25.11.1954
Efri deild: 21. fundur, 74. löggjafarþing.
Sjá dálk 355 í C-deild Alþingistíðinda. (2344)

102. mál, almannatryggingar

Flm. (Brynjólfur Bjarnason):

Herra forseti. Fjögur atriði frv. þessa voru flutt á síðasta þingi í hv. Nd. af þremur þm. Sósfl. Við þetta höfum við flm. nú bætt nokkrum nýjum atriðum.

Nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt frv. um almannatryggingar fyrir Alþingi. sem þegar hefur verið vísað til heilbr.- og félmn. þessarar d. Það frv. er raunar lítið annað en endurprentun á lögunum frá 1953 og fyrst og fremst flutt í því skyni að framlengja enn um eitt ár þau ákvæði, sem ella hefðu fallið úr gildi um áramót. Það er því þegar fullvíst, að till. n. þeirrar, sem hefur með höndum endurskoðun tryggingalöggjafarinnar í heild, verða ekki lagðar fyrir þetta þing. Hins vegar væri fróðlegt að heyra. hvenær vænta megi að n. ljúki störfum. en a. m. k. er það víst, að við verðum að búa við núverandi löggjöf enn eitt ár. Ég tel hins vegar, að þær endurbætur, sem í þessu frv. felast, séu aðkallandi og sumar mjög aðkallandi og þess vegna ættu þær að samþykkjast strax, en ekki biða eftir endurskoðun. Og jafnvel þó að frv, yrði ekki afgr. nú, þá álít ég samt sem áður kannske ekki unnið fyrir gíg að leggja það fram. Það hefur a. m. k. þann tilgang að vekja athygli n., sem fer með endurskoðun tryggingalaganna, á þeim atriðum, sem í því felast.

Frv. það, sem við flm. þessa frv. fluttum í fyrra í þessari hv. d. og fjallaði um afnám persónuiðgjalda til trygginganna. var afgr. með rökstuddri dagskrá og vísað til milliþn. Aftur á móti var frv. þm. Sósfl. í Nd. alls ekki afgreitt. Þetta frv. er nú m. a. flutt í þessari hv. d. til þess að kanna, hvort ekki kunni að vera líkur til þess, að það fáist afgreitt hér, þar sem líka vitað var, að stjórnarfrv. mundi verða flutt hér í deildinni.

Það mætti spyrja, hvers vegna við flytjum ekki þessar till. sem brtt. víð stjórnarfrv. í stað þess að bera þær fram í sérstöku frv. Því er til að svara, að frv. hafði verið lagt inn áður en stjórnarfrv. kom fram, enda eru þetta allt till. um breytingar á lögunum frá 1946, nema ein, sem er um breytingu á lögunum frá 1953, en þau lög eru nærri samhljóða frv. ríkisstjórnarinnar. Hins vegar getur hv. heilbr.- og félmn. fellt þau atriði þessa frv., sem hún kynni að vilja mæla með, inn í stjórnarfrumvarpið.

Ég þarf ekki að útskýra efnisatriði þessa frv. mjög miklu meira en gert er í grg. — Í 1. gr. er lagt til, að heiðurslaun og ólögboðin eftirlaun skuli ekki koma til frádráttar frá lífeyri almannatrygginganna nema á sama hátt og aðrar tekjur lífeyrisþega. Ég get ekki séð, að nokkur sanngirnisrök séu fyrir því að hafa þann hátt á, sem nú tíðkast. Þessi laun og þessir styrkir eru oft og einatt lægri en t. d. ellilífeyririnn og eru því einskis virði og beinlínis hermdargjöf í mörgum tilfellum, eins og framkvæmdin er nú. Þetta er svo augljóst mál, að ekki þarf að fara um það mörgum orðum.

Efnisatriði 2., 3. og 4. gr. eru nú borin fram í fyrsta skipti. Hér er um tvö atriði að ræða, annað. að greiddur skuli barnalífeyrir með öllum börnum, sem lífeyrisþegi eða ekkja hefur á framfæri sínu, einnig með fósturbörnum, og hitt, að fellt skuli burt það skilyrði, að barnið þurfi áður að hafa verið á framfæri lífeyrisþega eða látins eiginmanns ekkju í fimm ár.

Ég geri ráð fyrir, að einhver kunni að fetta fingur út í þetta hvort tveggja. Á það er hægt að benda, að framfærsluskylda fósturbarna hvílir á öðrum, ef foreldrar eru á lífi. Ég lít hins vegar svo á, að það, sem máli skiptir sé, hver er raunverulegur framfærandi barnsins, og við það eitt eigi að miða rétt til lífeyris.

Þá er hægt að benda á þann möguleika, að gamalmenni taki börn í fóstur eingöngu í því skyni að fá með þeim barnalífeyri. Mér þykir nú ærið ólíklegt, að það geti verið mörg tilfelli, að foreldrar vilji vinna það til að láta börn í fóstur til sjötugra gamalmenna eingöngu í því skyni að fá með þeim barnalífeyri. Það þarf talsvert ímyndunarafl til þess að hugsa sér, að slíkt geti gerzt í stórum stíl. En í till. okkar flm. er sá varnagli sleginn, að börn verði að hafa verið á framfæri lífeyrisþega áður en þeir fá rétt til ellilífeyris og sýnt þyki, að taka barns standi ekki í neinu sambandi við væntanlegar bætur. Ef einhver heldur því fram, að það sé ofætlun fyrir Tryggingastofnunina að hafa eftirlit með slíku, þá er því til að svara, að það er einmitt gert ráð fyrir slíku eftirliti í núgildandi lögum, að því er tekur til kjörbarna örorkulífeyrisþega, svo að að því leyti er ekki um nýmæli að ræða. Ég tel raunar, að það eina, sem þurfi að ganga úr skugga um í slíkum tilfellum, sé það, hvort barnið sé raunverulega á framfæri viðkomanda.

