11.03.1954
Efri deild: 60. fundur, 73. löggjafarþing.
Sjá dálk 1356 í B-deild Alþingistíðinda. (1523)

119. mál, Búnaðarbanki Íslands

Frsm. (Páll Zóphóníasson):

Herra forseti. Þetta frv. var flutt inn í Alþingi af landbn. Nd. og samið þar af hv. 2. þm. Skagf., Jóni á Reynistað, a.m.k. aðallega. Það er flutt af því, að veðdeild Búnaðarbankans, sem ætlað er að lána út á fasteignir, sérstaklega fasteignir, sem menn þurfa að kaupa og fá lán út á til annars en húsabóta eða jarðabóta, hefur verið tóm nú um nokkurt skeið.

Það er öllum ljóst, að það eru á hverju ári margir menn í landinu, sem af ýmsum ástæðum þurfa að ná sér í jarðnæði. Laust eftir 1930 rannsakaði ég með aðstoð sýslumanna landsins, hve víða yrðu ábúendaskipti á jörðum í sveit, og þá var það á liðlega þrjú hundruð jörðum. Þetta stenzt sjálfsagt ekki, ef maður rannsakaði það úr eftir ár. Ef maður miðar við venjulega „promille“-tölu á dauðsföllum, þá ættu þetta ekki að vera nema dálítið á annað hundrað bændur. En hver sem talan er, þá vitum við, að það eru nokkuð margir menn á landinu, sem þurfa að taka við jörð, annaðhvort jörðum, sem þeir hafa tekið í arf, en þurfa að svara út hluta af arfinum til annarra meðerfingja, jörðum. sem þeir geta af einhverjum ástæðum fengið keyptar, kannske jörðum, sem þeir hafa búið á og geta ekki búið á lengur nema fá þær keyptar. Af ýmsum slíkum ástæðum er það, að það eru til á hverju ári í landinu nokkuð margir bændur, sem bókstaflega verða að hætta að búa, af því að þeir geta ekki fest sér jarðnæði. Það er líka til, að börn verða að hrökklast frá ættarleifð sinna foreldra, af því að sum þeirra þurfa að fá sinn hluta arfsins útborgaðan og ekkert þeirra er þess megnugt að taka við jörðinni og borga hana út til hinna erfingjanna, og svo koma óskyldir menn og kaupa hana.

Þeim var það ljóst, nm. í Nd., sem fluttu þetta frv., að 800 þús. hrykkju skammt í þessu skyni. Þeir gerðu ráð fyrir því, að hæsta lán mætti vera um 35 þús. kr., og ef það væri það, þá væru það liðugir 20 menn, sem mundu geta fengið lán á ári. Þeim er líka ljóst, að þetta frv. er ekki ætlað til frambúðar, það er ætlað sem millibilslausn til að reyna að leysa úr ákaflega brýnni þörf, þangað til hægt er að sjá veðdeildinni fyrir fé á einhvern annan hátt. En þessi upphæð, sem sett er í Nd., 800 þús. kr., leggjum við til að verði hækkuð upp í 1200 þús. kr., og það er gert eftir að hafa rætt málið allýtarlega við helztu menn, sem fjármálum ráða í þessu landi, fjmrh. og ýmsa aðra, og gert með tilliti til þess, að það yrði þá hægt að koma til móts við heldur fleiri menn en eins og frv. er núna, en þó vitandi vits, að það væri hvergi nærri hægt að fullnægja þeirri eftirspurn, sem fyrir hendi væri.

Það eru settar nokkuð strangar skorður fyrir því, hverjir geti fengið þetta lán hjá veðdeildinni, ef í peningana næst. Það eru ekki aðrir en þeir bændur, sem eru að byrja búskap og þurfa að kaupa sér jarðnæði þess vegna. Það eru þeir bændur, sem verða að kaupa sér jarðnæði til þess að halda áfram, því að annars verða þeir að fara. Það var t.d. einn bóndi hjá mér í víkunni sem leið, sem er verið að reka af jörðinni, sem hann hefur búið á, ekki af því að það sé neitt athugavert við hans búskap, heldur einungis af því, að eigandinn, sem er Reykvíkingur, vill fá meiri aðgang að þeim hlunnindum, sem jörðinni fylgja, og hann gáði ekki að taka nógu mikið undan, þegar hann byggði hana. Og það er, ætlazt til þess, að það séu þeir bændur, sem þurfa að innleysa hluta frá meðerfingjum og ern í vandræðum þess vegna. Loks er ætlazt til, að það séu þeir leiguliðar, og þá helzt leiguliðar í opinberri leigu, sem geti fengið ábýlisjarðir sínar keyptar.

