16.12.1953
Sameinað þing: 27. fundur, 73. löggjafarþing.
Sjá dálk 632 í B-deild Alþingistíðinda. (488)

1. mál, fjárlög 1954

Einar Olgeirsson:

Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 333 nokkrar brtt., sumar einn, sumar ásamt hv. 6. þm. Reykv. Það er ekki vegna þess, að það væri ekki þörf á að gera fleiri breyt. á fjárl. heldur en þær, sem við hér höfum flutt, að við erum ekki með fleiri brtt,. — það mundi æra óstöðugan og aðeins tefja þingstörfin að reyna að fara að sýna einhverja viðleitni í því að ætla að koma fjárl. í sæmilegt horf með brtt. frá einstökum þm., — heldur er það hitt, sem gerir, að við vildum taka út úr nokkuð af þeim atriðum, sem við álítum sérstaklega nauðsynlegt á ýmsum sviðum að reyna að fá nokkur framlög til, og höfum þá helzt valið það út úr, sem ætla mætti eftir því, hvernig hv. stjórnarlið talar, að það kynni að vera fylgjandi, svo framarlega sem hugur fylgdi máli.

Á þskj. 333 flyt ég eina till. um, að nýr liður bætist inn á 14. gr.: til byggingar æskulýðshallar í Reykjavík. Það er ekki stórt framlag, það er 200 þús. kr. Það er eiginlega meira til þess, að Alþ. sýni ofur lítinn vott um, að það skilji, hver þörf væri á því að koma slíku heimili upp, heldur en hitt, að það mundi hjálpa ákaflega mikið. Ég býst við, að það hljóti að vera áhyggjuefni hverjum einasta manni, sem kynnir sér aðbúnaðinn að æskulýð Reykjavíkur, hvernig muni stefna með þann æskulýð, sem fær það veganesti, sem hann nú fær. Það er svo, að í Reykjavík er, að undanteknu þjóðminjasafninu — að svo miklu leyti sem ungt fólk fær að koma inn á þjóðminjasafnið, það er bara opið nokkra klukkutíma í viku — og landsbókasafninu, að svo miklu leyti sem ungt fólk fær að koma inn á það, til eitt lokað bæjarbókasafn og annars engin menningarstofnun, ekki ein einasta. Það eru „sjoppur“ og krár á hverju einasta götuhorni, — það er það, sem æskulýðnum fyrst og fremst er boðið. Þannig er aðbúnaðurinn. Það er það, sem það nútíma Ísland, þ.e. okkar fullorðna kynslóð, setur í staðinn fyrir það, sem sveitirnar í baðstofunum lögðu til til þess að ala menn upp.

Ég vildi alveg sérstaklega minna þá hv. þm., sem stundum taka dálítið stórt upp í sig um sósíalistísku löndin í heiminum, á, hvernig þau ríki búa að sínum æskulýð. Glæsilegri hallir en furstar eða konungar áttu áður standa nú æskulýðnum til boða, sem er að vaxa upp, sumar og vetur. Það er búið þannig að fólkinu, sem er að vaxa upp, að borgaralegir rithöfundar, sem fara um þessi lönd, segja: Þarna er sú raunverulega yfirstétt í þessum löndum, æskulýðurinn. — Enda er það svo, að sá æskulýður, sem nú vex upp í sósíalistísku löndunum, er fyrsti æskulýður svo að segja í veröldinni, sem vex upp án þess, að fátæktin og hleypidómarnir kyrki í honum vöxtinn, líkamlegan og andlegan. Það er nýtt mannkyn, sterkara og betra en við höfum þekkt áður.

Við höfum hérna á Íslandi núna á síðustu 10 árum sakir þeirra sigra, sem verkalýðshreyfingin vann 1942, og þeirra gerbreyttu lífskjara, sem þá urðu, getað búið líkamlega betur en áður að allstórum hluta af okkar æskulýð. Unga fólkið, sem núna vex upp, er stærra, föngulegra, fríðara en gamla kynslóðin var. Verkalýðurinn hefur með sinni hagsmunabaráttu getað knúið það fram, að unga fólkið hefur í nokkur ár fengið að borða sig satt, í staðinn fyrir að vöxturinn í kynslóðinni, sem nú er komin til ára sinna eða er nú orðin fullorðin, var að miklu leyti kyrktur í sultinum á útmánuðunum. En andlega er búið hræðilega að þessu fólki, bókstaflega í öfugu hlutfalli við þann líkamlega aðbúnað. Amerískar kvikmyndir. — einn af þeim hluta Marshall-áróðurins á Íslandi, sem hv. stjórnarvöld leggja svo mikla áherzlu á, þessi skipulags- og kerfisbundna tilraun til þess að gera menn að glæpamönnum, til þess að ala upp í einni smekkvísustu þjóð veraldarinnar, Íslendingum, smekkleysi og skilningsleysi á, hvað sé fagurt, — amerískar kvikmyndir eru sem stendur áhrifameira tæki en allir skólar landsins til þess að móta þá kynslóð, sem hér vex upp.

