14.12.1953
Sameinað þing: 25. fundur, 73. löggjafarþing.
Sjá dálk 489 í B-deild Alþingistíðinda. (451)

1. mál, fjárlög 1954

Gils Guðmundsson:

Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þeim fáu mínútum, sem ég hef hér til umráða í kvöld, hlýt ég að takmarka mál mitt við fá atriði, og er þó margs að geta, þegar til umr. er stefna og starfshættir hæstv. núverandi ríkisstj. Ég mun að þessu sinni einskorða mig við stefnu stjórnarinnar og allt hátterni gagnvart einum mikilvægasta atvinnuvegi þjóðarinnar, þeim atvinnuvegi, sem leggur til nálega alla útflutningsframleiðslu landsins, sjávarútveginum.

Ég vil taka það fram þegar í upphafi, að ég geri engan mun á hæstv. núverandi ríkisstj. og þeirri, sem sat næst á undan. Að báðum standa sömu flokkar, áhrifamennirnir eru hinir sömu, og í öllu, sem máli skiptir, er stjórnarstefnan hin sama. Virðist lítið annað hafa gerzt en það, að þeir Ólafur og Steingrímur hafa skipt um stól. Það, sem ég segi hér um stefnu stjórnarinnar, gerðir og aðgerðaleysi, á við um ríkisstj. þá, sem mynduð var á öndverðu ári 1950 undir forsæti Steingríms Steinþórssonar, en var á síðasta sumri endurskipulögð og hlítir nú forustu Ólafs Thors.

Eins og flestum er í minni, hófst ferill ríkisstjórnar Steingríms Steinþórssonar á því, að gengi íslenzkrar krónu var stórlega lækkað. Ráðunautar stjórnarinnar í efnahagsmálum, tveir sprenglærðir hagfræðingar, höfðu reiknað það út, að gengisfelling væri sú læknisaðgerð, sem koma mundi atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll. Stjórnarforkólfarnir tóku þessu sem fagnaðarboðskap, létu þeyta lúðra og berja bumbur og sögðu við þjóðina: Nú grípum við hnífinn og skerum brott meinsemdina. Gengislækkun er allra meina bót, einkum þegar fram í sækir. — Efnahagslegt jafnvægi var það takmark, sem stj. þessi benti á eins og skinandi vita, þegar verið var að fá þjóðina til að sætta sig við þungbærar afleiðingar gengisfallsins.

Hvernig hefur stefna stjórnarinnar reynzt í framkvæmd? Er ekki fyrir löngu náð hinu glæsta takmarki, efnahagslegu jafnvægi? Hafa ekki bráðabirgðaóþægindin, sem aðeins áttu að gera vart við sig fyrst í stað, horfið með öllu? Væntanlega eru nú gróin öll mein eftir læknisaðgerðina.

