06.02.1956
Efri deild: 62. fundur, 75. löggjafarþing.
Sjá dálk 71 í C-deild Alþingistíðinda. (1532)

149. mál, jarðhiti til virkjunar

Flm. (Karl Kristjánsson):

Herra forseti. Við hv. 1. þm. Eyf. (TÁ) flytjum saman frv. það, sem hér liggur fyrir til 1. umr., um heimild fyrir ríkisstj. til þess að láta gera leit að jarðhita til virkjunar.

Báðir höfum við mikinn áhuga fyrir þessu máli, af því að það er þýðingarmikið 1ífsþægindamál fyrir fjölda fólks og hagsmunamál fyrir þjóðarheildina. Við leyfum okkur líka að vænta þess, að málið verði áhugamál allra hv. þm.

Jarðboranir eftir heitu vatni munu hafa byrjað hér á landi 1928. Var það rafmagnsveita Reykjavíkur, sem þá lét bora við Laugarnar í Reykjavík. 1932 var hafizt handa um að bora að Reykjum í Mosfellssveit, og þaðan er svo aðalhitaveita Reykjavíkur runnin. Talið er, að hitaveita Reykjavíkur öll nál nú til 35 þúsunda af íbúum höfuðborgarinnar eða þess svæðis, sem sá mannfjöldi býr á. Séu 62 þús. íbúar í Reykjavík, eins og mér skilst að muni vera, þá eru enn um 27 þús. manns utan hitaveitusvæðisins hér.

Jarðboranir á vegum ríkisins byrjuðu árið 1930. Lítið var þó um framkvæmdir, fyrr en rannsóknaráð ríkisins tók við þeim verkefnum 1943. Það hafði verkefnin með höndum í tvö ár, en 1945 tók jarðboranadeild raforkumálastjórnarinnar við þeim og sér um þau enn.

Jarðborunardeildin hefur nú orðið jarðeðlisfræðileg mælitæki, sem hún getur fundið með, hvar líkur eru til, að hægt sé með borunum að ná til jarðhita. Auk þess hefur hún haft jarðbora, sem hún hefur látið vinna með að jarðhitaleit eftir pöntunum frá hlutaðeigandi aðilum. Þessir borar eru nú 2 eða 3. Hafa þeir verið að verki vegna gufuleitar til iðnaðarframleiðslu, t.d. í Námaskarði við Mývatn, þar hefur ríkið kostað rannsóknirnar. Einnig hafa þeir verið í þjónustu bæjarfélaga, sem hafa fengið þá til þess að leita að heitu vatni til híbýlahitunar, svo sem Ólafsfjörður og Sauðárkrókur.

Þessir borar eru ekki djúpborar. Með þeim mun vera hægt að bora 200–300 metra, allra mest 500 metra, og eru þó borarnir varla nægilega traustir til þess að bora svo djúpt, nema jarðlög séu sérstaklega auðunnin. En þessir borar hafa samt gert mikið gagn, þar sem allauðvelt hefur verið að ná til jarðhitans.

Nú hefur verið ákveðið, að ríkið kaupi djúpbor, sem á að vera hægt að bora með 1500 metra djúpar holur, ef með þarf. Fé hefur verið veitt á nýafgreiddum fjárl. til kaupa á þessum bor og til rekstrar hans seinni hluta ársins.

Ég hef séð þess getið í skilríkjum frá jarðboranadeildinni, að núverandi kostnaður við jarðborun sé frá 300 kr. og upp í 1000 kr. á hvern boraðan metra. Eftir því getur 500 metra borhola kostað hálfa milljón króna. Það segir sig sjálft, að fyrir einstök byggðarlög, sem eru ekki því fjölmennari, hvað þá einstök býli, er mikil fjárhagsleg áhætta að leggja í gaumgæfilega leit að. heitu vatni, ef til þess þarf boranir í stórum stíl. Beri leitin ekki árangur, getur tilkostnaðurinn orðið drápsklyfjar.

Þetta leiðir til þess, að menn þeir, sem þó búa þar, sem hin jarðeðlisfræðilegu mælitæki jarðboranadeildarinnar gefa vonir, hika við að ganga út í áhættuna, telja réttilega, að þeir hafi ekki bolmagn til þess að rísa undir tilkostnaði, sem ekki beri árangur, þótt þeir hins vegar yrðu þess vel megnugir, ef sæmilegur árangur næðist.

Ég hef það eftir góðum heimildum, að um 40 þús. landsmanna búi nú við þau miklu þægindi að hita híbýli sín með jarðhita. Af þeim eru 35 þús. í Reykjavík, eins og ég gat um áðan. Alls er þetta um það bil 1/4 íbúa landsins. Talið er, að jarðhitinn, sem notaður er til híbýlahitunar hjá þessu fólki, spari þjóðinni, eins og nú háttar verðlagi, 28 millj. kr. í erlendum gjaldeyri, ef miðað er við verðlag á olíu. Það er ekki lítið hagræði þjóðarheildinni. Slík heimaföng þarf að auka sem mest, engu síður en útflutningsframleiðsluna.

