04.11.1953
Sameinað þing: 13. fundur, 73. löggjafarþing.
Sjá dálk 137 í D-deild Alþingistíðinda. (3029)

71. mál, strandferðir og flóabátar

Flm. (Gísli Jónsson):

Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér um ræðir og er til umr., á þskj. 94, er, ef samþ. verður, fyrirskipun Alþ. til hæstv. ríkisstj. um að leita nú þegar samninga við Eimskipafélag Íslands og S. Í. S. um, að þau taki að sér frá næstu áramótum, eða svo fljótt sem verða má, allar strandferðir og flóabátaferðir umhverfis landið. Þótt ýtarleg grg. fylgi till., þykir mér til hlýða að gera hér í framsögu nokkru nánari grein fyrir þessu máli, sem segja má að snerti hvert mannsbarn á landinu á einn eða annan hátt.

Þegar horft er um öxl og flett er blöðum sögunnar, verður ekki hjá því komizt að rekast á þær staðreyndir, að baráttan fyrir betri samgöngum umhverfis landið og landa á milli er einn snarasti þátturinn í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Án þess að spinna þann þráð vel og örugglega var óhugsandi að öðlast sjálfstæði, og án þess að viðhalda þeim þræði vel og örugglega er óhugsanlegt að viðhalda sjálfstæði þjóðarinnar. Svo veigamikill þáttur eru samgöngumál í þjóðlífi allra þjóða og þá ekki sízt þeirra, sem eyland byggja, og einkum ef slíkt land á erfiðar yfirferðir, eins og hér á sér stað. Þetta hefur forvígismönnum þjóðarinnar jafnan verið ljóst, og því hefur verið haldið uppi öruggri sókn og baráttu fyrir umbótum á samgöngum landsmanna í meira en heila öld.

Lengi fram eftir var þessi þjónusta í höndum erlendra aðila, eða svo lengi sem Íslendingar voru of fátækir og of fákunnandi til þess að inna hana af hendi sjálfir. Það er óþarfi að rifja hér upp allan þann ömurleik, sem því var samfara, að erlendir aðilar höfðu þessi mál með höndum, allan þann skilningsskort, sem þar ríkti á kjörum þjóðarinnar, og þörfina til þess að bæta þau, og allt það samúðarleysi, sem svo mjög var ríkjandi hjá þeim, sem þjónustuna höfðu tekið að sér. Allt er þetta rist svo djúpt í meðvitund þjóðarinnar, að mikið vatn mun renna til sjávar enn, áður en það allt er gleymt.

Nú er svo komið, að þjóðin ræður sjálf yfir þessum málum. Stofnun Eimskipafélags Íslands var fyrsta og drýgsta sporið í þá átt að taka mál þessi öll í eigin hendur. Þróun þess var og þróun samgöngumálanna almennt, þótt einnig kæmi þar og annað til viðbótar.

Það var frá upphafi tilætlunin, að Eimskipafélagið skyldi annast allar siglingar landa á milli og með ströndum fram, eftir því sem því yxi fiskur um hrygg, og það var einungis fyrir féleysi, að félagið gat ekki frá byrjun sinnt strandferðunum, þótt það raunar frá upphafi sigldi á margar hafnir umhverfis landið samfara millilandasiglingunum og annaðist þannig nokkurn þátt strandferðanna og ekki þann þýðingarminnsta, að færa vöruna beint á hafnirnar frá útlöndum og taka þar aftur útflutningsvöruna og færa hana beint til markaðslandanna og spara þannig margvísleg útgjöld í sambandi við umhleðslu á milli skipa. Eru þeir ekki fáir, sem sakna þessa fyrirkomulags og óska þess, að það mætti aftur takast að koma því á, þúsundum manna til mikils hagræðis. Hitt komst félagið ekki yfir, að sinna allri þjónustunni, vegna skorts á skipum. Því var það, að ríkissjóður neyddist til þess að hlaupá undir bagga og taka að sér nokkurn hluta ferðanna.

