrslur eða hans stofnanir. Það var alveg útilokað.

Hæstv. ráðh. minntist á það, að hann hefði í sinni tíð krafizt þess, að útfylltar væru skýrslur í sambandi við þessi mál hjá hverri stofnun, og ég skal viðurkenna það, að það hefur verið gert innan vissra takmarka. Og ég skal m.a. að gefnu tilefni hér einmitt benda á, hvernig þetta er gert. Við höfum fengið hér skýrslur frá stofnunum, starfsmannaskrá, sem er útfyllt af sumum stofnunum og sumum ekki, bókstaflega eftir því, hve forstöðumennirnir sjálfir eru fúsir til þess að gera það. Þessar skýrslur segja tvennt, annars vegar, hvað er, eins og hæstv. ráðh. talaði um, samkv. launal. grunnlaun og verðlagsuppbót fyrir það ár, sem verið er að semja fjárl. fyrir, t.d. skýrslur, sem hafa komið nú, eru um áætlaðar launagreiðslur almanaksárið 1953, en á sama tíma eru líka gefnar upp launagreiðslur almanaksárið 1951. Af þessu getur fjvn. annars vegar nokkurn veginn séð, hvað launin eigi að vera samkv. launal. árið 1953 og hvað miklar aukagreiðslur hafi verið 1951, en getur hins vegar ekki séð, hvað miklar aukagreiðslur munu verða 1953. Það verður að vera ágizkun.

Ef þessar skýrslur væru samdar þannig, að nafn hvers embættismanns væri fyllt út á eina heildarskýrslu, þá gæti fjvn. m.a. alveg án þess að leggja í það mikla vinnu fullvissað sig nokkuð um, hvað embættismenn almennt hefðu í föst laun og hve víða þeir væru launaðir af ríki eða ríkisstofnun. En þetta er ekki þannig. Þessar skýrslur koma eingöngu frá hverri stofnun, og ég skal t.d. koma hér með nokkur dæmi. Hér eru t.d. frá háskólanum skýrslur um það, hvað þessir menn hafi í laun, og þá eru einnig gefin hér upp laun ýmissa manna, sem ekki eru fastir starfsmenn við háskólann eða eru fastir starfsmenn að einhverju leyti við háskólann. Það er hér t.d. einn maður með rúml. 13 þús. kr. laun við háskólann, þó að hann sé á fullum launum annars staðar. Það er hér annar maður með 10.988 kr. laun við háskólann, þó að hann sé á mjög háum launum annars staðar, eins og ég skal síðar koma að. Fjvn. hefur því ekkert yfirlít yfir þetta nema að tina þetta saman úr mörgum skýrslum, og það er ekki ætlazt til þess, að þn. geti lagt í það vinnu, enda er þessi vinna svo mikil, að rn. sjálft hefur ekki treyst sér til þess að geta fengið þessar upplýsingar, nú á meira en rúmu ári. Það getur því aldrei verið verk fjvn. að tina þetta saman, heldur verk rn. annars vegar og stofnananna hins vegar, og það er enginn vandi fyrir rn., með öðrum eins hagfræðispekingum og það hefur yfir að ráða, að geta útbúið þannig sér í hag, að það geti látið gera þetta fyrirhafnarlitið, ef það er sett í ákveðið kerfi. Ég skal m.a. leyfa mér að benda hér á — ég veit, að hv. þm. taka það ekki sem neitt persónulegt, þó að séu nefnd hér nöfn í sambandi við þetta, þetta eru opinberir starfsmenn og opinberar skýrslur. Hér hefur t.d. rektor menntaskólans 54.130 kr. laun samkvæmt launalögum árið 1953, en hafði auk þess 5.300 kr. í aukavinnu s.l. ár, sem yrði þá núna um 60 þús. kr. á þessu ári. En nú skulum við halda áfram. Þetta er aðeins úr þeirri stofnun. Nú kemur hér úr annarri stofnun, þar sem sami maður hefur 11.500 kr., og ég veit ekki, úr hvað mörgum stofnunum viðkomandi embættismaður kann að hafa slíkar launauppbætur. Það er ekkert létt verk, hvorki fyrir fjvn. né aðra, að tína þetta úr fjöldamörgum blöðum, sem fyrir liggja, og ekki er þess að vænta, að þeir geti gert það. Hins vegar er ég persónulega kunnugur því, að þetta eru ekki þær einu tekjur, sem þessi ágæti maður hefur. Nú þótti samt sem áður sjálfsagt að hækka skólastjórn hans upp í 10 þús. vegna þess, hvað hann væri lágt launaður, og það kom til af því, að hér er annar, Einar Magnússon, með 84 þús. kr. laun árið 1951, sem nú eru komnar hátt upp í 100 þús. kr., og það þótti alveg ógerlegt að láta sjálfan rektor vera þó lægri í launum, en hans undirmenn, og þetta hefur smitað um allar stofnanir ríkisins, eins og hv. frsm. meiri hl. er kunnugt, og það er vegna þessara upplýsinga, sem fyrir okkur liggja í fjvn., að ég hef borið þetta fram. Ég skal m.a. benda hér á annan mann, það er Jóhannes Áskelsson. Hann er hér með 56 þús. kr. 1951, sem er allmiklu hærra í ár. Hann kann að hafa annars staðar einhverjar aðrar tekjur, það skal ég ekki segja um, en það er samt sem áður verið að berjast fyrir því hér í Alþ., að hann fái í viðbót við þetta 8000 kr. til þess að hafa sér til gagns og gamans í sumarfríinu. Það er þetta, sem ég vil, að það sé farið inn á þá braut að fá óskeikult heildaryfirlit yfir þetta, og það verður bezt gert með því að samþ. mína till.