Ríkið hefur á undanförnum árum stutt menn til leitar að heitu vatni og til hitaveituframkvæmda með þrenns konar aðstoð:

1) Með því að fela fyrst rannsóknaráði og síðan jarðboranadeildinni að leiðbeina mönnum í þessum efnum og taka að sér rannsóknir og jarðboranir á kostnað þeirra, sem um hafa beðið.

2) Með því að greiða nokkrum sinnum helming kostnaðar við boranir, þegar fé var til þess veitt á fjárlögum. Þetta var gert samkvæmt lögum frá 1943, en hefur ekki átt sér stað á seinustu árum.

3) Með því að ábyrgjast stofnkostnaðarlán fyrir hitaveitur, allt að 80% af stofnkostnaði. Um það er til heimild í lögum frá 1953.

En þetta er ekki nægilegt eftirleiðis. Þeir, sem hafa bezta aðstöðu til þess að beizla jarðhitann til híbýlahitunar, hafa þegar gert það. Áhættusamari hitavatnsleitirnar eru eftir. Ekki má þó láta þær farast fyrir. Þar verður ríkið að koma enn meir til sögunar en áður. Gæði landsins verður þjóðfélagið að sjá um að hagnýtist. Gjaldeyrissparnaður sá, sem vinnst með hverri hitaveitu, er ekki sérstaklega ávinningur þeirra, sem á hitaveitusvæðinu búa, heldur allrar þjóðarinnar, eftir því sem hún þarf á erlendum gjaldeyri að halda. Vel má líka hugsa sér, að sums staðar geti orðið um iðnaðarframleiðslu að ræða til útflutnings samhliða húsahitun. Heitt vatn, sem næst úr iðrum jarðar í þjónustu manna til híbýlahitunar og iðnaðar, verður væntanlega ekki fyrir eina kynslóð, heldur líka fyrir komandi kynslóðir. Þjóðfélagið nýtur þeirra framkvæmda, ef að líkum lætur, um ár og aldir.

Með slíkum framkvæmdum er í raun og veru verið að nema landið, gera það eftirsóknarverðara og byggilegra, breyta jafnvel ókostum þess í kosti, þ.e. láta mikið gott leiða ár og síð af hinum reiðigjarna Loga, sem Jónas Hallgrímsson talar um í kvæðinu Skjaldbreiður.

Í frv., sem hér liggur fyrir, er ætlazt til, að ríkisstj. fái heimild til þess að láta bora eftir heitu vatni fyrir byggðarlög eða einstaka bæi, ef jarðboranadeildin og rannsóknaráðið telja það vænlegt til ávinnings. Hlutaðeigandi aðilar, sem eiga að njóta framkvæmdarinnar fyrst og fremst, greiði kostnaðinn, ef tilætlaður árangur næst, eða í hlutfalli við hann, ef hann verður ekki metinn svara öllum kostnaðinum. Annars greiði ríkið kostnaðinn. Ég tel þetta miklu heppilegra og eðlilegra en að kostnaður skiptist til helminga, hvernig sem gengur, eins og nú er gert ráð fyrir í lögum. Þau lög virðast líka vera orðinn dauður bókstafur í reyndinni. Fáist heitt vatn við borunina, geta hlutaðeigendur eða fyrirtæki það, er upp rís, undir flestum kringumstæðum borgað. Annars er, ef árangur verður ekki, kostnaðurinn þeim venjulega um megn.

Allt hið auðunnasta er búið, eins og ég tók áðan fram. Hér eftir verður varla unnið nema með dýrum og stórvirkum tækjum, dýrari og stórvirkari en notuð hafa verið, og út í kostnaðaráhættu í leit með slíkum tækjum er tæplega leggjandi nema fyrir ríkið, enda sanngjarnt eftir ástæðum, að áhættan hvíli á því, og óhjákvæmilegt, að það sé svo, til þess að af athöfnum verði og ekki bíði ónotuð um langa framtíð náttúrugæði þau, sem hér er hægt að hagnýta.

Gert er ráð fyrir, að gera megi samninga við ríkið um að greiða borunarkostnað með afborgunum, og ætlazt til, að þá séu einnig greiddir vextir af slíkum stofnkostnaðarlánum.

Að sjálfsögðu er ekki ætlazt til, að ríkisstj. gangi lengra í framkvæmdum þessum en fé leyfir, sem á fjárl. er veitt til jarðborana hverju sinni. Á Alþ. þannig samkvæmt frv., svo sem einboðið er líka, að ráða, hve hratt er farið.

Ég leyfi mér að vænta þess, að Alþ. taki frv. þessu vel og að það verði almennt áhugamál hv. þm. Það er að ýmsu leyti hliðstæða við virkjun fallvatnanna og rafvæðingu landsins.

Að lokinni þessari umr. óska ég, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn. Þar hafa vist venjulega að undanförnu slík mál sem þetta verið athuguð.