Um árabil var þó fullt samstarf á milli ríkisins og Eimskipafélagsins um þessi mál, og var félagið lengi vel látið annast útgerð ríkisskipanna, báðum aðilum og allri þjóðinni til hags. En í stað þess að draga smátt og smátt úr afskiptum ríkissjóðs af þessum málum og láta þau öll óskipt færast yfir til Eimskipafélagsins, eftir því sem ástæður þess leyfðu, var farið öfugt að. Reksturinn var tekinn undan félaginu og ríkið látið kaupa annað skip til ferðanna í viðbót við það, sem fyrir var. Þessi ráðstöfun var á marga lund óheillavænleg og undanfari margra víxlspora, sem stigin hafa verið á þessari braut síðan. Skipið, sem keypt var, var þjóðinni í alla staði óboðlegt og gersamlega óhæft til þess að inna af hendi þá þjónustu, sem því var ætlað, en kostaði þó ríkissjóðinn margfaldar upphæðir í hallarekstri á hverju ári, miðað við nýrri og betri farkost. Ef Eimskipafélagið hefði ekki á þeim árum sinnt strandferðunum, svo sem ég gat um hér áðan, þá hefðu öll þessi mál horft til stórvandræða. Það kom þá og fljótt í ljós, að slík tvískipting á þjónustunni var hvorugum aðilanum til hagsbóta og allra sízt ríkissjóði. Gerði þáverandi forstjóri Skipaútgerðarinnar ítrekaðar tilraunir til þess að fá strandferðirnar miklu betur skipulagðar og m. a. á þann hátt að tryggja Skipaútgerðinni sérleyfi til þess að sigla á ákveðnar hafnir á landinu, er aðrir mættu ekki flytja fólk eða vörur að eða frá. Með því móti taldi hann að unnt væri að veita beztu þjónustu fyrir minnst gjald. Þessar till. fengu þó ekki náð fyrir augum forráðamanna þjóðarinnar, m. a. vegna þess, að þá hefði Skipaútgerðin orðið að leggja enn meira fé í skipastól, auk þess sem starfssvið Eimskipafélagsins hefði með því verið skert svo mikið, að sýnilegt var, að það yrði ekki til heilla fyrir þjóðina.

Skömmu fyrir síðustu heimsstyrjöld var fundið upp á því snjallræði að selja betra strandferðaskipið úr landi, en halda hinu heima, því er lakara var, líklegast vegna þess, að enginn maður hefur við því viljað líta. Var þá um leið undirbúin bygging á nýju og mjög hentugu skipi í stað þess, sem selt var. Kom það heim í byrjun ófriðarins og bjargaði gersamlega samgöngumálunum umhverfis landið öll styrjaldarárin. Kostir þessa skips komu fljótt í ljós, og nú skeður það, sem ekki hafði þekkzt áður, að skip í strandferðum er rekið með sæmilegum hagnaði. Hafði skip þetta yfirfljótandi verkefni, var heppilegt til þeirrar þjónustu og mjög sparneytið. Kom þá glöggt í ljós, að með því að ætla slíku skipi stærra starfssvið og tryggja því flutningana, sem til féllu á því svæði, var vel hægt að reka ferðirnar með sæmilegum ágóða. Hins vegar var hið gamla úrelta skip, sem haldið var í ferðunum með þeim árangri, að rekstrarhalli þess gleypti ekki einasta allan ágóðann af betra skipinu, heldur tók til sín mjög háar fúlgur úr ríkissjóði til viðbótar.