Það er þess vegna, þegar við það bætast svo „sjoppurnar“, krárnar og allt annað slíkt, svo að ég tali nú ekki um umgengnina við hermennina, þegar það bætist við, vinnan suður á Keflavíkurflugvelli, þegar hún er eina athvarfið, — þá er alveg auðséð, að það, sem gengur fyrir sig, er annaðhvort kerfisbundin eða þá óvísvitandi eyðilegging, andleg spilling á æskulýðnum, sem er að vaxa upp, þegar þeim áhrifum skólanna sleppir, sem meira eða minna er drekkt í þessum ameríska áróðri og amerísku spillingu. Og þetta kemur inn á tíma, þegar okkar gamla bændamenning er ekki lengur sena sú staðgóða undirstaða í landinu, sem grundvöllur til þess að byggja á, og áður en nokkur borgaraleg menning hefur skapazt í okkar bæjum og áður en verkalýðsstéttin hefur getað skapað sína sterku og meðvitandi menningu.

Það er engum efa bundið, að hér er stórkostleg hætta á ferðum, og ég vil segja það út af þeim mórölsku prédikunum, sem maður heyrir öðru hverju um, að æskulýðurinn sé eitthvað lakari og svoleiðis nokkuð, að það er engum öðrum að kenna en hv. stjórnarvöldum og þeim flokkum, sem hér ráða. Það er ekki til neins að vera að prédika móral yfir æskulýð, sem ekki er gert annað við en að reyna að freista hans móralskt eða spilla honum móralskt. Ég álít þess vegna. að Alþ. ætti að sýna ofur litla viðleitni í þá átt, rétt ofur litla bendingu um, að það væri að byrja að hugsa sig um, hvað það sé að gera með því að ganga inn á að fara að breyta þarna til og veita þarna ofur lítið framlag eins og nokkurs konar uppörvun til þeirra fáu aðila í Reykjavík, sem hafa hug á þessu, en enn þá eru allt of fáir og enn þá er allt of litið skipulagt.

Mér er alveg ljóst, að sjálf þessi upphæð er hlægileg, og mér er alveg ljóst, að þetta litla, sem hugsað væri í sambandi við æskulýðshöll, er ekki nema eins og dropi í hafinu. Það væri jafnvel nær að styrkja þarna félög eins og verkalýðsfélögin til þess að geta komið sér upp heilum menningarheimilum. Það er hart að þurfa að fara alla leið austur fyrir járntjald til þess að geta komið í hallir, sem kallaðar eru menningarhallir verkalýðsfélaga. Það er hart, að það skuli ekki vera hægt í löndum, sem eru eins rík eins og Ísland, að fá skapað slíka hluti. Ekkert er hægara, ef það væri nokkur skilningur af hálfu valdhafanna á því, hvað gera þyrfti. — Ég veit ósköp vel, að maður talar fyrir daufum eyrum, þegar byrjað er að tala fyrir slíku. Ég man ósköp vel eftir því, þegar við vorum fyrir 20 árum í fyrsta skipti í bæjarstjórn Reykjavíkur að tala um það að koma upp dagheimilum fyrir börn eða sumardvalarheimilum fyrir börn. Það var hlegið að því, hvers konar fjarstæða þetta væri, þetta væri nú bolsévismi, taka börnin frá mæðrunum. Svona var viðkvæðið, þegar verkalýðurinn var að berjast fyrir þessu þá. Nú er íhaldið sjálft búið að taka þetta upp. Það er anzi duglegt alltaf að læra, þegar verkalýðurinn er búinn að berja inn í hausinn á því í einn til tvo áratugi, og ef til vill verður það svo á endanum með þau mál, sem verkalýðurinn er að byrja á að reyna að fika sig áfram með nú.

Svo flyt ég ásamt hv. 6. þm. Reykv. (SG) till. á sama þskj., 333,III, um að hækka styrkinn til skálda, rithöfunda og listamanna úr 630 þús. upp í 1 millj. Það er samsvarandi till. og við fluttum í fyrra um þetta mál.

Ég veit ekki, hvort hv. þm. gera sér ljóst, á hverju Ísland lifir í meðvitund veraldarinnar, á hverju það byggist, að Íslendingar eru „respekteraðir“ þannig, að þeir eigi að vera sjálfstæð þjóð og að þeir hljóti að vera viðurkenndir sem sjálfstæð þjóð í augum veraldarinnar. Fyrir 50 árum vorum við „respekteraðir“ þannig fyrir það, að 500, 600, 700 árum áður höfðum við átt bókmenntir, höfðum við átt Snorra og höfðum átt Íslendingasögurnar og höfðum átt Eddurnar, og mennirnir, sem tóku málstað okkar í sjálfstæðisbaráttunni úti um heim og unnu okkur ómetanlegt gagn, menn eins og William Morris, sósialistaforinginn og skáldið enska, eða Konrad Maurer, sá mikli fræðimaður í Þýzkalandi, — þessir menn unnu okkar þjóð vegna þess, að við höfðum átt bókmenntir, sem stóðu þá, þegar þær voru skrifaðar, ofar en bókmenntir nokkurrar annarrar þjóðar í Evrópu og sýndu, að hér bjó þjóð, sem hvað smekk, fegurðarmeðvitund og listræna hæfileika snerti stóð hærra en stórþjóðirnar úti í álfunni. Og vegna þess að við höfum einu sinni átt þessi skáld, sögðu þessir menn: Sú þjóð, sem einu sinni átti þessi skáld og vill verða frjáls, á skilið að verða það. — Því miður er Snorri og okkar Eddur og okkar Íslendingasögur ekki eins mikið þekktar úti í veröldinni í dag og þær voru fyrir 50 árum. Sá maður, sem er þekktastur af Íslendingum í veröldinni í dag og ber hróður Íslands hæst, er Halldór Kiljan Laxness, einmitt sá maðurinn, sem hv. stjórnarflokkar hafa hvað mest lagt í einelti á undanförnum 15 árum, hvað mest reynt að svívirða, hvað eftir annað útilokað frá öllum styrkjum og heiðursverðlaunum hér á Alþ., útilokað frá því að koma fram í útvarpinu og reynt á allan hátt að níða niður í meðvitund þjóðarinnar. Þetta er maðurinn, sem er frægasti Íslendingur í veröldinni sem stendur, og sá, sem sannar það frammi fyrir veröldinni, að þessi 150 þúsund manna þjóð eigi sem lifandi þjóð fyrir það, sem hún vinni nú, rétt á að vera skoðuð sem ein af fremstu þjóðum veraldarinnar, vegna þess að hennar menningarafrek séu slík, að hún þarf þar ekki að tala um neitt í hlutfalli við íbúatölu, heldur stendur og leggur sitt fram við hliðina á hvaða stórveldi veraldarinnar sem er og fer fram úr mörgum þeirra.

