19.11.1953
Sameinað þing: 18. fundur, 73. löggjafarþing.
Sjá dálk 302 í D-deild Alþingistíðinda. (3097)

21. mál, uppsögn varnarsamnings

Flm. (Gils Guðmundsson):

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. þm. Ak., sem talaði fyrir hönd Sjálfstfl. hérna áðan, var dálítið fyndinn í ræðu sinni á einum stað, en það var ósjálfrátt. Hann sagði, að það hefði verið gæfa íslenzku þjóðarinnar að hafa haft svo mikilhæfan og gifturíkan mann sem leiðtoga í utanríkismálum eins og síðasta ræðumann, hæstv. dómsmrh. Það kemur sjaldan svona góð fyndni í Speglinum.

Ræðu hæstv. dómsmrh. ætla ég ekki að gera að löngu umtalsefni. Frammistaða hans sem utanrrh. hefur verið slík, að á hann er litið af miklum hluta þjóðarinnar sem sekastan hinna seku. Mun seint verða hnekkt þeim dómi. Ræða hans hér áðan var í samræmi við það álit.

Ráðherrann talaði um bíla fyrir utan skrifstofu Þjóðvfl. Nú er sannleikurinn sá, að Þjóðvfl. er svo fátækur flokkur, að hann á enn enga skrifstofu. En ef til vill hefur ráðherrann átt við hinn spánnýja lúxusbíl hæstv. núverandi utanrrh., því að hann stendur nefnilega stundum fyrir utan afgreiðslu blaðsins Frjálsrar þjóðar.

Ég kemst ekki hjá því að víkja nokkrum orðum að hæstv. utanrrh., sem talaði hér áðan af hálfu Framsfl. Hann ræddi, eins og vænta mátti, till. flokks síns um breytingar á framkvæmd herverndarsamningsins. Ég vil ekki að svo komnu máli varpa þungum steini að hæstv. núverandi utanrrh. Það er svo skammt síðan hann tók við embætti sínu, að hann hefur í litlu getað sýnt, hvers af honum má vænta, en hafi hann tekið þetta embætti að sér í þeirri von að geta þokað þar einhverju til betri vegar innan ramma herverndarsamningsins, þá ætla ég að hann hafi nú þegar séð, að þar muni þungt fyrir fæti. Fyrirrennari hans og aðrir ráðamenn hafa áreiðanlega búið svo um hnútana með framferði sínu undanfarin ár, að Bandaríkjamenn þykjast vita af skiptum sínum við íslenzk stjórnarvöld, hverjir eru hér húsbændur og hverjir þjónar. Dæmi skal ég nefna til að sanna þetta. Það sýnir, þótt í litlu sé, hvernig íslenzka ríkisstj. hefur með framkomu sinni undanfarin ár sannfært amerísku herstjórnina á Keflavíkurflugvelli um það, að Íslendingum, og þó sérstaklega íslenzkum stjórnarvöldum, er hver óvirðing bjóðandi.

