04.11.1954
Sameinað þing: 11. fundur, 74. löggjafarþing.
Sjá dálk 355 í D-deild Alþingistíðinda. (3361)

58. mál, vantraust á menntamálaráðherra

Bergur Sigurbjörnsson:

Herra forseti. Ég tel ástæðu til að taka það þegar fram, að ég hefði aldrei talið hv. þm. A-Sk., Pál Þorsteinsson, svo lítinn, að hann réðist gegn þeim, sem ekki hefðu sömu aðstöðu og hann til að flytja mál sitt í almennings áheyrn, en nú hefur hann sýnt, að svo er, og þykir mér leitt. En þar að auki fór hann rangt með þau ummæli, sem hann las og áttu að vera eftir Valdimar Jóhannsson, formann Þjóðvfl. Mun ég ekki að þessu sinni vera mjög harðorður við þennan hv. þm., þar sem sýnilegt var, að hann var mjög miður sín, og var ef til vill vorkunn.

Góðir Íslendingar. Þið hafið nú heyrt vörn hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktssonar. Um hana mætti ef til vill segja, að hún hafi verið mannleg, en stórmannleg var hún ekki. Gegn hinni rökföstu ádeilu hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundssonar, hafði hann fátt eitt fram að færa annað en gamla ræðu, sem birtist í Morgunblaðinu fyrir hálfum mánuði um fræðslulöggjöfina. Vörn sína gegn því vantrausti, sem hér hefur verið fram borið, byggði hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, á tveim meginröksemdum, ef röksemdir skyldi kalla, auk þess sem hann las upp nokkur meðmæli, sem hann hafði aflað sér sjálfur um þá, sem hann veitti stöður, en hirti hins vegar ekki um að lesa meðmæli þeirra, sem hann ranglega vék til hliðar.

Hin fyrri röksemd ráðh. var sú, að ýmsir aðrir væru sekir um að hafa misnotað vald sitt á sama hátt og hann. Nefndi hann þar til að minnsta kosti sex fyrrverandi ráðherra.

Síðari röksemdin var sú, að hann hefði aðeins verið gagnrýndur fyrir nokkrar embættaveitingar af 300, sem um var að ræða.

Mönnum er það sjálfsagt í fersku minni, að Bjarni Benediktsson var fyrir nokkrum árum prófessor í lögum við Háskóla Íslands. Þar kenndi hann nemendum sínum m. a. tvær meginreglur í lögfræði. Fyrst þá reglu, að brot, misnotkun valds og trúnaðar eða vítavert athæfi einhvers manns réttlætti ekki sams konar athæfi hjá öðrum manni eða mildaði sök hans á neinn hátt. Og síðan kenndi hann nemendum sínum í lögfræði þá reglu, að fjöldi tilfella um sams konar brot eða misnotkun valds og trúnaðar réði ekki sekt eða sýknun, heldur eðli máls, en endurtekningar þyngdu aðeins sökina. Ef einhver nemenda hans hefði haldið hinu gagnstæða fram, t. d. á prófi, hefði lagaprófessorinn Bjarni Benediktsson vafalaust talið sér skylt að fella þann hinn sama frá prófi. En þegar hæstv. menntmrh. Bjarni Benediktsson þarf á því að halda að reyna að verja embættisfærslu sína, misnotkun valds og ráðherradóms við prófborð þjóðarinnar, þá telur hann sér sæma að snúa alveg við þeim meginreglum, sem hann kenndi nemendum sínum sem prófessor í lögum við Háskóla Íslands. Og þá telur hann sér sæmandi að bera það á borð fyrir þing og þjóð, sem hann hefði réttilega talið fallframmistöðu við prófborðið í Háskóla Íslands.

Það er svo annað mál, að það er í sjálfu sér rétt hjá hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktssyni, þó að það hvorki réttlæti hann né dragi úr hans sök, að það hafa ýmsir fleiri en hann misnotað völd sín og trúnað á svipaðan hátt og hann hefur gert.

Um ræður hv. ræðumanna Framsfl. má það fyrst segja, að þar fóru fulltrúar flokks, sem helzt vildu geta komizt hjá þeirri raun að vera til, í þessari umr. að minnsta kosti, og er það skiljanlegt með tilliti til þeirrar afstöðu, sem þeir tóku til vantrauststill., og fyrri ummæla Framsfl.