Ég nenni ekki að telja hér fleiri dæmi, þó að það úi og grúi af þessum dæmum hjá fjvn., vildi aðeins taka þetta sem sýnishorn. En ég vil í sambandi við það, sem ég sagði hér í gær, út af vanrækslu embættismanna í sambandi við sín störf, lesa hér upp, með leyfi hæstv. ráðh., úr fundargerð fjárveitinganefndar. Þar segir svo með leyfi hæstv. ráðh.:

„Á fundi mættu þeir Helgi Elíasson fræðslumálastjóri og íþróttafulltrúi ríkisins, Þorsteinn Einarsson. — Með því að ýmsar upplýsingar, sem n. höfðu verið látnar í té, sýndu, að kennarar á föstum launum í hinum ýmsu skólum landsins, sem samkvæmt reglugerð og lögum eiga að kenna allt að 27–30 stundir á viku, hafa fengið greiðslu allt að 45 þús. kr. fyrir stundakennslu í sömu skólum, og þannig orðið að kenna nær tvöfaldan starfstíma á viku, var þeirri fyrirspurn beint til fræðslumálastjóra og íþróttafulltrúa ríkisins, hvort þeim væri ljós sá háttur, sem hér væri hafður á kennslunni í skólum landsins, og þá jafnframt, hvort kennslan liði ekki við slíkt fyrirkomulag.“

Ég vil nú taka það fram, að það er ekki að ástæðulausu, að fjvn. lætur bóka svona lagað. „Fræðslumálastjóri svaraði fyrirspurninni á þá leið, að í langflestum skólum úti á landi ætti þetta fyrirkomulag sér ekki stað. Þó væru undantekningar í einstöku skólum, ef ekki væri hægt að fá þar aðra kennara. Hins vegar væri sér kunnugt um, að þessi háttur væri hafður á hér í Reykjavík og þá einkum í menntaskólanum í Reykjavík, en stjórn hans væri á ábyrgð rektors.“ — Og það er m.a. þess vegna, sem ég hef gefið hér upp, hvaða laun rektor hefur, og þá fer maður að skilja, hvaða erfiðleikum hann stendur í að eiga að halda þessu niðri með sína undirmenn, þegar hann sjálfur er kominn í þessa aðstöðu. — „Teldi hann sem fræðslumálastjóri, að fyrirkomulag þetta væri alveg óviðunandi, því að hann liti svo á, að almennt liði kennslan við lengri starfstíma en ákveðið væri í reglugerðinni.“