Allt þetta leiddi til þess, að skipuð var mþn. árið 1943 til þess að athuga fyrirkomulag strandferðanna og gera till. um nýja skipun strandsiglinga, einkum fyrirkomulag flóabáta og hvernig bezt megi samrýma ferðir þeirra við siglingar strandferða- og millilandaskipanna. Ég vil leyfa mér að benda hv. þm. á, að á það var lögð megináherzla við nefndina að gera um það till., hvernig samrýma skyldi flóabátaferðirnar við ferðir hinna stærri strandferðaskipa og millilandaskipa, svo að sem allra minnstur kostnaður yrði við framhaldsflutninga og umskipun á vörum, sem og minnstar mögulegar tafir á vörusendingum á milli staða. Ég var einn þeirra manna, sem áttu sæti í þeirri n. Benti ég þegar á, að til þess að ná því takmarki, sem hér bar að stefna að og ná að síðustu, væri alveg óhjákvæmilegt, að dreifing vörunnar á hinar ýmsu hafnir yrði í höndum þeirra aðila, sem flytja vöruna til landsins. Þeir einir hefðu hvort tveggja í senn, áhuga fyrir því að dreifa vörunni eftir bezt skipulögðum leiðum, gætu m. a. skipulagt það að losa í hin smærri skip beint úr stærri skipunum án þess að taka vöruna í land, og hefðu einir möguleika til þess að framkvæma skipulagið. Samgöngumálin mundu sækja í sama horf að ófriðnum loknum, þannig að Eimskipafélagið og ef til vill einnig aðrir aðilar mundu sigla skipum sínum á hinar ýmsu hafnir og flytja til þeirra vörur beint frá útlöndum, eins og þeir einnig mundu taka þar útflutningsvöruna og færa hana beint til markaðslandanna. Það væri því höfuðnauðsyn að miða allar þær umbætur, sem nú ætti að undirbúa í sambandi við strandsiglingarnar, við það, að þessi mál yrðu síðar færð úr höndum ríkisins yfir á hendur þeirra manna, sem á hverjum tíma annast vöruflutninga frá landinu og til þess. — Voru þessi mál þá og rædd nokkuð við stjórn Eimskipafélagsins.

Þetta sjónarmið var ekki nema að mjög litlu leyti viðurkennt í n. Þáverandi forstjóri Skipaútgerðarinnar, sem var form. n., hélt því mjög fram og það með réttu, að rekstrarhalli ríkissjóðs af strandferðunum stafaði af því, að hvorki strandferðirnar né millilandaferðirnar væru skipulagðar sem skyldi, enda erfitt að framkvæma slíka skipulagningu. á meðan öðrum væri heimilt að sigla með flutninga á betri hafnir landsins og skipakostur ríkisins hins vegar afar óhentugur til strandsiglinga. Var n. öll sammála um þessi atriði. Hann lagði því til, að komið skyldi upp nokkrum innflutningshöfnum umhverfis landið og skyldi síðan flytja vörur til þeirra og frá þeim ýmist til útlanda eða á hinar smærri hafnir innanlands. Hann hélt því mjög fast fram í n., að banna ætti öllum strandsiglingar öðrum en Skipaútgerðinni, og taldi, að að því bæri að vinna, þegar Skipaútgerðin hefði öðlazt nægilegan skipakost til þess að annast ein alla flutningana. — Þetta var bjargföst skoðun þess manns, sem árum saman hafði stjórnað þessum málum. Hann sá enga aðra leið til þess að útiloka rekstrarhallann en þá, sem að framan greinir. Ég skal ekki ræða um það hér, hversu óheppilegt og skaðlegt það yrði fyrir allan landslýð, ef lögbjóða ætti, að ekki mætti setja vörur á land nema á örfáum stórum höfnum á landinu, hvernig sem á stæði, en vil hins vegar benda á hitt, að í þessum till. forstjórans felst full viðurkenning fyrir því, að ekki sé unnt að útiloka hallarekstur á strandferðum nema flutningarnir séu allir á einni hendi.

Það var einnig skoðun hinna annarra nm., að þetta væri meginatriði fyrir hallalausum rekstri strandferðanna, og það var að fenginni þeirri viðurkenningu allra nm., að ég bar fram þá till. í n., að reynt yrði þá þegar að semja við Eimskipafélagið um þessi mál á grundvelli þessarar niðurstöðu, þar sem það félag var þá eini aðilinn í landinu, sem hafði möguleika til þess að sameina strandferðir og millilandaferðir á fyrrnefndum grundvelli. En um þetta varð ekkert samkomulag, beinlínis vegna þess, að formaður n. hafði samhliða þessu allt önnur sjónarmið, er ekki samrýmdust mínum till.