Eins og hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, rökstuddi ýtarlega í framsöguræðu sinni, er það staðreynd, sem ekki verður komizt fram hjá, að hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, nýtur ekki trausts meiri hluta Alþ. í reynd, þó að ráðuneyti Ólafs Thors sem slíkt njóti trausts meiri hluta Alþ., og er það ástæðan fyrir því, að vantraustið er borið fram á hann einan, en ekki allt ráðuneytið, þó að hv. 4. þm. Reykv., Haraldi Guðmundssyni, gengi illa að skilja. En um það atriði, að hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, nýtur ekki trausts meiri hluta Alþ. í reynd, eru ummæli Tímans um hann sem menntmrh., samþykkt vantraust Framsfl. á hann sem dómsmrh. og vantraust Framsfl. á hann í verki sem utanrrh. óvefengjanlegur vitnisburður. Sú afstaða Framsfl., sem fram kom í ræðum hv. ræðumanna þess flokks, að ætla að kingja sínu þríþátta vantrausti á Bjarna Benediktsson og öllum árásum Tímans á hann fyrir misbeitingu valds og ofsóknir, sem hvergi þekktust nema hjá íhaldsflokkum Mið- og Suður-Ameríku, getur engu breytt í því efni, þó að það afrek sé að sjálfsögðu heimsmet í óheilindum og vesaldómi, og það jafnvel þó að íhaldsflokkar Mið- og Suður-Ameríku séu teknir með í reikninginn. Sömuleiðis er þetta einhver bezti stuðningur við Sjálfstfl., sem ég hef enn þá heyrt um getið, og hefur þó Framsfl. reynzt liðtækastur allra í þeim stuðningi. Og Framsfl. getur ekki tekið þá afstöðu að vera á móti vantrauststill. á þeirri forsendu, að hún sé vantraust á alla ríkisstj., eins og hv. ræðumenn Framsfl. sögðu báðir, vegna þess að sú afstaða er ekki rétt, og furðar mig raunar á því, að þessir hv. þm. skyldu ekki strika þessa kafla út úr ræðum sínum, eftir að hafa hlýtt á framsöguræðu hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundssonar. Sama gildir um þetta atriði í ræðu hv. 4. þm. Reykv., Haralds Guðmundssonar.

Um þetta atriði er nefnilega óyggjandi heimild að finna í handriti að ágripi af íslenzkri stjórnlagafræði eftir framsóknarmanninn Ólaf Jóhannesson prófessor, en þetta handrit hefur verið gefið út fjölritað af Háskóla Íslands til afnota fyrir stúdenta í lagadeild og verður því ekki vefengt sem heimild. Þar segir svo um vantraust á bls. 183 í I. hefti, með leyfi hæstv. forseta:

„Vantrauststill. getur verið á hendur öllu ráðuneytinu eða einstökum ráðh. — — Og ef þingið hefði vottað einstökum ráðh. vantraust, þá er forsrh. skylt að hlutast til um, að sá ráðh. verði leystur frá embætti.“

Gildir þetta náttúrlega einu, hvort um er að ræða vantraust á hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktsson, sem menntmrh. eða sem dómsmrh. og menntmrh.

Hér fer ekkert á milli mála, nema ef hv. þm. A-Sk., Páll Þorsteinsson, ætlar að fara að endurbæta stjórnlagafræði Ólafs Jóhannessonar prófessors og ef til vill að fá prófessorsembættið út á þá endurbót.

Sú afstaða Framsfl. að ætla að ganga gegn vantrauststill. getur ekki heldur mótazt af þeirri röksemdafærslu hv. þm. A-Sk., Páls Þorsteinssonar, að ráðh. beri ábyrgð á sínum stjórnarathöfnum og því sé það t. d. hv. þm. Framsfl. óviðkomandi, á hvern hátt hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, hafi misnotað vald sitt sem ráðh. Það er rétt, að hver ráðh. ber ábyrgð á gerðum sínum gagnvart Alþ., og þess vegna ber Alþ. skylda til að víkja þeim ráðh. frá völdum, sem þau misnota. Og það skyldu hv. þm. Framsfl. því vandlega athuga, að þeir þm., sem greiða atkv. gegn rökstuddu vantrausti, í þessu tilfelli rökstuddu af Framsfl. á ráðh., sem sannanlega hefur gerzt sekur um að misnota vald sitt, bera, eftir að hafa afstýrt vantrausti, sjálfir ábyrgð á gerðum þess ráðh. og hafa gert hans sekt að sinni sekt og hans verk að sínum verkum.

En þar sem engin af þeim ástæðum, sem hv. ræðumenn Framsfl. tilnefndu sem rök fyrir afstöðu Framsfl. til vantrauststill., getur verið rétt, hver er þá hin raunverulega ástæða, sú sem ekki mátti koma fram? Á því getur tæpast leikið nokkur vafi. Hún hlýtur að vera sú, að hæstv. forsrh., Ólafur Thors, hafi hótað því að biðjast lausnar fyrir allt ráðuneytið, ef þm. Framsfl. greiddu ekki atkv. gegn vantraustinu á hæstv. menntmrh., og heldur en að þola þá raun hafi Framsfl. tekið þann kost að láta neyða sig til að „éta sín eigin egg“, eins og það athæfi hefur verið kallað, og er raunar vitað, að svo var. En þá geta líka kjósendur Framsfl. séð, hver það er, sem hefur húsbóndavaldið á stjórnarheimilinu. En þessi ástæða firrir ekki einu sinni hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktsson, raunverulega því að þurfa að hrökklast úr ráðherrastóli. Þó að Framsfl. hafi beygt sig fyrir hótunum um lausnarbeiðni fyrir ráðuneytið allt, ef vantraustið yrði samþ. eða ef þm. Framsfl. greiddu ekki atkv. gegn því, breytir það engu í því efni, að hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, nýtur ekki trausts meiri hluta þingsins í reynd og ber því að víkja úr ráðherrastóli, ef hann á þá sómatilfinningu eða þingræðislegu og lýðræðislegu hugsun, sem tíðkast með vestrænum þjóðum.