Í 5. gr. frv. felst mjög veigamikil og að mínum dómi alveg sjálfsögð réttarbót. Þar er lagt til, að fjölskyldubætur séu greiddar vegna allra barna, sem til greina koma samkvæmt gildandi lagaákvæðum, án tillits til þess, hvort barnalífeyrir er greiddur með þeim eða ekki. Eins og nú er, fá allir greiddar fjölskyldubætur vegna barna sinna, alveg án tillits til efnahags, nema þeir, sem njóta barnalífeyris með börnum þeim, sem þeir hafa á framfæri. Það þýðir, að elli- og örorkulífeyrisþegar fá ekki fjölskyldubætur með börnum, sem eru á framfæri þeirra. Það hefur verið reynt að bæta þetta að nokkru leyti upp með makabótum, þar sem þær geta komið til greina, svo að þetta er sem sé viðurkenning á því, að hér sé um mikið óréttlæti að ræða, sem bæta þurfi fyrir á einhvern hátt. Sama gildir um þá, sem sjá um uppeldi barna og fá með þeim barnalífeyri eða eiga rétt á barnalífeyri, t. d. börn konu frá fyrra hjónabandi, ef faðirinn er á lífi, og enda þótt þessi réttur sé í mörgum og kannske í flestum tilfellum aðeins á pappírnum, eftir að Tryggingastofnunin hættir að innheimta meðlagið.

Þetta er svo augljóst ranglæti, að ekki þarf að eyða að því orðum. Vellríku fólki eru greiddar fjölskyldubætur, en fólk, sem verður að lifa á hungurskammti, fær þær ekki, aðeins ef það hefur rétt til barnalífeyris. Það er brýn nauðsyn, að úr þessu verði bætt þegar í stað.

Það skal tekið fram, að þetta eru allt atriði, sem Kvenréttindafélag Íslands og Kvenfélagasamband Íslands hafa lagt mikla áherzlu á í tillögum sínum.

Með 6. gr. er lagt til, að niður falli málsgr. í kaflanum um sjúkrabætur, sem mælir svo fyrir, að gift kona fái því aðeins greiddar sjúkrabætur, að maður hennar geti ekki séð henni farborða. Þetta tel ég fráleitt ákvæði og alveg sjálfsagt, að gift kona njóti sömu réttinda og aðrir að þessu leyti, fái greiddar sjúkrabætur, eftir sömu reglum og aðrir. Allt annað væri mikið vanmat á starfi húsmóðurinnar.

Þá er það 7. gr. Þar er lagt til, að elli- og örorkulífeyrir verði hækkaður verulega. Um það efni hafa þm. Sósfl. oft flutt tillögur áður á Alþ. Og þó að nokkuð hafi orðið ágengt, þá held ég, að allir verði að játa, að þessar lífeyrisgreiðslur eru hörmulega lágar enn. Til þess að tryggingalögin nái tilgangi sínum, verður lífeyririnn að vera það hár, að mögulegt sé að framfleyta lífinu af honum. Annars eru þessar lífeyrisgreiðslur aðeins styrkur, en ekki réttur til lífsins þeim til handa, sem misst hafa starfsorku sína.

Nú um skeið hefur hlutur gamalmenna og öryrkja og raunar allra lífeyrisþega minnkað ár frá ári vegna vaxandi dýrtíðar, stóraukins framfærslukostnaðar. Verkalýðssamtökin hafa nokkuð getað hamlað upp á móti þessari þróun með samtökum sínum, en sú leið er lífeyrisþegunum lokuð. Það er mikill ábyrgðarhluti af löggjafarvaldinu að láta þá gjalda þess. Það ætti ekki að þurfa langa ræðu til þess að fá hv. þm. til að skilja, hversu fráleitt það er, að einstaklingur geti lifað á 535 kr. á mánuði t. d. hér í Reykjavík, og hjón á 860 kr., eins og elli- og örorkulaunin eru á 1. verðlagssvæði.

Í þessum tillögum okkar flm. er farið mjög vægt í sakirnar. Það er lagt til, að lífeyririnn hækki um nálega 25%. Það er vissulega ekki ofrausn. Lækkunin á lífeyrinum, miðað við kaupmátt, hefur einnig orðið til þess, að skerðingartakmörkin hafa einnig lækkað tiltölulega, miðað við verðlag í landinu. Nú veit ég ekki, hvort tilgangurinn er að halda áfram að hafa þau skerðingartakmörk í lögum til frambúðar, sem nú gilda til bráðabirgða og munu falla niður um áramót, ef þau verða ekki framlengd eins og lagt er til í frv. ríkisstjórnarinnar. En haldi skerðingartakmörkin áfram að vera í gildi með svipuðum hætti og nú, þá hækka þau af sjálfu sér mjög verulega, ef lífeyririnn yrði hækkaður eins og hér er lagt til.

Vissulega mundi þetta frv., ef að lögum yrði, hafa nokkuð aukinn kostnað í för með sér. En mér sýnist, að meðan svo er ástatt, að tekjur ríkissjóðs fara yfir 100 millj. kr. fram úr áætlun, sé ekki hægt að bera við fjárskorti, þegar um svo aðkallandi vandamál er að ræða. Og á meðan við greiðum fjölskyldubætur til vellauðugs fólks, þá finnst mér, að ekki sitji á okkur að tala um fjárskort.