Ég hygg, að þetta sé nægilegt til þess að undirstrika það — og sanna, að ég hef farið fullkomlega með rétt mál hér í gær og að það sé fullkomið alvörumál, hvernig þessum málum er stjórnað nú. Ég skal taka það fram, að það er ekki eingöngu vegna þess, að þetta er þessi stofnun, heldur er þessi stofnun bara tekin af því, að hún hefur verið ein af þeim lakari, kannske eln af þeim lökustu, en bara sýnir, að svona er þetta orðið viða í stofnunum hjá ríkinu.

„Staðfesti íþróttafulltrúinn þessa skoðun og tók jafnframt fram, að hvað íþróttakennslu snerti liti hann svo á, að enginn kennari mætti taka að sér meiri kennslu, en ákveðið væri í lögum, ef tryggja ætti árangurinn af kennslunni.“

Ja, hvað eru þá þessir menn að gera annað en það, sem ég hélt fram hér? Þeir eru beinlínis að svíkja sitt starf fyrir þau laun, sem þeir fá, til þess að geta haft enn meiri laun hjá ríkinu. Það eru engar aðrar útgöngudyr út úr málinu. Að síðustu er sagt hér:

„Nefndin gerði fræðslumálastjóra og íþróttafulltrúa það ljóst, að þar sem kostnaður við fræðslumálin nálgaðist nú um 60 millj. kr. á ári, væri höfuðnauðsyn, að þeir hefðu fulla samvinnu við fjvn. og ráðuneytið um fullkominn sparnað og hagkvæmt skipulag á þessum málum, ef fyrirbyggja ætti stórkostlegan samdrátt í fræðslukerfinu. Kváðust þeir báðir hafa fullan skilning á nauðsyn þess og vilja vinna framvegis með það fyrir augum.“

Ég vil taka það fram, að þó að ég lesi þennan kafla hér upp úr bókinni, þá er þetta ekkert einsdæmi um bókun í sambandi við upplýsingar og umræður við þessa menn, en það sýnir þá a.m.k., að fjvn. vill gera sitt ýtrasta til þess, að þetta sé lagað. Hún hefur óskað eftir því, að það verði gert af fjmrn., og svörin eru þau, að það séu á þessu alls konar erfiðleikar, eins og hæstv. ráðh. sagði í gær, og að málið hefur ekki komizt lengra áleiðis heldur en það er komið nú, stafar af því, að embættismennirnir slá hring utan um þessi mál sín. Ég gerði m.a. nú ítrekaðar tilraunir, eins og ég sagði áðan, til þess að fá sundurliðun á þessum kostnaði við eina stofnun, þ.e.a.s. við rannsóknarstofu háskólans, og það var alveg útilokað fyrir okkur að fá það.

Nú sagði hv. frsm., að till. mín væri ekkert annað en dagskrártill. Þetta er náttúrlega byggt á ákaflega miklum misskilningi. Hann sagði einnig, að ef till. væri samþ., þá væri frv. sjálft einskis virði. Þetta er líka ákaflega mikið byggt á misskilningi. (Gripið fram í.) Jú, það er alveg misskilningur. Það er sagt m.a. hér í frv., að hinn 1. marz, 1. júní og 1. sept. skuli verðlagsuppbót breytast þannig, að ef grunnlaunin séu eigi hærri, en 1.830 kr. á mánuði, þá skuli greiða uppbót samkvæmt kaupgjaldsvísitölu, reiknaðri eftir framfærsluvísitölu næsta mánaðar á undan, að viðbættum 10 stigum, en á grunnlaun, sem hærri eru en 1.830 kr. á mánuði, skal miða uppbótina við kaupgjaldsvísitölu, reiknaða eftir framfærsluvísitölu næsta mánaðar á undan að viðbættum 5 stigum. Allt þetta þvingaða kerfi, sem hæstv. ríkisstj. óskar að halda, heldur sér og því er ekkert raskað, þó að mín till. sé samþ. Mín till. fer ekki fram á neitt annað en þetta, að það sé frestað að greiða þessar uppbætur, sem nema um 1.000 kr. á mann á ári, þar til sé búið að koma þessum málum í eðlilegt horf, rannsóknirnar hafi fengizt fram, það sé sýnilegt, hvernig ástandið sé í þessum málum. Það er ekkert, sem farið er fram á annað í minni till., og það er sannarlega engin goðgá. Mennirnir gætu þá sparað þessar 1.000 kr. til þess að hafa þær til að greiða upp í skattana sína, það er allt og sumt. Ég sé ekki, að það sé nein goðgá, til þess, eins og ég hef haldið fram, að þvinga fram skýrslurnar frá viðkomandi aðila.