Það eru 400 millj. kr., sem þessi þjóð ver á sínum fjárl. til þess að gera ýmislegt með, m.a. að halda uppi gífurlegu embættismannakerfi, dýrri utanríkisþjónustu og öðru slíku, en eini maðurinn, sem vinnur svo mikið gagn fyrir þjóðina í sínum utanríkisafskiptum, að þjóðin sé virt og metin þess vegna, jafnvel þó að menn viti, hvernig hún hafi farið að ráði sínu viðvíkjandi amerískum herstöðvum, er Halldór Kiljan Laxness, sá eini Íslendingur, sem jafnt austan og vestan járntjalds, jafnt í Bandaríkjunum sem Sovétríkjunum, jafnt í Austur-Þýzkalandi sem Vestur-Þýzkalandi, er settur það hátt, að hann er með mest lesnu skáldum veraldarinnar. Ekki mundi slíkur gróður sem þess háttar andans stórmenni spretta upp hér á Íslandi, nema sá akur væri vel ræktaður, sem þau vaxa upp úr, og við eignumst ekki slík stórskáld nema vegna þess, að þjóðin í heild er næm fyrir skáldskapinn og fjöldinn allur af smærri skáldum fær möguleika til þess að þroska sína hæfileika og geta látið koma fram það, sem í þeim býr.

Á núverandi fjárl. eru 630 þús. kr. alls til skálda, rithöfunda og listamanna, og þetta hefur verið standandi deilumál, í fyrsta lagi, hvað þetta ætti að vera mikið, í öðru lagi, hvernig því ætti að vera úthlutað.

Á síðasta þingi sáu hernámsflokkarnir ástæðu til þess að fækka um einn mann í nefndinni, sem úthluta skyldi. Það þótti ekki rétt, að t.d. flokkur eins og Sósíalistafl., sem hafði samsvarandi lífsskoðun og menn eins og Halldór Kiljan Laxness, sá flokkur, sem flest skáldin fylgja hér, sá flokkur, sem á þann mann, sem einn saman hefur skrifað bókmenntasögu Íslands fyrir nútímann, Kristin Andrésson, — það þótti ekki rétt, að sá flokkur, sem helzt hefur barizt fyrir þróun listanna og skáldskaparins á Íslandi og barizt á móti því, að þetta væri kæft í andlega skilningsleysinu hér heima, hefði fulltrúa í þeirri nefnd, enda varð úthlutunin eftir því Alþ. til skammar. Það er of oft upptuggið til þess, að ég fari að endurtaka það hérna, að meðan þjóðin var fátæk, þá hefði hún sérstaklega svelt skáldin og drepið þau úr hor. Þau eru munuð enn þá þau beisku orð, sem menn eins og Þorsteinn Erlingsson létu falla í sínum ljóðum til Alþ. fyrir smásálarskapinn. Nú er þó að minnsta kosti landið nógu ríkt og eytt nægilega miklu á fjárl., þannig að fé er nóg, ef menn vildu eitthvað gera í þessum efnum.

Þeir menn, sem nú ráða á Alþ., hafa engir þá afsökun, sem nirflarnir okkar höfðu í gamla daga, þeir, sem afturhaldssamastir voru í andlegum málum, að þjóðin væri fátæk. Þess vegna álit ég, að það sé þó það minnsta, sem þessir þrír flokkar, sem nú hafa tekið að sér að úthluta laununum til skálda, rithöfunda og listamanna, geti gert, að hafa þó sjálfir meira fé á milli handa. Það yrði kannske ekki alveg eins mikil hneykslunarhella, ekki alveg eins mikið til skammar, hvernig þeir úthluta því. Þess vegna vildi ég reyna að hjálpa ofur lítið upp á þessa flokka með því að hækka nú þarna peningana, sem þeir hefðu, úr 630 þús. kr. upp í 1 millj. og láta Alþ. sýna um leið, að það hefði ofur litla hugmynd um, hverju Ísland á það að þakka fyrst og fremst, að það skipar þann sess á meðal þjóðanna, sem það skipar enn sem komið er þrátt fyrir aðgerðir hernámsflokkanna á Íslandi og þrátt fyrir þann smánarstimpil, sem þeir hafa sett á Ísland í augum umheimsins.