Okkur a.m.k. sumum í n. í Ed. finnst 1. gr. dálítið óviðfelldin, af því að hún segir til um það, að þetta séu bráðabirgðalög, og hefðum þess vegna kannske óskað eftir að breyta henni, en þetta eru brbl., sem ekki er ætlað að standa nema þangað til hægt verður að finna aðra leið til þess að útvega veðdeildinni lánsfé, og þess vegna sáum við ekki ástæðu til að vera að koma með brtt. við hana. Ég játa líka, að þessi upptalning á þessum fjórum tegundum manna, sem geta komið til greina að fá lánað hjá veðdeildinni, er ákaflega leiðinleg. Ég hefði helzt ekki viljað hafa hana neina. Er ekki t.d. gróflega hart að geta ekki fengið lán, ef þetta verður handa manni, sem keypti jörðina sína í fyrra, en hefur ekkert getað borgað í henni enn, en sá sem seldi, er alltaf að ganga eftir, að hann borgi hana, og hótar að láta kaupin ganga til baka, ef það er ekki gert? Hann er orðinn löglegur kaupandi, og af því getur hann ekki komið þarna undir. Þess vegna þykir mér þau ákvæði líka þröng. En þrátt fyrir það vildum við nú ekki eiga meira við frv. heldur en þetta, að leggja til að hækka heildarupphæðina. Og það er gert í von um það, eftir viðtali við þá menn, sem fjármálunum stjórna, að það muni vera hægt að ná í þessa viðbót, svo að það geti þá orðið 1.2 millj. kr., sem veðdeildin fær til umráða.

Þá er okkur líka ljóst, að 35 þús. kr. eru sums staðar á landinu ákaflega lítill peningur. Það er nú svo, að síðan fasteignamatið fór fram 1942 hafa aðstæður til samgangna breytzt ákaflega mikið, og það, sem tekið var tillit til þeirrar aðstöðu við síðasta fasteignamat, er núna langsamlega allt of lítið. Tvær jarðir núna, sem bera svipað bú, geta verið seldar svo misjafnt, að önnur þeirra sé bókstaflega óseljanleg með öllu, ef hún t.d. liggur norður í Sléttuhreppi eða á einhverjum álíka stöðum, meðan önnur jörð getur verið seld dýru verði, sem liggur sem menn kalla vel við samgöngum og vel við sölu afurða. Þetta hefur orðið enn þá meira áberamli heldur en áður. Annars hefur þessi mismunur á verðgildi jarða eftir því, hvar þær liggja, vaxið með hverju ári svo að segja alla leið síðan jarðamatið fór fram 1920, og reyndar löngu fyrr. Okkur er það ljóst, að þar sem jarðarverðið er hæst, þar ná þessar 35 þús. kr. ósköp skammt og meira að segja mjög hæpið, hvort þær geta gert nokkra verulega úrlausn, þegar um er að ræða þau svæði á landinu, þar sem verðlagið er allra hæst, þar sem ekki fæst jörð fyrir minna heldur en nokkur hundruð þús. kr., þegar búið er að byggja hana upp. En hin, svæðin eru líka stór, þar sem jarðarverðið er ákaflega miklu lægra og 35 þús. kr. mundu koma að mjög miklu gagni. Stundum er það líka herzlumunurinn einn, og þarf ekki að vera stór, sem getur ráðið úrslitum. Það var hjá mér kona í morgun, t.d. að taka, sem var að tala um sín vandræði. og þau voru í því fólgin, að þau hjónin vantaði um 20 þús. kr. lán til þess að geta skapað sér þá, aðstöðu, að þau gætu verið kyrr á þeirri jörð, sem þau búa á, og það var fyrir austan fjall, þar sem jarðarverð er hátt. Þau hefðu getað náð sér í þetta, hefðu þau getað átt aðgang að veðdeildinni, en það liggja nú ekki þannig sakir þar, að þau komist undir neitt af þessum ferns konar ákvæðum, sem leyfa að lána úr veðdeildinni.

Þess vegna er það, að þrátt fyrir það að ég hefði óskað þess og við allir í n., að fjárupphæðin væri hærri en 35 þús. kr., þá höfum við nú ekki gert um það brtt. Við áttum tal um þetta við forsrh., og eiginlega er það í samkomulagi við bæði hann og fjmrh., að ekki var farið hærra með heildartöluna heldur en í 1.2 millj. kr. Og í Nd., í n., sem kemur til með að fá þetta frv. aftur, ef því verður breytt hér, voru, a.m.k. menn, sem voru tregir að fara hærra upp en í 35 þús. kr. sem hámark á lánunum. Þess vegna er orðið nokkurs konar samkomulag að láta þetta frv., sem ekki er nema bráðabirgðafrv. og ekki ætlað að gilda nema þangað til finnst önnur leið til að útvega veðdeildinni peninga, fara áfram í því formi, sem við nú leggjum til að það verði.