Nú sagði hv. frsm. hér, að þetta mundi verka öfugt, því að ef það fréttist til viðkomandi aðila, að það gæti haft þau áhrif, að það ætti að lækka þeirra laun, — sem eru nú aðeins minar tilgátur, ég get ekkert sagt um það, — þá væri það síður en svo, að það ýtti undir skýrsluskil. En hugsar þá virkilega hv. frsm. að láta það líðast af opinberum embættismönnum, að þeir geti vanrækt að gera skýrsluskil, sem heimtuð eru samkvæmt lögum, þótt það ætti eitthvað að skerða þeirra laun, sem ég náttúrlega get ekkert sagt um? Það, sem yrði að gerast hér í þessu máli og er hægast að gera, er, að ríkisstj. sjálf, þ.e.a.s. fjmrn., sé bókstaflega ekkert að knékrjúpa fyrir þessum aðilum, sem ekki vilja láta nokkurn mann sjá, hvað þeir hafa í laun, heldur ganga beint í skattskýrslurnar, taka upp úr skattskýrslunum, hvað þessir menn hafa haft, og þurfa ekkert að knékrjúpa fyrir þeim. Mín till. fer heldur ekkert inn á það — út af fyrir sig — að lækka þau laun. Það er alveg látið opið. Það er aðeins mín till. að tryggja, að lögin séu framkvæmd, lögin frá 1951, sem ég gat um, og að greiða ekki þessum mönnum hækkunina fyrr en búið er að framkvæma lögin eins og ákveðið hefur verið. Það er búið að fresta framkvæmdinni núna 6–7 mánuði fram yfir það, sem átti að gera, og það er ekkert innifalið í minni till. annað en það, að þetta verði ekki greitt fyrr en það sé búið að komast að þeirri niðurstöðu, sem lögin ákveða um. Það er svo á valdi ríkisstj., hvort hún vill leggja til að greiða þá upphæð, sem farið er fram á hér í frv.; sem ég út af fyrir sig læt alveg afskiptalaust, — ríkisstj. gerir það þá á sína ábyrgð, — eða hvort hún leggur til, að þarna sé farin einhver önnur leið, en hún hefur sannarlega miklu traustara undir fótum að ákveða, hvort heldur launin skuli greidd eftir því, sem sagt er hér í frv., eða greidd eftir einhverjum öðrum leiðum, eftir að hún hefur safnað öllum þessum skýrslum.

Mér kæmi það ekkert á óvart, þó að hér við afgreiðslu þessa máls í þessari hv. deild stæðu embættismennirnir enn saman um að láta ekki raska því, sem þeir þegar hafa komið hér í framkvæmd, en það alvarlegasta — og það vildi ég aðeins segja hér að lokum — það alvarlegasta í þessu máli er það, að hér er tekin upp ný stefna, sú stefna, að þegar verkamenn eru að berjast fyrir sínum launakjörum og fá kjarabætur með harðskeyttri sókn, sem kannske kostar þá allmikið vinnutap, þá eru alveg látnar koma af sjálfu sér þessar sömu kjarabætur til embættismanna, sem vinna undir allt öðrum lögum, og það er náttúrlega það voðalega í málinu, að slíkt skuli vera lögfest hér á Alþingi, og ég get að sjálfsögðu ekki látið þeim starfsaðferðum ómótmælt.