Hins vegar var ég ekki alveg viss í, að það yrði hægt að sannfæra hv. meiri hl. um að hækka þetta upp í milljón, þeim mundi kannske finnast það heldur mikið stökk, og hef því flutt aðra till. til vara, þar sem við leggjum til, að til vara sé sett þarna 750 þús., og minna má það satt að segja varla vera.

Þá flytjum við hv. 6. þm. Reykv. enn fremur á þessu sama þskj., nr. V, þá brtt., að í staðinn fyrir 400 þús. kr. til virkjunarrannsókna í stórám landsins komi 2 millj.

Ég þarf nú máske ekki að gera sérstaklega mikla grein fyrir þessu, a.m.k. ekki fyrir þeim hv. þm. Nd., sem hlustuðu á mig í gær viðvíkjandi því, sem ég þar var að rökræða um nauðsynina á því að fara nú þegar að undirbúa og láta rannsaka virkjunarmöguleikana í stórám landsins. Auðlind okkar í Þjórsá og öðrum stærstu ám landsins er svo mikil, að bara Þjórsá ein mundi með skynsamlegri virkjun geta gefið okkur eins mikið og fiskimiðin við Ísland gefa okkur núna, eins og við hagnýtum þau nú. Og árnar okkar hafa þó það fram yfir, að þar sem hætta er á, að fiskimiðin eyðist með þeirri rányrkju, sem erlendar þjóðir í okkar óþökk nú reka hér, þá mundu stórárnar okkar halda áfram að renna, a.m.k. meðan jöklarnir eru ekki tæmdir, og við ættum að geta fengið þar uppsprettu afls og auðs, sem ætti að geta nægt okkur um langa framtíð, ef við kunnum að hagnýta hana rétt. Hins vegar þurfum við mikið fé til þess að rannsaka þessa hluti og undirbúa skynsamlega, og ég hafði í frv., sem ég mælti fyrir í Nd. í gær, lagt til, að veittar væru 2 millj. kr. á ári í næstu 4 ár til þess að reyna að klára aðalundirbúninginn í sambandi við Þjórsá og í sambandi við Blöndu og Vatnsdalsá, og vil nú taka þetta upp hér á fjárl. Mér finnst nú satt að segja, að ríkisstj. og stjórnarlið, sem talar eins mikið um nauðsynina á raforkuframkvæmdum og hæstv. núverandi ríkisstj. og hennar fylgismenn á Alþ. gera, ættu að skilja það, að þegar við erum að tala um rafvæðingu landsins, þá erum við ekki aðeins að tala um að veita ljósi og yl og orku til sveitabýlanna og kauptúnanna, við erum líka að tala um að leggja grundvöll að nýjum atvinnuvegi í landinu, sem í framtiðinni á að geta orðið gjöfulasti atvinnuvegur Íslands: stóriðju í krafti okkar fossa, jafnhliða því sem rafvirkjunin ætti að verða vil þess að auka og margfalda þær atvinnugreinar, sem fyrir eru: landbúnaðinn, sjávarútveginn og smáiðnaðinn. En þetta krefst langs tíma og mikilla virkjunarrannsókna, og ef það á að gera eitthvað af viti í rafmagnsmálunum hérna, má ekki horfa í peningana til þessa.

Við höfum þess vegna lagt til, að þarna verði veittar 2 millj. núna, en hins vegar til vara, ef mönnum fyndist það of há upphæð, þá 750 þús., og það finnst mér þó satt að segja að hv. þm. ættu að geta samþ. Ég er hissa á, að hæstv. ríkisstj. skuli enn þá ekki hafa komið fram með slíka till. Sannleikurinn er, að ef ekki er lagt í þessar virkjunarrannsóknir snemma, þá koma þær til með að tefja fyrir því, sem á að gera í framtíðinni. Og meira að segja bara þær smærri virkjanir, sem hugsaðar eru núna á Austurlandi, Vesturlandi og annars staðar, — það er alveg það tæpasta, að það sé hægt að fara að ákveða þær núna, þegar þyrfti að fara að byrja á þeim, bara vegna þess, að það hefur verið lagt of lítið fé í það á undanförnum árum að rannsaka möguleikana á þessum virkjunum. Það liggur raunverulega í augum uppi, að áður en ráðizt er í virkjun í einni á, þá á að vera búið að rannsaka allar árnar, sem þarna eru í kring og kæmu til mála. Það liggur í augum uppi, að áður en t.d. væri ráðizt í að virkja Fjarðará á Austfjörðum, þá ætti að vera búið að rannsaka alveg til fulls alla möguleikana í sambandi við Lagarfljót og Jökulsá og árnar, sem þar renna í, alla möguleikana á uppistöðum og allt slíkt í þeim. Menn eiga að geta valið þarna á mali, milli allra þessara rannsókna, þegar menn taka sínar ákvarðanir um það, að á skuli virkja, því að afleiðingin af því að hafa bara rannsakað eina á eða tvær, en sleppt því að rannsaka aðrar þrjár eða fjórar, er sú, að menn leggja kannske í hringlandi vitlausa á og uppgötva það svo seinna og reyna þá að þagga niður, að nokkuð sé talað um það. Og það liggur bókstaflega við, að þannig sé það viðvíkjandi Vestfjörðunum, eins og ég benti á í gær, með þær 4, 5 virkjanir og raforkuver, sem þar hafa verið hugsuð, áður en búið hefur verið að athuga alla möguleikana í sambandi við Dynjanda. Það er fyrst núna í þessum mánuði að heita má, sem rannsóknirnar á Dynjanda eru að koma fram, meira en ári eftir að heimildirnar voru samþykktar í lögunum frá 1952 um ný orkuver og nýjar orkuveitur. Það er þess vegna alveg röng aðferð í þessum hlutum að ákveða svona hluti áður en þessum virkjunarrannsóknum er lokið.