Mér er kunnugt um það, að hæstv. núverandi utanrrh. hefur haft hug á því undanfarnar vikur að fá inni á Keflavíkurflugvelli fyrir starfslið sitt, þ. á m. hina nýju bráðabirgðanefnd, sem skipuð hefur verið til að rannsaka hinar fjölmörgu kvartanir Íslendinga um sviknar kaupgreiðslur, svo og fyrir starfsmenn tilvonandi varnarmáladeildar utanrrn. Eitt af fyrstu verkum hæstv. utanrrh. í þessu sambandi var að láta leita eftir húsnæði á vellinum fyrir þessa starfsmenn ríkisins. En þar hefur reynzt þröskuldur á vegi ráðherrans, því að á Keflavíkurflugvelli hafa honum reynzt allar dyr lokaðar. Svo á þó að heita, að íslenzka ríkið eigi þarna ekki óverulegan húsakost. Þegar bandaríski herinn hvarf héðan að lokinni síðustu heimsstyrjöld, eignaðist íslenzka ríkið 14 stórar húsasamstæður á vellinum, svo kallaðar húsablokkir, flugvallarhótelið, ásamt stórri útbyggingu, klúbbhús og leikfimishús. Þegar bandarískur her tók sér að nýju bólfestu á flugvellinum vorið 1951, lagði hann þessar byggingar undir sig, að undanskildum 3 blokkum, sem starfsmenn hins opinbera á flugvellinum hafa til íbúðar. Fyrir hæstv. ráðh. vakti að fá til afnota eina af þessum ellefu blokkum, sem íslenzka ríkið telst eiga, en Bandaríkjaher hefur til sinna afnota. Þeim tilmælum var harðlega synjað, og það kom fyrir ekki, þó að ráðherrann sneri sér persónulega til yfirhershöfðingjans á vellinum. Hann harðneitaði að taka tillit til ráðherrans. Þetta litla dæmi sýnir furðuvel, hver það er, sem hefur húsbóndavaldið á Íslandi, þegar hagsmunir Bandaríkjahers eru annars vegar.

Hv. 6. landsk. þm., Finnbogi R. Valdimarsson, bar hér á borð svo fáheyrðar og ósvífnar blekkingar um þáltill. okkar þjóðvarnarmanna, að ég trúi ekki öðru en hverjum hlustanda, sem hlýddi á það, er ég las till, okkar upp, hafi gersamlega blöskrað. Sjaldan hef ég heyrt meiri óskammfeilni borna fram af manni, sem væntanlega vill þó láta taka sig alvarlega, en er ekki aðeins að leika grínhlutverk. Þessi hv. þm. fullyrti, að þáltill. okkar gengi mun skemmra en till. Alþfl. Þetta sagði þessi þm., þrátt fyrir það að fyrsti og aðalliður þáltill. okkar kveði bókstaflega svo á, að ríkisstj. skuli bera fram frv. til laga um uppsögn samningsins, þegar er endurskoðunarfrestur sá, er í samningnum er ákveðinn, heimilar uppsögn hans. Svo segir þessi hv. þm., að till. okkar gangi skemmra en till. Alþfl. Sannleikurinn er sá, að raunverulega gengur till. þjóðvarnarmanna í vissum atriðum lengra en frv. sósíalista, þar eð í okkar till. er auk uppsagnar samningsins svo fljótt sem lög leyfa kveðið á um ýmsar nauðsynlegar ráðstafanir, sem gera verður, meðan herinn dvelst enn í landi. En svo lét þessi hv. þm. sér sæma að segja vísvitandi ósatt upp í opið geðið á allri þjóðinni. Ég verð að segja það, að mér var raun að því að heyra og sjá þennan hv. þm. leggjast svona lágt.

Þá kem ég að málsvara Alþfl., hv. 1. landsk., Gylfa Þ. Gíslasyni. Hann varði drjúgum hluta af ræðu sinni til þess að gagnrýna stefnu okkar þjóðvarnarmanna. jafnframt því sem hann reyndi að sjálfsögðu að gylla þær till., sem hann og hv. 3. landsk. hafa borið fram um endurskoðun herstöðvasamningsins.

Fyrst ætla ég að segja hv. 1. landsk. það um afstöðu Þjóðvfl. til till. þeirra Alþýðuflokksmanna, að við teljum þær að sjálfsögðu ófullnægjandi. Í þeim eru þó ákveðin atriði, sem tvímælalaust mundu verða til bóta, ef samþykkt yrðu og framkvæmd, stytting á uppsagnarfresti herstöðvasamningsins úr 18 mán. í 3 mán., lokun herstöðvanna o. fl. Það mun ekki standa á Þjóðvfl. að fylgja öllu því, sem eitthvað gæti bætt ríkjandi ástand, hversu lítið sem það er. Öllum umbótatillögum mun flokkurinn fylgja. þó að hann missi ekki sjónar af því markmiði að losna með öllu við herinn úr landi. Við þjóðvarnarmenn skulum því fúslega styðja Alþfl. við hvert hænufet, sem hann þorir að stíga í rétta átt. Ég gæti trúað, að hv. 1. landsk. muni fljótlega reka sig á það, ef hann ætlar í alvöru að beita sér fyrir einhverjum verulegum umbótum á herstöðvasamningnum, að honum veitist örðugra að fá til liðs við sig áhrifamenn í sínum eigin flokki heldur en okkur þjóðvarnarmenn.