Milliþn. komst einnig sameiginlega að þeirri niðurstöðu, að til þess að sinna að fullu þeim verkefnum, sem tilheyra strandsiglingum, þyrfti að tryggja þeim a. m. k. tvö skip af líkri gerð og stærð og Esja, og ef vel ætti að vera, yrðu að vera möguleikar til þess að grípa til þriðja skipsins af sömu stærð þann tíma, sem hin tvö gætu ekki verið að starfi vegna viðgerða eða af öðrum ástæðum, en það taldi n. öll að væri lágmarkskrafa að hafa jafnan tvö slík skip í ferðunum vetur og sumar. Hitt var n. sammála um, að þriðja skipið gæti vel verið við önnur störf, ef þau væru fyrir hendi, þegar hin tvö væru að störfum í strandferðunum. Var ætlunin, að þau skip gengju jafnan umhverfis landið hvert á móti öðru, en kæmu þó ekki við á smæstu höfnunum, nema brýna nauðsyn bæri til. Var gert ráð fyrir, að á þann hátt hefðu íbúarnir öruggt samband við Reykjavík og aðra staði landsins tíunda hvern dag sumar og vetur. En auk þess var talið nauðsynlegt að hafa fjögur smærri skip, um 300 smál. hvert, til þess að flytja fólk og vörur á milli hinna smærri hafna. Átti þannig að mynda heilsteypt samgöngukerfi meðfram allri ströndinni. Jafnframt var hugsað að fella niður að mestu leyti sérstakar flóabátaferðir. — Þá lagði n. einnig til, að hafinn skyldi þegar undirbúningur að smíði stærra skipsins og tveggja hinna smærri skipa. Var þessum till. hrundið í framkvæmd, eins og kunnugt er.

Frá form. n. lá fyrir rekstraráætlun yfir útgjöld þessa skipastóls, sem sýndi, að hann átti ekki að þurfa nema sáralítinn styrk úr ríkissjóði og munu þær áætlanir hafa ráðið miklu um það, að horfið var að því að byggja þessi skip samkvæmt till. n. Ég var ávallt mjög myrksýnn á slíkan útreikning, nema hægt yrði að koma rekstrinum og þá jafnframt flutningunum öllum á þá aðila, er önnuðust flutninga á vörum á milli landa, því að ég þóttist þá þegar sjá fyrir, í hvaða horf málið mundi fara eftir styrjaldarlok. Hefur það og allt komið á daginn, eins og kunnugt er.

Mér hefur þótt rétt að láta þessar upplýsingar allar koma hér fram við fyrri umræðu málsins. Á þeim tíma, sem aðeins tvö skip voru í reglubundnum strandferðum og áttu við samkeppni að etja hjá Eimskipafélaginu, var tekin upp sú regla að taka betra skipið úr strandferðum um mesta annatímann og láta það halda uppi siglingum landa á milli. Mun þó aldrei hafa verið annað en rekstrarhalli á þeim ferðum. Nú, þegar Skipaútgerðin hefur á að skipa fjórum skipum í ferðirnar, er enn tekin upp þessi fyrri regla, að láta bezta skipið halda uppi millilandasiglingum, og árangurinn er eitthvað álíka og áður, að ríkissjóður verður að gefa allmiklar fjárfúlgur með þessum ferðum, þótt hins vegar halli á þeim sé ef til vill eitthvað minni en að láta skipið sigla hálftómt á ströndina. Er skipið jafnvel sent í skemmtisiglingar, sem kosta landið meira fé í erlendum gjaldeyri en það hefur ráð á að láta frá öðrum nauðsynlegri kaupum. Nú væri þetta sök sér, ef skipið hefði engum verkefnum að sinna heima fyrir á þessum árstíma, en eins og allir vita, er það ekki hið raunverulega í málinu, því að á sama tíma sem skipið er í slíkum skemmtiferðum til ýmissa landa er Skipaútgerðin með alls konar skipakost í strandferðunum, sem engan veginn uppfyllir brot af þeim lágmarkskröfum, sem gerðar verða til slíkra skipa. Ofan á allt annað er svo rekstrarhallinn á þessum mjög svo ófullkomnu skipum miklu meiri en rekstrarhallinn er á skipum útgerðarinnar. Sýnir þetta hvað bezt, hversu skipulag strandferðanna er langt frá því, sem gert var ráð fyrir, þegar ákveðið var að smíða hin nýju skip, sem ætlað var það hlutverk að bæta samgöngurnar og tryggja fólkinu betri og örugga þjónustu. Slíkum samgöngutækjum geta menn á engan hátt treyst, hvorki í því að flytja óskemmdar vörur né að koma á ákveðnum tíma eða geta tekið það með til flutninga, sem engan veginn má biða, hvað þá heldur að öruggt megi teljast eða yfirleitt mögulegt fyrir fólk að taka sér með slíkum farkostum far hafna á milli, hvað sem á liggur. Afleiðingin af öllu þessu hefur svo orðið sú, að fólkið verður að treysta á aðrar ferðir en hinar skipulögðu strandferðir, bæði um vöru- og fólksflutninga, sem svo aftur er til stórtjóns fyrir Skipaútgerðina; síðan þarf ríkissjóður að blæða og borga brúsann.