Ég vil nefna líka árnar í Húnavatnssýslunni. Það er búið að samþykkja fyrir meira en ári heimild til þess að virkja Víðidalsá, en það er ekki farið að athuga þá stórmerkilegu hugmynd Sigurðar Thoroddsens, sem raforkumálaskrifstofan líka hefur rannsakað, um að veita Blöndu í Vatnsdalsá og skapa þar uppistöður, þar sem nú eru Friðmundarvötn, til þess að fá stórkostlegt vatnsfall þar.

Þess vegna eru vandræði, að raforkumálaskrifstofunni skuli ekki látið í té miklu meira fé til þessara rannsókna til þess að geta klárað þær, áður en lagt er í að virkja vatnsföll, svo að hægt sé að velja sem bezt á milli þeirra og taka það hentugasta. Ég held þess vegna, að frá öllu sjónarmiði væri sjálfsagt að samþ. þessa till. okkar, helzt þessa um 2 millj., en annars þessa um 750 þús.

Þá höfum við hv. 6. þm. Reykv. enn fremur leyft okkur að flytja hér nokkrar brtt. við 17. og 22. gr., nr. VIII á þessu sama þskj., 333.

Það er í fyrsta lagi, að til útrýmingar heilsuspillandi íbúða samkv. III. kafla laga nr. 44 7. maí 1946, um aðstoð þess opinbera við byggingar, séu veittar 900 þús. Eins og menn muna, voru þessi lög frá 1946 sett úr gangi svo að segja, þau voru eyðilögð í framkvæmd með þeim ákvæðum, sem sett voru á árinu 1947, að ákvæði þessa kafla í lögunum skyldu ekki koma til framkvæmda, nema fé væri veitt til þess á fjárl.

Við þm. Sósfl. höfum nú í 6 ár flutt brtt. við fjárl. — fyrir utan þau frv., sem við höfum flutt til þess að reyna að breyta þessum lögum til þess að reyna að koma þessum nauðsynjalögum þannig aftur í raunverulegt gildi. Við 2. umr. þessa máls flutti fulltrúi flokksins í fjvn., hv. 11. landsk., till. um að veita í þessu skyni 1 millj. kr. Þetta var fellt, þótt undarlegt megi virðast, þrátt fyrir þann mikla áhuga, sem kemur fram, ekki sízt hjá þm. Sjálfstfl. hér fyrir Reykjavík, þegar þeir tala í útvarp. Hv. borgarstjóri Reykjavíkur, 7. þm. Reykv., talaði mikið um það í útvarpsumræðunum í gærkvöld, hve nauðsynlegt væri að geta unnið að útrýmingu heilsuspillandi íbúða, eftir að hann hafði sjálfur greitt atkvæði á móti því að veita eina milljón í því skyni, að Reykjavíkurbær gæti aftur hafizt handa um þessa útrýmingu.

Nú leggjum við til, að veittar séu í þessu skyni 900 þús., og mætti kannske vera, að þeim þm., sem segjast, þegar þeir tala í útvarpið, skilja þessa nauðsyn, fyndist, að þeir gætu gengið að þeirri upphæð, þó að þeim hafi þótt hin of há. Um nauðsynina á þessu ætla ég ekki að fjölyrða. Það er búið að gera það svo oft, að það er enginn maður lengur, sem efast um nauðsynina á þessu. Spurningin er bara um, hvort menn vilja sýna í verkinu þann vilja, sem menn lýsa stundum yfir í blöðum eða útvarpi.

Þá flytjum við í samræmi við þessa till. enn fremur 2. liðinn í VIII. till., um að heimila ríkisstj. að taka fé að láni til þess að lána bæjar- og sveitarfélögum til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis og sé lánsupphæðin í hlutfalli við framlag ríkissjóðs samkvæmt lögum. Eins og hv. þm. muna, á ríkisstj. ettir þessum lögum í fyrsta lagi að leggja fram ákveðna fjárupphæð til bæjarog sveitarfélaganna, sem er um 20%, ef ég man rétt, af því, sem bæjar- og sveitarfélögin láta vinna, en lána svo sveitarfélögunum 75% af því, sem byggingarnar kosta. Þetta er heimild til þess að taka fé að láni í hlutfalli við framlagið, þannig að þessi heimild mundi þýða 71/2 sinnum hærri upphæð en lagt er til í greininni á undan, þ.e. milli 6 og 7 millj. kr. heimild, svo framarlega sem fyrri till. um 900 þús. væri samþykkt.

