27.03.1956
Sameinað þing: 51. fundur, 75. löggjafarþing.
Sjá dálk 242 í D-deild Alþingistíðinda. (2446)

19. mál, varnarsamningur við Bandaríkin

Gylfi Þ. Gíslason:

Herra forseti. Alþfl. hefur þrívegis flutt till. um varnarsamninginn milli Íslands og Bandaríkjanna, í aðalatriðum samhljóða þeirri till. á þskj. 19, sem utanrmn. hefur nú tekið til afgreiðslu. Kjarni þessarar till. Alþfl. hefur verið sá, að Íslendingar taki sjálfir í eigin hendur viðhald þeirra varnarmannvirkja, sem komið hefur verið upp samkv. varnarsamningnum frá 1951, án þess þó að þeir önnuðust nokkur hernaðarstörf, og að hið erlenda varnarlið hverfi á brott, þegar við teljum okkur færa um að annast þau störf, sem ég nefndi áðan, gæzlustörf og viðhaldsstörf á varnarmannvirkjunum, en að samningnum yrði sagt upp samkv. 7. gr. hans, ef ekki næðist samkomulag um þessi atriði.

Ég læt í ljós ánægju mína yfir því, að hv. utanrmn. skuli nú hafa tekið till. til endanlegrar afgreiðslu. Um það getur varla verið ágreiningur, að ástand það, sem var í heimsmálum 1951 og var forsenda þess, að varnarsamningurinn var gerður, hefur breytzt mjög til batnaðar. Frá 1946 til 1951 var enginn erlendur her á Íslandi. Þegar Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið, var skýrt tekið fram, að aðild að Atlantshafsbandalaginu þyrfti ekki að hafa í för með sér víst erlends hers á Íslandi. Samkvæmt skýrslu þriggja ráðherra, sem ræddu við hernaðarsérfræðinga og stjórnmálamenn í Washington 1949, töldu þessir bandarísku aðilar hagsmunum Íslands og nágrannaríkjanna nægilega borgið á þann hátt, að Ísland væri aðili að Atlantshafsbandalaginu og að bandalagið gæti átt þess kost að fá hér sams konar aðstöðu og veitt var í síðasta stríði, ef styrjöld brytist út eða væri talin yfirvofandi. Styrjöld var talin yfirvofandi 1951. Þess vegna var varnarsamningurinn gerður. Styrjöld verður ekki talin yfirvofandi nú, og er það samhljóða álit helztu stjórnmálamanna veraldar. Ef sú skipan, sem tekin var upp 1951 vegna yfirvofandi styrjaldarhættu, væri nú látin haldast, eftir að styrjaldarhætta er um garð gengin, væri það í raun og veru að gerbreyta þeirri utanríkisstefnu, sem mörkuð hefur verið af hálfu íslenzkra stjórnarvalda og margítrekuð frá 1940. Grundvöllur þessarar utanríkisstefnu hefur verið, að Íslendingar eigi sameiginlegra hagsmuna að gæta með hinum vestrænu lýðræðisríkjum og eigi því að hafa samstöðu með þeim í öryggismálum, en ekki skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum.

Við meðferð þessarar till. okkar Alþýðuflokksmanna í utanrmn. hefur náðst samkomulag milli fulltrúa Framsfl. í n. og mín, sem er þar fulltrúi Alþfl., og þar með milli Alþfl. og Framsfl. um að leggja til, að till. verði orðuð eins og segir á þskj. 623 og hv. frsm. 1. minni hl. hefur gert grein fyrir. Vona ég, að þessi samstaða þessara flokka verði til þess að marka tímamót í meðferð þessa máls. Meginatriði till. á þskj. 623 eru hin sömu og till. okkar Alþýðuflokksmanna. Gert er ráð fyrir, að Íslendingar hafi áfram sem bezta sambúð við allar þjóðir og standi að sjálfsögðu við allar skuldbindingar samkv. Atlantshafssáttmálanum, en erlendur her hverfi héðan og Íslendingar taki að sér viðhald og gæzlu þeirra varnarmannvirkja, sem komið hefur verið upp hér á landi.

Í nál. 3. minni hl., þ. e. fulltrúa Sjálfstfl. í utanrmn., kemur fram, og það kom einnig fram í framsöguræðu frsm., hv. 5. þm. Reykv. (Jóh H), að sú meðferð á varnarsamningnum við Bandaríkin, sem gert er ráð fyrir í till. okkar í 1. minni hl., sé, eins og segir í nál., hæpin og óhyggileg, þar eð lýsa eigi yfir brottför hins erlenda varnarliðs, áður en ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda aðstöðu til varnar landinu, en það sé samningsskylda að bíða slíkrar endurskoðunar, áður en samningnum sé sagt upp.