Hvernig er þessu háttað að því er sjávarútveginn varðar, þann atvinnuveg, sem læknisaðgerðin átti fyrst og fremst að duga? Sannleikurinn er sá, að þegar á fyrsta ári, sem þessi stjórnarstefna fékk að reyna sig í framkvæmd, kom í ljós, að hún var röng. Þrátt fyrir gengislækkun barðist bátaútvegurinn í bökkum og komst ekki af. Þá var gripið til einmitt þeirra ráðstafana, sem höfðu verið fordæmdar sérstaklega af stjórninni, þegar hún kom til valda, og þá eindregið varað við af sérfræðingum hennar, þ.e. tvöfaldrar skráningar á krónunni. Það var gert með bátagjaldeyrisálaginu svo kallaða, þegar útflytjendum vissra afurða var veittur einkaréttur á tilteknum vörutegundum, sem þeir máttu leggja á háan skatt, sem almenningur í landinn verður síðan að stritast við að borga í stórhækkuðu vöruverði. Þetta er enginn smáræðisskattur, heldur nemur hann nú 80–90 millj. kr. á ári eða jafnvel enn þá hærri upphæð. Hefði einhver glóra af viti átt að vera í skattlagningu þessari, varð af hálfu ríkisvaldsins að búa svo um hnútana, að sjómenn og útgerðarmenn, hinir raunverulegu eigendur og framleiðendur fisksins, fengju einir að njóta fríðindanna, það væru þeir, sem mættu flytja inn bátagjaldeyrisvörurnar og leggja á þær hina lögleyfðu verðhækkun. Þessir fjármunir, sem neytendur greiða, um leið og þeir kaupa vöruna, áttu að sjálfsögðu að ganga til þess að stórhækka fiskverðið og bæta afkomu bátaútvegsins og sjómannanna. Hvernig hefur þetta nú verið framkvæmt? Það hefur verið gert með þeim endemum, að mig skortir orð til að lýsa því svo sem vert væri. Bátagjaldeyrisskipulagið hefur leitt af sér gegndarlaust brask og okur án þess að koma þeim aðilum að verulegu gagni, sem fyrst og fremst hefðu átt að njóta þessarar skattlagningar í hækkuðu fiskverði, sjómönnunum á bátaflotanum. Af hálfu ríkisvaldsins er bókstaflega ekkert eftirlit með því, hvað verður af öllum þeim fjármunum, sem með bátagjaldeyrisálaginu eru píndir út úr almenningi. Tveir aðilar eru látnir berjast og bítast um fiskverðið, Landssamband ísl. útvegsmanna annars vegar, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hins vegar. Landssambandið og Sölumiðstöðin togast á um verðið í byrjun hverrar vertíðar. Þeir menn, sem hætta lífi sínu á sjónum og draga fiskinn úr djúpinu, hafa þar ekkert um að segja. Þeim er skammtaður sá vesæli skerfur, sem eftir verður, þegar allir aðrir hafa svikalaust fengið sitt. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og S.Í.S. hafa undir verndarvæng ríkisstj. fengið einokunaraðstöðu um sölu á hraðfrystum fiski. Frystihúsin hafa þar af leiðandi stórfellda hagsmuni af því að halda fiskverðinu sem allra lægstu, enda hafa þau gert það rækilega. Sölusamband ísl. fiskframleiðenda, sem hefur einokunaraðstöðu um sölu á saltfiski, hefur einnig hagsmuni af því, að sjómenn fái sem allra lægst verð fyrir fiskinn. Þetta hefur allt átt hlut að því að halda fiskverðinu til sjómanna og smáútvegsmanna niðri. Á sama tíma og sannanlegt er, að norskir fiskimenn fá kr. 1.60 fyrir kg af slægðum fiski með haus, fá íslenzkir sjómenn kr. 1.05.

Hvers njóta þá hinir raunverulegu framleiðendur, sjómennirnir, af bátagjaldeyrinum? Þeir fengu fiskverðið hækkað um eina vesæla 10 aura kg, úr 95 aurum í kr. 1.05. Á þeim bitnar síðan eins og öðrum landsmönnum hin stórkostlega verðhækkun, sem bátagjaldeyrisálagið veldur.

Framkvæmd þessa bátagjaldeyriskerfis hefur, eins og ég áðan sagði, verið fyrir neðan allar hellur, og á ríkisstj. á því mesta sök. Raunverulega hefur hún fengið þessa skattheimtu í hendur pólitískum vildarvinum sínum og alls konar fjárbrallsmönnum, og það eru milliliðirnir fyrst og fremst, sem græða. Eftirlit af hálfu hins opinbera er bókstaflega ekki neitt.