Þá flytjum við enn fremur brtt. samsvarandi þeirri, sem fulltrúi flokksins í fjvn. flutti við 2. umr., en aðeins heldur lægri, þ.e. að heimila ríkisstj. að taka lán til íbúðarhúsabygginga og endurlána það til byggingarsjóða kauptúna og kaupstaða, þ.e. til verkamannahústaðanna, 8 millj. kr., til lánadeildar smáíbúðarhúsa 15 millj. kr. og til byggingarsamvinnufélaga 4 millj. Það eru allt heldur lægri upphæðir en voru á okkar till. við 2. umr. Ég þarf ekki heldur að fjölyrða um nauðsyn þessa. Það eru bókstaflega engin slík framlög, engar slíkar lánsheimildir núna á fjárl., þannig að þetta er sannarlega það minnsta, sem þarna þyrfti að samþykkja.

Þá er 4. undirtill. í sambandi við þennan VIII lið, um að verja 8 millj. kr. til eflingar atvinnuveganna, með þeim víðtæku heimildum, sem þar eru í til ríkisstj., í trausti þess, að hún mundi fara betur með þá heimild en hún hefur nú farið með sumar aðrar heimildir í þessu skyni, sem hún hefur haft. Nauðsynina á þessu þarf ég ekki að fjölyrða um. Hér eru hvað eftir annað samþykktar hástemmdar yfirlýsingar um, að það þurfi að halda jafnvægi í byggð landsins. Framsfl. talaði alveg sérstaklega um, hver nauðsyn sé á jafnvægi í byggð landsins, einmitt sá flokkurinn, sem mest hefur barizt á móti því að tryggja stórvirkustu framleiðslutækin til þeirra staða á landinu, þar sem þau eru nú raunverulega grundvöllurinn fyrir atvinnulífið. Ég á þar við nýsköpunartogarana, sem úti um allt land í þeim kaupstöðum, sem þeir nú eru, eru raunverulega ein höfuðundirstaðan að framleiðslukerfi byggðarlaganna. Og það er alveg gefið, að eigi að vinna að þessum hlutum af fullum krafti, þá mun ekki veita af þeim 8 millj., sem þarna er lagt til.

Við sósíalistar höfum í frv. lagt til, að keyptir yrðu nýir togarar til landsins, en að því hefur litið verið gert. Nú í 5 ár hefur enginn nýr togari verið keyptur. Það blæs ekki byrlega fyrir þeim till. enn sem komið er. Ef til vill gæti þessi heimild að einhverju leyti orðið til þess að ýta undir einhverjar slíkar raunhæfar ráðstafanir. Ég vil aðeins benda mönnum á viðvíkjandi stað eins og Siglufirði, eftir að síldveiðarnar hafa brugðizt svona öll þessi ár, hvernig sá staður mundi standa nú, ef hann hefði ekki tvo togara og væri ekki nýbúinn að koma upp hraðfrystihúsi, sem forðar raunverulega frá landauðn á þessum stað. Það má því greinilega sjá, hvað hægt er að gera, þótt það væri ekki með miklu fé, ef því væri varið skynsamlega, og þess vegna vil ég vonast til þess, að þegar við stjórnarandstæðingar treystum hæstv. ríkisstj. fyrir eins viðtækum heimildum og getnar væru í þessum lið um, hvernig verja skyldi fénu, þá ætti ekki að vanta viljann hjá hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðinu til að samþykkja að veita ríkisstj. svona heimild.

Þá flyt ég að síðustu till. á þskj. 334, sem er víst verið að útbýta og ég, með leyfi forseta, vildi mega mæla fyrir, ef hann sér ekkert við það að athuga. Það er bara prentvilla í því því miður. Þó að ég sé nú dálítið frekur, þá eru það ekki 5 millj., sem ég legg þarna til í Vl. liðnum á þessu þskj., heldur eru það 500 þús. Þeim hefur þótt vissara að bæta við einn núlli uppi í prentsmiðjunni, ekki fundizt nægilega hátt stefnt í þessum efnum. Ég skal nú ekki neita því, að e.t.v. væri hægt að nota það háa upphæð, en aldrei hefði mér nú dottið í hug að fara fram á slíkt samt. — Það er VI. liðurinn í þessum brtt. á þskj. 334, sem er um, að í 16. gr. B., þ.e. undir raforkumálum, komi framlag til rannsókna og undirbúnings stóriðju, þ. á m. til að kosta unga menn til náms í efnafræði. Þar legg ég til, að sé varið 500 þús. kr.