Árið 1952 var gert ráð fyrir að veita rúmlega 5 millj. kr. til strandsiglinga. Var þessi upphæð ákveðin í fjárl. eftir mjög ýtarlegt samtal við forstjórann á þeim tíma og þá jafnvel bent á, að í rekstrarliðunum væri reiknað með mörgum liðum, sem væru óeðlilega háir. Var það jafnvel viðurkennt, en því þó jafnframt borið við, að ekki væri unnt að lækka þessa liði, því að sams konar útgjaldaliðir væru líka í rekstri Eimskipafélagsins og þeir ávallt teknir til samanburðar, þegar gerðar væru tilraunir til sparnaðar. En niðurstöðutölur landsreikninganna þetta ár á þessum lið urðu ekki 5 millj., heldur rúmlega 10 millj. kr., og það standa víst engar vonir til þess, að liðurinn fari lækkandi í framtíðinni.

Meðan Esja var eina frambærilega farþegaskipið, sem haft var í strandferðum, urðu heil héruð að sætta sig við að sjá aldrei viðunandi farþegaskip koma á aðliggjandi hafnir, þótt þangað hefðu oft áður komið beztu skip landsins og það oft tvisvar í mánuði eða oftar. En þegar Hekla kom til landsins síðar og var sett í strandferðir, áttu aðilar þeir, sem þar bjuggu, erfitt með að skilja, hvers vegna þeir fengju ekki að njóta þessara skipa á borð við aðra landsins íbúa, en nú eru íbúar í heilum landshlutum, svo sem við Breiðafjörð, Húnaflóa og víðar, sem þó áður fyrr höfðu ágætar strandsiglingar, orðnir svo vanir þessu ranglæti, að þeir gera sér ekki miklar vonir um það, að úr þessu fáist bætt, svo lengi sem þessum málum er stjórnað af Skipaútgerðinni. Hin smærri skip útgerðarinnar og alls konar kollur, sem hún sendir á þessar hafnir, er henni býður svo við að horfa, er svo sem fullgott handa þessu fólki, sem Skipaútgerð ríkisins og þá væntanlega í samráði við hæstv. samgmrh., sem borið hafa á þessu ábyrgð, flokkar í annan og miklu lægri flokk í þjóðfélaginu en hina, sem beztu skipin eru látin fljóta fyrir. Á hinu hefur minna borið, að þetta fólk væri sett í annan eða léttari skattaflokk, þegar innheimt eru af því gjöld til ríkissjóðsins til þess að standa undir þessum mjög svo einkennilega skipulagða ríkisrekstri.

Ég held, að það væri ekki úr vegi fyrir núverandi hæstv. samgmrh. að athuga, hvort ekki væru einhver tiltök að leiðrétta þetta ranglæti nú þegar og jafnvel á meðan málið er til athugunar og umræðu hér í þinginu, því að ég sé sannarlega ekki. hvernig unnt er að verja það misrétti öllu lengur, sem hér er haft í frammi við heil héruð. Að við flm. teljum eðlilegt, að leitað sé samninga bæði við Eimskipafélag Íslands og Samband ísl. samvinnufélaga um, að þessir aðilar taki að sér strandsiglingar, kemur til af því, að báðir þessir aðilar hafa nú yfir að ráða miklum og góðum skipakosti, sem nú þegar hefur á hendi allmikinn hluta af þeirri þjónustu sem íbúunum víðs vegar um landið er í té látin með strandsiglingunum. Það er því ekkert eðlilegra en að þeir taki einnig að sér þann hluta strandsiglinganna, sem Skipaútgerðin hefur í dag og skipt verði þá jafnframt á milli þeirra þeim skipakosti, sem Skipaútgerðin ræður nú yfir og ríkissjóður er eigandi að. Að sjálfsögðu verður þá einnig að gera samninga til margra ára, t. d. 25 ára, og samningsaðilar jafnframt að skuldbinda sig til þess að láta þessa þjónustu af hendi á þann hátt, að hún verði íbúum landsins á engan hátt óhagstæðari en nú er.