Litlar upplýsingar liggja fyrir um það, hve mikið fé hefur verið innheimt samkv. bátagjaldeyriskerfinn. Engar skýrslur sýna, hve mikið fé hefur runnið til bátanna, þ.e. útvegsmanna og sjómanna, og á hinn bóginn, hve mikið til frystihúsa og annarra fiskseljenda. Hitt vitum við, að með bátagjaldeyrisálagi eru nú fluttir inn ótrúlegustu vöruflokkar, jafnvel ýmsar brýnar nauðsynjavörur, svo sem fatnaður, sumar neyzluvörur almennings og vörur og tæki, sem framleiðslan sjálf verður að nota. Svo langt hefur verið gengið, að bátagjaldeyrir er lagður á sumar þær vörur, sem útvegurinn þarfnast til eigin nota og getur með engu móti án verið. Er þar í bezta tilfetli um millifærslu á fé að ræða úr einum vasa útgerðarmannsins í annan, en jafnframt er þó óviðkomandi aðilum gefinn kostur á að taka háa tolla af þessari millifærslu, ekki aðeins hraðfrystihúsum og öðrum fiskútflytjendum, heldur er heildsölum greiddur mikill skattur af flutningi peninganna milli vasa útgerðarmannsins. Ríkisstj. er sjálfri sér trú í þessu sem öðru og þeirri stefnu sinni að veita hvers konar spákaupmönnum og bröskurum fríðindi á kostnað framleiðslunnar og almennings.

Ég hef þegar leitt rök að því, að bátagjaldeyririnn hefur stóraukið dýrtíðina í landinu og leggst með miklum þunga á alla alþýðu manna. Ég hef einnig leitt rök að því, að skattur þessi kemur að sáralitlum notum þeim aðilum, sem sagt var að hann ætti að hjálpa, útgerðarmönnum og sjómönnum, og allar líkur benda til þess, að hann valdi sjómönnum beinlínis fjárhagslegu tjóni. Svo smánarlega lítið fá þeir í sinn hlut, að það vegur ekki einn sinni upp á móti þeirri auknu dýrtíð, sem á þá leggst vegna skattheimtunnar. Þeir bátaútvegsmenn, sem ekki hafa aðstöðu til að græða á meðferð og sölu aflans, eru og mjög illa settir. Þeir reka báta sína með stórtapi. Lánsstofnanir eru þeim að mestu eða öllu leyti lokaðar, enda er nú svo komið um fjölda þessara manna, að þeir hafa orðið að leita á náðir frystihúsa og fiskimjölsverksmiðja, sem þeir skipta við, og fengið hjá þeim brýnustu rekstrarlán til á væntanlegan afla. Þar voru peningarnir til. Meðan hlutarsjómaðurinn býr við smánarkjör og smáútvegsmaðurinn sekkur æ dýpra í skuldafenið, græða aðrir aðilar milljónatugi eða hundruð milljóna á því að verka fiskinn, selja hann úr landi, kaupa vörur fyrir verðmætið og selja almenningi á óheyrilegu verði. Frystihúsrekandi hefur fullyrt hiklaust í mín eyru, að frystihús megi hæglega við því að taka bát á leigu til að tryggja sér hráefni og tapa á útgerð bátsins allt að 75 þús. kr. yfir vertíðina. Fiski báturinn 350 smálestir af fiski, náist tapið upp og meira en það í gróða þeim, sem verður af meðferð aflans og sölu. Svona er fiskverðinu haldið niðri og þar með komið í veg fyrir það, að sjómaðurinn fái rétt verð fyrir vöru sína. Talið er eðlilegt, að bóndinn leggi fram sína reikninga og segi: Þetta þarf ég að fá fyrir kjötið og þetta fyrir mjólkina til þess að geta framfleytt mér og fjölskyldu minni og lifað sómasamlegu lífi. — Auðvitað þarf bóndinn að búa við sæmilega afkomu, en þess þarf sjómaðurinn líka. Enginn kemur til hans og spyr, hvað fiskverðið þurfi að vera hátt, til þess að hann geti lifað. Þar er byrjað á öfugum enda. Nú er reglan yfirleitt sú, að fiskur er seldur í skiptum fyrir aðrar vörur, sem fluttar eru til landsins. Fiskseljendur, bankar, ríkissjóður, heildsalar og smásalar sjá allir um sitt og riflega það. Hver þessara aðila um sig sópar til sin vænum fúlgum af sölu þeirra verðmæta, sem fást fyrir fisk sjómannsins. Loks er komið til sjómannsins og sagt við hann: Þetta varð nú eftir, þegar allir hinir höfðu tekið sinn toll. Hinir þurftu svo mikið, að þú verður að láta þér krónuna og fimmeyringinn nægja. — Hér er ekki að því spurt, hvað sjómaðurinn þurfi mikið í kaup í dýrtíðinni til að halda lífinu í sjálfum sér, konu sinni og börnum. Enginn reiknar út, hvað réttmætt er að greiða honum fyrir að hætta láfi sinn til að sækja fiskinn, svo að þjóðin geti fengið vörur, ríkið, fiskseljendur og milliliðir grætt. Enginn spyr, hvað sanngjarnt sé að fiskimaðurinn fái í kaup fyrir lengsta og strangasta vinnudag, sem þekkist hér á landi. Nei, allir hinir skulu fá sinn skammt ríflega mældan, sjómaðurinn molana, sem eftir verða. Þetta eru engar ýkjur. Tökum dæmi:

Vélbátur fiskar fyrir 380 þús. kr. á vertíð. Kaupendur aflans: frystihús, lýsisbræðslur og fiskimjölsverksmiðjur — vinna úr honum ýmsar afurðir og selja þær til útlanda fyrir 600 þús. kr. Nú eru keyptar vörur fyrir þessa upphæð. Sé um clearing-land að ræða, er bátaálagið ekki nema 26%, en 61% ella. Segjum, að keypt sé fyrir fiskinn vefnaðarvara í miðlungsháum tollflokki. Þá lítur dæmið þannig út: Á vöruna leggst ýmis smákostnaður, svo sem bankakostnaður,. gjald til hafna, uppskipun og heimkeyrsla, samtals 30 þús. kr. hlutur ríkissjóðs, verðtollur, vörumagnstollur og söluskattur, 345 þús. Bátagjaldeyrir 135 þús. 10% heildsöluálagning og 25% smásöluálagning 405 þús. Útsöluverð vörunnar er því hvorki meira né minna en 1 millj. 515 þús. kr. Væri hins vegar um að ræða vöru í háum tollflokki og keypta fyrir frjálsan gjaldeyri með 61% álagi, mundi hún hlaða á sig miklu hærri upphæð. Þá fengju neytendur að greiða útflutningsverð fiskafurðanna meira en þrefaldað. Heildsölu- og smásöluálagningu í dæmi þessu hef ég reiknað út samkv. þeim álagningarreglum, sem um var samið við lausn verkfallsins mikla í fyrra. Mun óhætt að fullyrða, að fráleitt er álagningin lægri en þar var ráð fyrir gert.

Ástand bátaútvegsins er nú í stuttu máli sem hér segir: Fjöldi vélbátaeigenda á í megnustu erfiðleikum, og margir hafa lent í vanskilum. Engar líkur eru til þess, að bátar komist á flot á vetrarvertíð að óbreyttu ástandi. Kjör hlutarsjómanna eru þjóðinni allri til smánar og ríkisstj. og Alþ. þó mest, sem hafa tök á því að kippa þeim í lag. Ég þori að fullyrða, að sjómenn fást ekki út á bátaflotann í vetur, nema fiskverðið hækki til mikilla muna. Nú um komandi áramót er fyrirsjáanlegt, að í sambandi við útveginn verður ríkjandi fullkomið neyðarástand, vafalaust verra en nokkru sinni fyrr. Sjómenn hafa þegar krafizt þess, að fiskverðið hækki mjög verulega. Þeirri kröfu hljóta þeir að fylgja fast eftir. Frá stjórnarvöldum landsins hefur ekki heyrzt eitt einasta orð um það, til hvaða ráða þau ætli að gripa til að leysa þetta stórmál. Nú spyr ég hæstv. ríkisstj. og skora á hana að svara afdráttarlaust: Hvað ætlar hún að gera til að rétta hag sjómanna og útvegsmanna? Ætlar hún ekkert að gera? Það þýðir ekki að segja neinum heilvita manni, að ekki sé hægt að gera neitt. Allir vita, að hraðfrystihúsin hafa grætt. Þeir, sem flytja út hertan fisk og saltfisk, hafa grætt. Eigendur fiskimjölsverksmiðja hafa stórgrætt. Þeir, sem selja bátaflotanum nauðsynjar, svo sem olíufélögin, græða milljónatugi. Bankarnir hafa grætt. Þeir, sem annast vöruflutninga frá landinu og til þess, græða stórfé. Ríkissjóður hefur grætt. Heildsalar hafa rakað saman gróða. Á hverju hafa nú allir þessir aðilar auðgazt? Undirstaða þessa gróða er fiskurinn, sem sjómaðurinn sækir á miðin og flytur að landi. Starf hans og útvegsmannsins auðgar stórlega alla þá, sem um framleiðslu þeirra fjalla. Þó eru hlutarsjómenn nú einhver verst launaða atvinnustétt í þessu landi.