Ég þarf ekki heldur að vera langorður um þennan lið. Ég kom nokkuð inn á þetta atriði í gær í Nd. í sambandi við það frv., sem ég var þar að mæla fyrir, þar sem ég var að leggja áherzlu á, að í sambandi við stórvirkjanir hér heima væri það ekki hvað sízt efnafræðilegi iðnaðurinn, sem við yrðum sérstaklega að treysta á til stóriðjuframleiðslu, og það, sem þar væri eitt höfuðatriði, væri þekkingin á því; hvað hægt væri að vinna úr hinum ýmsu efnum. Ég minntist í því sambandi á, hvernig nota mætti brúnkolin í Dalasýslunni og annað slíkt til þess að hafa það sem hráetni í kemískan iðnað. Það er vitað, að tjöruefnin í brúnkolunum eru ein undirstaðan undir þeim iðnaði. Þeir gera t.d. í Þýzkalandi benzín, nylon og allt mögulegt úr þessum efnum. En það, sem okkur vantar fyrst og fremst í þessu, þegar við værum búnir að koma okkar stóru raforkuverum af stað, er nægilega mikil sérþekking, nægilega góðir sérfræðingar í þessum greinum. Og þetta er langt nám og svo sundurgreint, svo víðtæk fræði, að ég býst við, að mjög fáir af okkur hér á þinginu gerum okkur grein fyrir, hvað miklar ráðstafanir þarf að gera til þess, að menn bókstaflega fái þá vitneskju, fái þá þekkingu í þessum ýmsu greinum efnafræðinnar, sem þarf fyrir land, sem ætlar sér að einhverju leyti út í slíkt. Þeir stóru hringir veraldarinnar, sem byggja sín efnahagslegu heimsveldi á sérþekkingunni í efnafræðinni, verja slíku ógrynni fjár til tilrauna og rannsókna í slíku skyni, að okkur mundi sundla við. Ég veit t.d., að aðeins Kodak-hringurinn ameríski, sá, sem býr til ljósmyndafilmurnar og annað slíkt, ver á ári til allra sinna vísindarannsókna- og tilraunastofnana á sínu sviði eftir okkar gamla gengi um 300 millj. ísl. kr., þ.e. 50 millj. dollara, eins og það var, áður en gengið var lækkað. Það er vitanlegt, að þeir efnafræðingar, sem vinna í rannsóknarstofum, hvort heldur er þessara voldugu hringa á þessum sviðum eða þeirra ríkja, þar sem ríkin taka að sér að vinna um þetta, vinna árum saman, stundum áratugum, að tilraunum, sem máske bera ekki árangur fyrr en eftir að búið er að kosta óhemjufé til þeirra, en bera þá svo glæsilegan árangur sem við sjáum í því, sem við nú stöndum frammi fyrir, að hægt er orðið að vinna úr hráefnum, sem okkur fyrir 50 árum hefði ekki dottið í hug að snerta við, hluti, sem verka eins og furðuefni á okkur í dag. Ef við ættum að einhverju leyti að geta fylgzt ofur lítið með í þessum efnum, þá þurfum við næst á eftir þeim efnahags- og atvinnulegu forsendum eins og rafvirkjunum og verksmiðjum og öðru slíku á sérþekkingu að halda. En það leggur ekki nokkur lifandi maður í það af ungum stúdentum að fara að nema slíka efnafræði, því að það er ekki nokkur lifandi aðili hér í landinu, sem hefur neitt gagn af þessu eins og nú standa sakir. Það er ekkert firma, sem mundi taka slíka menn í sína þjónustu eða hafa nein not fyrir þá. Það er ríkið eitt, sem getur hagnýtt svona menn. Við verðum því bókstaflega að geta í fyrsta lagi sagt við unga efnilega menn, sem áhuga hafa á þessum sviðum, eða jafnvel efnafræðinga, sem nú þegar hafa sýnt sig að vera mjög duglegir og áhugasamir í þessum efnum og nú þegar eru hér til, nú þegar starfa hér hjá okkur, en eru jafnvel næstum því að flýja landið, — við þurfum að geta sagt við þá: Þið verðið hér hjá okkur. Þið farið út aftur. Þið stúderið þessar og þessar greinar miklu, miklu betur, sökkvið ykkur niður í þetta. Við kostum ykkur til þess, bara til þess að við eigum her af þessum mönnum, til þess að við stöndum ekki uppi eins og glópar í þessum heimi efnafræðinnar, í þessum furðuheimi, sem fæstir okkar og ég kannske sízt hef getað skyggnzt inn í, nema bara af að sjá árangurinn af honum í kringum mig. — En ef við Íslendingar ætlum að byggja upp okkar stóriðju í hráefnalausu landi, þá verðum við næst á eftir okkar fossafli fyrst og fremst að geta byggt á vitinu, geta byggt á því, að við höfum meira vit, að við höfum meiri þekkingu á því, hvernig eigi að töfra fram úr skauti náttúrunnar úr efnum, sem engum dettur annars í hug að vinna úr hluti, sem við erum núna hissa á, eins og nylonið eða annað slíkt. Þetta verðum við að geta gert. En þetta getur kostað ekki bara ára, heldur áratuga starf, að ala upp þessa menn, að láta þá fá sína sérþekkingu, án þess að það sjáist nokkurt „praktiskt resultat“ af því, það má ekki hugsa um þetta eins og einhvern nautgriparæktarráðunaut, sem heimtar að fara í starf undireins og að það beri strax ávöxt. Við þurfum að þora að hugsa um þetta þannig, að við þorum að láta þessa menn vinna jafnvel í 10 ár, áður en við sjáum eitt einasta gagn af þeirra starfl. Við verðum þess vegna, ef við ætlum að vinna eitthvað af viti í þessum efnum, að þora að hugsa þarna þó nokkuð fyrir fram. Það er ekki til neins eftir nokkur ár að standa þá uppi og segja í sambandi við till. um stóriðju, að við getum nú því miður ekkert í þessu gert, því að við höfum ekkert vit á því. Þannig komum við til með að standa uppi, ef við ekki gerum ráðstafanir í þessum efnum. Þess vegna hef ég þarna lagt til, að veittar væru 500 þús. kr. til þessara rannsókna. Í því frv., sem ég hafði flutt í Nd., lagði ég til, að raforkumálaskrifstofan sæi um slíkan undirbúning og hefði samstarf um það við rannsóknaráðið. Það eru nokkrir styrkir í þessu efni núna, ekki mjög miklir, en þó að ofur litlu gagni. Ég á við, að þarna þurfi að bæta við, þarna þurfi að stíga miklu, miklu stærra skref. Ég skal bara geta þess um leið, að þær rannsóknir, sem brezk verkfræðingafirmu fengu rétt til þess að láta fram fara á Þjórsá og á jarðefnum hér í sambandi við hugsanlega aluminiumvinnslu við Þjórsá, hafa ekki fengizt afhentar Íslendingum. Þáverandi ríkisstj. setti ekki slík skilyrði, þrátt fyrir það að raforkuráð og raforkumálaskrifstofan óskuðu eftir því, og það hefur aldrei fengizt afhent. Við vitum ekki einu sinni, hvort það er til leir hér, sem oxyd er í. Og svo hitt, hvað megi vinna úr öllum þessum efnum, það eru sem sé fæstir menn enn þá, sem gera sér grein fyrir því á Íslandi. Þarna legg ég til að varið sé 500 þús. kr. og til vara 200 þús. og ég vildi mega vænta þess, að þessi till. yrði samþykkt.