Hv. 1. landsk. talaði um menn, sem hugsa óljóst og óskýrt um utanríkismál. Það hljómaði dálítið broslega, þegar það kom af vörum þessa hv. þm., eins flöktandi og óljós sem stefna hans er, svo sem kom fram í ræðunni, sem hann hélt hér í kvöld. Hv. 1. landsk. telur stefnu okkar þjóðvarnarmanna í herstöðvamálinu vanhugsaða og varhugaverða. Hann lýsti því yfir og lagði á það mikla áherzlu, að kenning okkar um hlutleysi Íslands í hernaðarátökum stórvelda sé haldlaus. Honum er gjarnt að leggja ýmsar spurningar fyrir okkur þjóðvarnarmenn og gerði það hér í kvöld, spurningar um afstöðu okkar til utanríkismála. Því er líkast sem stefna Þjóðvfl. komi einmitt þessum hv. þm. mjög ókunnuglega fyrir sjónir, og má það þó furðulegt heita. Sú var tíðin, að hv. 1. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, vissi vel, hvað fólst í hlutleysisstefnunni. Hann hefur skilgreint hana sjálfur glöggt og réttilega, áður en hann hafði endaskipti á sjálfum sér og lét hafa sig til að samþykkja herstöðvasamninginn vorið 1951. Þá vissi hann margt um þessi mál, sem nú virðist týnt og tröllum gefið. Það ætti að vera auðvelt að útskýra einmitt fyrir þessum hv. þm. stefnu þjóðvarnarmanna í utanríkismálum. Það er í meginatriðum stefna hv. 1. landsk., Gylfa Þ. Gíslasonar, sjálfs, allt fram að þeim degi fyrir hálfu þriðja ári, þegar hann tók sína eftirminnilegu og átakanlegu kollsteypu. Mér þykir það leiðinlegt, að hv. þm. skuli ekki þekkja þá stefnu, þegar aðrir hafa tekið upp fallið merki hans sjálfs og bera það fram. En það er hægur vandi að bæta úr þessu minnisleysi hv. þm. Ég ætla að láta þjóðvarnarmanninn Gylfa Þ. Gíslason ársins 1949 svara hv. 1. landsk., hinum gleymna Gylfa Þ. Gíslasyni ársins 1953.

Hinn 9. febr. 1949, þegar deilan um aðild Íslands að Atlantshafsbandalagi stóð yfir, skrifaði hv. 1. landsk. í blaðið Þjóðvörn grein um hlutleysi. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Það takmark, sem Íslendingar vildu ná með hlutleysisyfirlýsingunni gömlu, var, að þeir yrðu aldrei styrjaldaraðili, þ. e. a. s. tækju sjálfir aldrei beinan þátt í hernaði. Síðan hafa Íslendingar að gefnu tilefni gert það að öðrum hyrningarsteini utanríkisstefnu sinnar að vilja ekki hafa her í landinu á friðartímum, og það er auðvitað í samræmi við fyrra markmiðið. Þetta tvennt, að Íslendingar verði aldrei styrjaldaraðili og að hér verði aldrei herstöðvar á friðartímum, á að mínum dómi að halda áfram að vera kjarni íslenzkrar utanríkisstefnu, og má í því sambandi láta það liggja algerlega milli hluta, hvort þessi stefna og þær ráðstafanir, sem gera yrði til þess að tryggja framgang hennar, er nefnd hlutleysi eða ekki.“