Um allt þetta og mörg önnur atriði er nauðsynlegt að semja, en það á ekki að vera neinum sérstökum vandkvæðum bundið að komast að slíkum samningum, sem allir aðilar gætu vel við unað og ríkissjóður hagnaðist mjög verulega á.

Því hefur verið haldið fram í umræðum um þetta mál, að með því að taka það úr höndum ríkisins mundi þungum bagga verða velt yfir á þegnana í hækkandi far- og farmgjöldum og lakari þjónustu. Í þessu sambandi þykir mér rétt að benda á tvennt. Hið fyrra, að far- og farmgjöld Skipaútgerðarinnar eru þegar svo há, að ekki þykir fært að hækka þau meira, m. a. vegna þess, að ýmsir aðrir aðilar hafa haft af því verulegan hagnað að sigla alls konar skipum á ströndina fyrir allmiklu lægri gjöld, og það er einmitt vegna þess, hversu gjöldin eru há og skipulagning ferðanna óþolandi, að fólkið er hætt að nota skipin nema í neyð, þ. e., þegar enginn annar kostur er fyrir hendi, svo að þessi þáttur á ekki fyrir sér neina aðra breytingu en að batna, ef aðrir aðilar tækju við. Hið síðara, að þessi sömu rök voru fram borin af þeim, er ekki vildu, að ríkið hætti að starfrækja sérleyfisferðirnar milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur og milli Akureyrar og Reykjavíkur. Þeirri grýlu var haldið mjög fast að mönnum, að jafnvel tvöfaldur þungi á við rekstrarhallann yrði lagður á þjóðina í formi af hækkandi farmgjöldum, fargjöldum og allri þjónustu. En hver hefur reynslan orðið? Hún hefur orðið sú, að slíkar umbætur hafa verið gerðar á þessum leiðum síðan einstaklingarnir tóku við rekstrinum, að engan hefði dreymt um slíkt, og allir viðurkenna, að þær hefðu aldrei komizt á í höndum ríkisstofnananna, auk þess sem ferðirnar eru á allan hátt miklu hagkvæmari fyrir fólkið og ríkissjóðurinn er laus við milljónatöp. Það sama mundi verða ofan á, ef strandferðirnar yrðu afhentar þeim aðilum, sem þáltill. gerir ráð fyrir. Háar kröfur eru sí og æ gerðar til þings og stjórnar um að spara útgjöld ríkissjóðs hvar sem það er hægt, og slíkar kröfur eiga ekki að falla niður, því að hver sú króna, sem ríkissjóður getur sparað með því að láta þegnana framkvæma verkið, án þess að til komi aðstoð ríkisins, er lyftistöng undir aðrar og nýjar framkvæmdir og einkum þær, sem eru þess eðlis, að einstaklingarnir fá ekki við þær ráðið án aðstoðar ríkissjóðs. Og þær 10 millj. kr., sem strandferðirnar kosta nú ríkissjóðinn, má allar spara, með því að skipuleggja ferðirnar á þann hátt, sem lagt er til í þáltill. Því fé er miklu betur varið í rafmagnsframkvæmdir eða annað, sem þjóðin hrópar á og getur ekki án verið, svo að eitthvað sé nefnt.

Ég vildi því mega vænta þess að þáltill. verði samþ. þegar á þessu þingi og að hæstv. ríkisstj. beiti sér síðan fyrir því að ná þeim samningum sem fyrst, sem um ræðir í till.

Ég vil að lokum leyfa mér að leggja til, að þáltill. verði að lokinni þessari fyrri umr. vísað til síðari umr. og til hv. fjvn., og vænti þess jafnframt, að hún afgreiði málið svo fljótt sem ástæður hennar leyfa og eigi síðar en svo, að nægur tími veitist til þess að afgreiða till. efnislega á þessu Alþingi.