Ég vil svo að síðustu, í sambandi við þá brtt., sem er á þskj. 324, frá meiri hl. fjvn., 7. till. á því þskj., við 22. gr., heimildarlið, að bæta þar við nýjum lið um að afhenda sambandslýðveldi Þýzkalands húseignina Túngötu 18 í Reykjavík, lýsa því yfir, að ég er satt að segja alveg hissa á, að slík till. skuli koma fram hér á Alþ. Þessi húseign var tekin á sinum tíma upp í stríðsskaðabætur, og um leið og það var gert, var fallið frá því að gera sérstakar kröfur um stríðsskaðabætur í sambandi við uppgjörið við Þýzkaland eftir styrjöldina. Það var öllum vitanlegt, hvílikt tjón Þýzkaland olli Íslandi í styrjöldinni, hvílík fantabrögð þýzkir hermenn sýndu Íslendingum í styrjöldinni, hvers konar morð voru framin á íslenzkum sjómönnum og öðrum Íslendingum, ekki aðeins með því að sprengja skip með tundurduflum, heldur með því að skjóta af kafbátum ofansjávar íslenzka sjómenn, sem voru á skipum, sem búið var að skjóta á, jafnvel að skjóta í bátum íslenzka sjómenn. Ég á bágt með að skilja það, hvaða ástæða sé til þess af Íslendingum að ætla að fara að gefa því landi, þar sem morðingjarnir, sem réðust á okkar sjómenn á stríðsárunum, nú ráða ríkjum, — fara að gefa því ríki eina aðalhúseignina hér í Reykjavík. Ég fæ ekki skilið, hvaða ástæða væri til þess fyrir Íslendinga að heiðra þýzka nazismann, þegar hann er að vakna aftur, að heiðra þýzka hernaðarríkið, generalana og aðra glæpamenn, sem núna búa um sig í Bonn til þess að undirbúa að nýju sinn hernað, máske á Ísland og aðrar þjóðir Evrópu. Ég fæ ekki skilið, hvaða ástæða er til þess af Íslandi að fara að heiðra þessa menn fram yfir alla aðra og þetta ríki með því að fara að gefa þeim húseignir hér. Ég veit ekki til þess, að við höfum hingað til haft þann sið að gefa erlendum sendiráðum húseignir hér á Íslandi. Við höfum venjulega látið þær hafa fyrir því að kaupa þær sjálfar. Og hér á í hlut ríki, sem við eigum ekkert upp að unna, ekki nokkurn skapaðan hlut, ekki að neinu leyti, — þvert á móti ríki, sem við ættum að gera skaðabótakröfur á hendur. Þetta ríki stendur enn þá í óbættri sök við okkur. Þetta ríki er arftaki Þriðja ríkisins og heldur upp á öll þess hryðjuverk og öll þess morð. Hver stríðsglæpamaður er í augum sambandslýðveldis Þýzkalands hetja. Hverjum morðingja, sem núna snýr heim úr fangelsum Danmerkur eða annarra landa, er fagnað í sambandslýðveldinu Þýzkalandi sem heiðursmanni. Þó að Danir kunni við það að sleppa morðingjum Kai Munks til þess að uppörva Þjóðverja til þess að fara að myrða í Danmörku næst, þá sé ég enga ástæðu til þess, að íslenzka alþingið segi við bandittana í Þýzkalandi: Haldið þið áfram að myrða. Búið ykkur undir að myrða íslenzka sjómenn aftur. Við skulum heiðra ykkur. Við skulum gefa ykkur hús hérna á Íslandi. — Ég álít þessa till. til skammar fyrir meiri hl. fjvn., og ég fæ ekki skilið, hvernig menn hafa brjóst í sér til þess að koma fram með svona till., að fara að taka þetta banditta-ríki eitt út úr af öllum ríkjum veraldarinnar og gefa því húseign á Íslandi. En enn liggja óbættir svo og svo margir af öllum þeim Íslendingum, sem fórust af völdum þessara manna, sem stjórna þessu ríki, í styrjöldinni síðustu. Ég vil vonast til þess, að hv. þm. hafi þá sómatilfinningu að fella þessa till. meiri hl. fjvn., og ég mun æskja þess, að hún verði borin upp sérstaklega, þegar hún kemur hér til atkvæða.