Hér er í fáum orðum skýrður meginkjarni þeirrar hlutleysisstefnu, sem hv. 1. landsk. hélt fram allt til ársins 1951, þeirrar stefnu, sem við þjóðvarnarmenn höldum fram enn í dag og munum berjast fyrir. Höfuðatriðið er þetta: Við eigum ekki að láta draga okkur í dilka hervelda né ljá land okkar einu eða neinu ríki til hernaðarundirbúnings, því að slíkir samningar, slík aðstaða, kallar yfir okkur þá hættu að gerast styrjaldaraðill. ef þann voða bæri að höndum. Með aðild að hernaðarsamtökum erum við raunverulega að panta það að gerast skotmark og þátttakendur í hugsanlegri styrjöld.

Hv. 1. landsk. hefur nú illu heilli skipað sér í raðir þeirra manna, sem segja, að þessi stefna, hlutleysi í hernaðarátökum stórvelda, sé óraunhæf, úrelt og einskis virði. Ég neita því, að svo sé. Hver maður, sem fæst til að hugsa málið, hlýtur að sjá, að Íslandi mundi verða stóraukin hætta búin af því að vera í nánu bandalagi og samvinnu við styrjaldaraðila og þar með í augum alheimsins raunverulegur þátttakandi í styrjöld, — miklu meiri hætta búin af því heldur en hinu, að hafa lýst því yfir á alþjóðavettvangi, að við værum hlutlaus og vopnlaus þjóð. Tökum dæmi: Segjum, að löngu fyrir síðustu heimsstyrjöld hefðum við tekið upp náið hernaðarsamstarf við Breta og Bandaríkin og veitt þeim á friðartímum aðstöðu til hervirkjagerðar og vígbúnaðar hér á landi. Mundu nokkrar líkur til þess, að við hefðum þá sloppið eins vel og við þó gerðum út úr hinum ægilega hildarleik síðustu styrjaldar? Vel veit ég það, að við urðum fyrir áföllum, einkum sjómannastéttin, sem í eldinum stóð. En árásir Þjóðverja á íslenzka sjómenn voru með réttu kallaðar morðárásir og fordæmdar af hinum siðaða heimi. Hvers vegna? Vegna þess, að við vorum vopnlaus þjóð. Vegna þess, að við vorum raunverulega hlutlaus þjóð, höfðum mótmælt hernámi Breta, að vísu gert herverndarsamning við Bandaríkin, en allur heimur vissi, að það var í reynd nauðungarsamningur. Hefðum við hins vegar frá því fyrir styrjöldina tekið þátt í hernaðarsamvinnu með Bretum og Bandaríkjamönnum, þá er áreiðanlegt, að Þjóðverjar hefðu engan mun gert á okkur og fjandmönnum sínum, en það gerðu þeir þó þrátt fyrir allt. Hætt er við og raunar fullvíst, að þá hefðu enn þá stórkostlegri skörð verið höggvin í íslenzka sjómannastétt en varð, og var þó vissulega ekki á það bætandi. Í þessu sambandi vil ég spyrja þá hv. alþm., sem hafa tengt okkur á friðartímum hernaðarsamsteypu og tryggt þar með, að litið yrði á okkur sem styrjaldaraðila, ef til stríðs kemur: Eru þeir reiðubúnir til að taka á sig siðferðislega ábyrgð á því, sem slík hernaðarsamstaða mundi geta leitt yfir íslenzka sjómenn? Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð. Ég efast um, að þeir séu menn til þess að taka á sig þá ábyrgð.

Eins og ég rakti nokkuð í fyrri ræðu minni, eru nú hernámsflokkarnir komnir á undanhald í herstöðvamálinu. Tveir þessara flokka, Alþfl. og Framsfl., hafa þegar borið fram eða flutt till., sem að vísu eru hvorki fugl né fiskur, en fela þó í sér augljósa viðurkenningu þeirrar staðreyndar, að ekki sé unandi við herstöðvasamninginn óbreyttan og að framkvæmd hans hafi farið í handaskolum. Meira að segja Sjálfstfl. er farinn að leyfa örlítilli gagnrýni að sjá dagsins ljós í blöðum sínum. Allt eru þetta augljós merki þess, að nú eru hernámsmenn hræddir. Þeir finna, að jörðin brennur undir fótum þeim.