Í þessum ummælum hv. 5. þm. Reykv. og 3. minni hl. utanrmn. gætir mikils misskilnings á till. okkar, á eðli hennar og innihaldi. Till. okkar 1. minni hl. gerir ráð fyrir, að leita skuli samkomulags milli samningsaðilanna um að koma á tilteknum breytingum á skipan varnarmálanna vegna breyttra viðhorfa, með það fyrir augum, að Íslendingar taki að sér gæzlu og viðhald varnarmannvirkja og að hinn erlendi her hverfi héðan, þegar Íslendingar eru reiðubúnir til þess að taka þessa gæzlu og þetta viðhald í eigin hendur. Ef samkomulag verður um þessar breytingar milli samningsaðilanna beggja, er málinu þar með lokið. Ef samkomulag næst ekki, og því aðeins að það náist ekki, er lagt fyrir ríkisstjórnina að segja samningnum upp samkvæmt 7. gr. hans. Koma þá auðvitað til framkvæmda þau ákvæði samningsins, að þess verði farið á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að undangenginni tilkynningu til Bandaríkjastjórnar, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda aðstöðu þeirri, sem Bandaríkjunum er veitt á Íslandi með samningnum.

Það er því alger misskilningur, að sú málsmeðferð, sem gert er ráð fyrir í till. okkar, sé að einhverju leyti ekki í fullu samræmi við ákvæði varnarsamningsins frá 1951. Tel ég mjög miður farið, að slíkur misskilningur skuli koma fram í jafnmikilvægu máli og hér er um að ræða. Það hefur að sjálfsögðu aldrei hvarflað eitt andartak að nokkrum okkar, sem að tillögu þessari stöndum, að ekki verði farið í einu og öllu eftir ákvæðum þeirra samninga, sem íslenzk stjórnarvöld hafa gert.

Samþykkt dagskrártill. 3. minni hl., þ. e. fulltrúa Sjálfstfl. í utanrmn., mundi þýða, að engin breyting yrði á ríkjandi skipun varnarmálanna. Þess vegna munum við Alþýðuflokksmenn greiða atkv. gegn þessari dagskrártillögu.

Varðandi till. hv. 2. minni hl. utanrmn., hv. 6. landsk. þm. (FRV), vil ég benda á, í hverju munur á till. okkar og till. hans er fólginn:

1) Í hans till. er engin almenn yfirlýsing um þá stefnu, sem fylgja beri í íslenzkum utanríkismálum. Hans till. gæti því eins þýtt, að Íslendingar hefðu í hyggju að breyta grundvallarstefnu sinni í utanríkismálum og taka t. d. upp hlutleysisstefnu. Við teljum, að íslendingar eigi að ítreka samstöðu sína með hinum vestrænu lýðræðisríkjum.

2) Í hans till. er ekki gert ráð fyrir möguleika á breytingum á núverandi skipun varnarmálanna með samkomulagi við hinn aðilann. Við teljum æskilegast, að þessar breytingar komist á með samkomulagi milli samningsaðilanna beggja, og teljum því sjálfsagt að reyna þá leið í von um, að hún beri árangur. En ef hún reynist lokuð, þá teljum við, að eigi að segja samningnum upp samkv. ákvæðum 7. gr. hans.

3) Í till. hans er gert ráð fyrir því, að þess verði óskað, að herinn verði farinn innan eins árs, á ákveðnum degi, 5. maí 1957. Við treystum okkur ekki til þess að nefna ákveðinn dag í þessu sambandi í till. sjálfri, þar eð enn hefur ekki verið athugað nægilega, hversu langan tíma muni taka fyrir okkur Íslendinga að búa okkur undir þau störf, sem við ætlumst til að Íslendingar taki að sér samkvæmt till. Ég tel þó nauðsynlegt að tiltaka sem fyrst eitthvert tímatakmark, hvenær þessum undirbúningi skuli vera lokið og hvenær allur erlendur herafli skuli vera horfinn af landinu, en áður en slíkt tímatakmark er ákveðið, þarf að framkvæma athuganir, sem ekki hafa enn verið gerðar.

Af þessum sökum munum við Alþýðuflokksmenn greiða atkv. gegn till. hv. 2. minni hl. utanrmn., fulltrúa Sósfl. í nefndinni.

Ég legg því til, að till. okkar á þskj. 623 verði samþykkt.