Það er afdráttarlaus krafa Þjóðvarnarflokks Íslands á hendur ríkisstj., að kjör hlutarsjómanna verði stórbætt nú þegar og fiskverð hækkað til mikilla muna. Verði það ekki gert, er alveg fyrirsjáanlegt, að ekki fást menn á bátaflotann á komandi vertíð. Hvar á þá að taka gróðann?

Bátagjaldeyrisskipulagið, eins og því er háttað, er óhæft með öllu. Vissulega er hægt að grípa til annarra ráðstafana til að rétta hag sjómanna og útvegsmanna. Fella má niður tolla af nauðsynjum til útgerðar og auðvelda útvegsmönnum eða samlögum þeirra að flytja þær inn án milliliðakostnaðar. Þá er og hægt að afnema gjöld, sem renna í ríkissjóð frá þessum undirstöðuatvinnuvegi. Leiðir má finna til að draga úr rekstrarkostnaði bátanna. Og síðast en ekki sízt er nauðsynlegt að brjóta einokun fiskútflutningsins og hækka með því móti stórlega fiskverð til sjómanna og útvegsmanna.

Ég þykist raunar vita, að hæstv. ríkisstj. geri ekkert af þessu. Bátagjaldeyriskerfið heldur áfram. En þá hlýtur það að vera skýlaus krafa, að þannig verði um hnútana búið, að þeir aðilar fái að njóta þessara hlunninda, sem eiga til þess allan rétt. Þetta getur hæstv. ríkisstj. gert með breyttri reglugerð og öflugu eftirliti, og það er skylda hennar að gera það.

Enn mætti tala langt mál um hug núverandi stjórnarvalda í garð sjávarútvegsins, eins og hann birtist í afgreiðslu fjárlfrv. fyrir árið 1954. Á 16. gr. eru hinar helztu fjárveitingar til atvinnumála. Ætla mætti, að á fjárlagaáætlun, þar sem gjöldin eru áætluð yfir 400 millj., renni drjúgur skildingur til þess atvinnuvegar, sem framleiðir mestallar útflutningsafurðir þjóðarinnar. Og hver er svo upphæðin? Til sjávarútvegsmála eru ætlaðar rúmar 6 millj. kr. Það er þeim mun lægri upphæð en fer til rekstrar stjórnarráðsins sem ráðherralaununum svarar. Það er nokkru lægri upphæð en áætluð er í kostnað við utanríkisþjónustuna. Það er tæpur fjórðungur þeirrar fjárhæðar, sem fer í dómgæzlu og lögreglustjórn. Ekki var skilningurinn á málefnum sjómannastéttarinnar meiri en svo, að allar till., sem við þjóðvarnarmenn fluttum við 2. umr. fjárl. um lítils háttar bragarbót í málum sjávarútvegsins, voru umsvifalaust drepnar. Fellt var að leggja 6 millj. kr. til fiskveiðasjóðs, fellt var að hækka um 1/2 millj. framlag til vitabygginga, fellt að leggja 800 þús. kr. til dvalarheimilis aldraðra sjómanna, fellt að verja 300 þús. til kennslu í sjóvinnu. Jafnvel það var fellt með 34 atkv. stjórnarliða að auka lítils háttar hinn smánarlega lága styrk til Slysavarnafélags Íslands. Þetta eru jólakveðjurnar til sjómanna frá Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn.

Tími minn er nú þrotinn, en annað kvöld mun ég að öllu forfallalausu koma aftur hingað í eldhúsið og ræða nokkru nánar stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahags- og atvinnumálum. — Góða nótt.