Sósfl. er að reyna að þakka sér það, sem áunnizt hefur í þessum efnum undanfarna mánuði. Hann langar til þess að vonum að fá menn til að trúa því, að það sé hann, sem skelfi nú stjórnarflokkana og knýi þá til undanhalds, en þeir verða næsta fáir, sem festa á það trúnað. í þessu efni tala staðreyndirnar skýru máli. Meðan Sósfl. var hinn eini pólitíski flokkur, sem barðist gegn hersetu á Íslandi, höfðu flokkarnir þrír, sem kölluðu yfir okkur hernámið, vissulega ekki mjög mikið að óttast. Sósfl., sem kommúnistar stjórna, var æskilegasti andstæðingur, sem þeir gátu kosið sér, og meðan hann var eini pólitíski andstæðingurinn í þessu stórmáli, þá gátu Bandaríkjaagentarnir sofið nokkurn veginn rólegir. Þeir vissu, að flokkur, sem kommúnistar stýrðu, var þess aldrei umkominn að sameina undir sínu merki allan þann fjölda Íslendinga, sem hvorki vill knékrjúpa amerísku auðvaldi né rússneskum kommúnisma. Afstaða flokksforustu sósíalista og flokksblaða er slík, að þessir menn hafa slegið úr hendi sér þau vopn, sem ein bita gegn hernámsflokkunum og þjónkun þeirra við ameríska yfirgangsstefnu. Með því að svívirða látlaust allt, sem Bandaríkin varðar, jafnt gott sem illt, en dýrka álíka skefjalaust hvað eina, sem hefur á sér rússneskan blæ, hafa forustumenn sósíalista gert sjálfa sig og flokk sinn ófæran til þess að sameina íslenzka hernámsandstæðinga. Þegar þeir hrópa: Bandaríkin hafa hernámsflokkarnir svarið á reiðum höndum og æpa: Rússland. Þannig hefur þetta gengið að undanförnu með þeim árangri, að Sósfl. hefur þrátt fyrir hernámsandstöðu sína verið að tapa fylgi.

Sannleikurinn er sá, að það er óttinn við Þjóðvfl. Íslands og þá öldu, sem hann hefur þegar vakið með þjóðinni, sem knúið hefur hernámsflokkana á undanhald. Sá ótti er ekki ástæðulaus. Í kosningunum í vor, sem Þjóðvfl. háði fárra vikna gamall, vann hann sinn fyrsta sigur. Hann náði þegar öruggri fótfestu, jafnvel í kjördæmum, þar sem hann hafði engan frambjóðanda og enga skipulagða starfsemi. Þar hlaut hann fylgi, sem vakti þjóðarathygli. Síðan um kosningar hefur með hverri viku komið betur í ljós, að æ fleiri Íslendingar setja traust sitt á Þjóðvfl. Flokksfélög rísa upp hvert af öðru, og hvarvetna ganga nýir menn undir það merki, sem flokkurinn hefur reist. Unga kynslóðin er þarna í fylkingarbrjósti, eins og vera ber. Kosningarnar til stúdentaráðs sýndu eftirminnilega, hvert stefnir, enda vöktu úrslit þeirra skelfingu allra gömlu flokkanna. Þó veldur það mestum geig í hugum forustumanna hinna gömlu flokka, að hvarvetna um land er nú sívaxandi fjöldi manna, sem skilur, að eina von okkar sem sérstæðrar og frjálsrar þjóðar er að losna við herinn úr landi. Margir þessara manna eru enn utan raða Þjóðvfl. Sumir hafa jafnvel ekki enn þá sagt sig úr lögum við hernámsflokkana sjálfa, en þeim fjölgar stöðugt, sem opna augun til fulls og sjá það, að Þjóðvfl. hefur þegar knúið hernámsliðið á undanhald, og stórfelld aukning þess flokks er eina ráðið til að fylgja sigrinum eftir og reka flóttann. Vegna þessa ótta er það, að Tíminn og Morgunblaðið gera nú daglega hróp að þjóðvarnarmönnum og kalla þá kommúnista. Það eru tilburðir í þá átt að innleiða hér sömu aðferðir og McCarthy og sálufélagar hans í Bandaríkjunum beita gagnvart hverjum frjálslyndum manni.

Óttinn við Þjóðvfl. hefur nú jafnvel gengið svo langt, að hafnar eru pólitískar ofsóknir gegn þjóðvarnarmönnum. Þess er skemmst að minnast, að framsóknarbroddarnir hafa látið þjóna sína norður í Eyjafirði reka frá störfum Bjarna Arason héraðsráðunaut búnaðarfélaganna í Eyjafirði, ágætan og vinsælan starfsmann, sem hefur það eitt til saka unnið að segja sig úr Framsfl. og ganga í Þjóðvfl. Þessar aðfarir Framsóknar hafa hlotið fyrirlitningu allra heiðarlegra manna. Blað Sjálfstfl., Íslendingur á Akureyri, gagnrýnir það harðlega. Alþbl. hitti naglann á höfuðið á dögunum, þegar það skýrði frá þessari pólitísku ofsókn. Blaðið lét svo um mælt, að íslenzk tunga ætti eitt orð, sem lýsti til fullnustu hátterni framsóknarbroddanna, það væri orðið: skepnuskapur. En það vil ég segja þessum herrum, að hvað marga þjóðvarnarmenn sem þeir reka frá störfum eða reyna að ofsækja á annan hátt, þá munu engin bellibrögð duga til að stöðva þá öldu, sem nú er risin. Þjóðvfl. Íslands mun halda áfram að vaxa og verða æ betur fær um að gegna því hlutverki að sameina þjóðholla og framsækna Íslendinga til baráttu fyrir stjórnarfarslegu og efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Við þjóðvarnarmenn munum í engu skelfast þau hróp, sem að okkur eru gerð úr báðum áttum, hvorki hróp hernámsflokkanna, sem kalla okkur kommúnista og rússneska agenta, né hróp kommúnista, sem kalla okkur leiguþý hernámsliðsins. Við munum sanna það með stefnu okkar og starfi, að hvort tveggja eru jafnstaðlausir stafir.

Íslendingar. Andstæðingar hersetu á Íslandi, hvar í flokki sem þið hafið staðið, til ykkar beini ég síðustu orðum mínum í kvöld. Verið minnugir þess, að þið hafið þegar unnið afrek. Þið hafið þegar með andstöðu ykkar við hersetu gert hernámspostulana hrædda. En treystið ekki allt of vel orðum þeirra manna, sem áður kölluðu hingað ameríska dáta, þó að þeir hefðu svarið, að hér skyldi aldrei leyfð herseta á friðartímum. Aðeins fyrir hræðslu sakir við fylgistap eru þeir nú komnir á undanhald. Fylgið fast eftir sigrinum, og rekið flóttann. Sýnið hernámsflokkunum í tvo heimana. Linnið ekki baráttunni, fyrr en Ísland hefur slitið af sér alla hernámsfjötra. Greiðasta leiðin til þess er að efla Þjóðvfl. Íslands og sameina undir merki hans sem flesta þjóðholla Íslendinga. Ég veit, að hér á eftir mér munu tala ýmsir sérfræðingar í blekkingum, og þeir munu kosta öllu til að hagnýta þá kunnáttu. En trúið þeim varlega. Munið, að eina stefnan, sem forðað getur íslenzkri þjóð frá tortímingu, er þessi: að losna við alla hersetu, að gerast aldrei styrjaldaraðili, að stofna aldrei íslenzkan her. Góða nótt.