03.06.1958
Sameinað þing: 53. fundur, 77. löggjafarþing.
Sjá dálk 1737 í B-deild Alþingistíðinda. (3169)

Almennar stjórnmálaumræður

Pétur Pétursson:

Herra forseti, góðir hlustendur. Ræður þeirra hv. þm. Sjálfstfl., sem töluðu hér í þessum umræðum í gærkvöld, voru með eindæmum. Annar eins flaumur stóryrða er áreiðanlega óvenjulegur. Þessir hv. þm., grípa til stóryrðanna og hávaðans, þegar þeir finna, að varnaraðstaðan er veik. Þeir reyna með orðaflaumnum að draga athygli áheyrenda frá hinni neikvæðu afstöðu sinni til vandamála þjóðarinnar. Nákvæmlega það sama hefur skeð hér í sölum hæstv. Alþ. að undanförnu af hálfu sjálfstæðismanna vegna þeirra ráðstafana, sem samþ. hafa verið í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það var víst eitthvert annað hljóð í þessum flokki hér á árunum, þegar hann var að beita sér fyrir því að koma á almennri gengislækkun eða þegar hann var að koma af stað bátagjaldeyriskerfinu fræga. Á þeim tímum var eins og nú nauðsynlegt að gera vissar ráðstafanir til stuðnings framleiðsluatvinnuvegunum. En það er margt orðið breytt, frá því að forustumenn Sjálfstfl. stóðu fyrir því að gera nauðsynlegar efnahagsráðstafanir. Þá var ekki verið að hugsa fyrst og fremst um það, að ráðstafanirnar kæmu léttara niður á láglaunafólki heldur en hinum, sem höfðu meiri peningaráð.

Gengislækkunin kom vitaskuld harðast niður á lágtekjufólki og alveg sérstaklega þegar þar við bættist, að allt verðlag var gefið frjálst, til þess að hinir eiginlegu ráðamenn Sjálfstfl. gætu skammtað sér álagningu sína að vild. Að þessu leyti hafa vinnubrögð núverandi hæstv. ríkisstj. verið allt önnur. Álagningu hefur mjög verið haldið niðri og það ef til vill svo mikið, að álitamál er, hversu lengi er hægt að halda áfram sömu leið, a. m. k. að því er snertir smásöluálagningu. En það er æði langt bil á milli þeirra álagningarreglna, sem nú eru í gildi, og hinnar frjálsu álagningar, sem gilti í valdatíð Sjálfstfl.

Hófleg álagning er sjálfsögð, en óhófleg álagning er álögur á þjóðina. Það virðist þó sem sjálfstæðismenn leggi höfuðáherzlu á frjálsa verzlun, en með þeim orðum eiga þeir fyrst og fremst við frjálsa álagningu, eins og margsannað er. Þessar ráðstafanir telja þeir vera eins konar allsherjar bjargráð. Hitt er svo allt annað mál, ef nauðsynlegt reynist að leggja á innflutninginn ný gjöld til aðstoðar framleiðsluatvinnuvegunum og til aukinna verklegra framkvæmda, sem verða til þess að auka framleiðsluna og atvinnumöguleika allra vinnandi manna í landinu.

Hér hefur því orðið breyting á, síðan Sjálfstfl. missti valdaaðstöðu sína. En það er margt fleira, sem hefur breytzt síðan Sjálfstfl. strandaði þjóðarskútunni. Björgunarstarfið er ekki létt, og sjálfsagt líða nokkur ár, þar til því starfi er lokið, enda þótt það taki miklu styttri tíma, þegar flokkar alþýðustéttanna taka það að sér, en ef Sjálfstfl. hefði verið falið það hlutverk, sem hann hefði raunar aldrei getað leyst af hendi. Það sýnir reynslan á því tímabili, sem hann hafði forustu efnahags- og viðskiptamála landsins. Uppbóta- og millifærsluleiðin hét víst ekki skattlagning á almenning í þá daga, enda þótt hún heiti það nú á máli sjálfstæðismanna. En þeirra miklu erfiðleikar voru þá, eins og kæmi sjálfsagt á daginn nú, ef þeir tækju aftur við völdum, að hagsmunir forustumanna Sjálfstfl. og hins vinnandi fólks fara ekki saman, þegar um það er að ræða, hverjir skuli bera byrðarnar.

Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur tekizt mjög giftusamlega að efla atvinnulífið og framleiðsluna í landinu á þeim tæpu 2 árum, sem hún hefur verið við völd. Það er nú fyrst á allra síðustu árum, sem tekizt hefur að efla svo framleiðslu- og atvinnumöguleika víðast hvar úti um landið, að fólkið þar hefur nokkurn veginn stöðuga atvinnu. Stöðug atvinna er alger undirstaða alls velfarnaðar og góðrar lífsafkomu. Að herða lítillega að sér um stundarsakir eru vitanlega hreinir smámunir á móti því böli, sem atvinnuleysi hefur í för með sér.

Til þess að sýna fram á, hvernig þessi þróun hefur orðið úti um landið í valdatíð núverandi hæstv. ríkisstj., hef ég gert samanburð á byggingarframkvæmdum frystihúsa og annarra vinnslufyrirtækja sjávarafurða frá Akranesi, vestur, norður og austur um land að Reykjanesi. Samanburðurinn tekur annars vegar til ársins 1955 og hins vegar til ársins 1957. Árið 1955 urðu þessar byggingarframkvæmdir 19 millj. 326 þús. kr., en árið 1957 28 millj. 670 þús. kr., eða hartnær 50% meiri. Sést greinilega af þessu, hversu mikil áherzla hefur verið lögð á að auka vinnslustöðvar sjávarafurða. En hér við bætist svo auðvitað vélakostur, sem er að verulegu leyti smíðaður innanlands, svo sem frystivélar, ísframleiðsluvélar o. fl. Auk þess hafa verið fluttar til landsins á undanförnum 2 árum yfir 50 flökunarvélar, að innkaupsverði tæplega 23 millj. kr.

Með tilkomu nýrra vinnslustöðva og véla, sem mjög hefur verið leitazt við að dreifa út um landið, hefur atvinnulíf viðkomandi staða beinlínis tekið stakkaskiptum. Slík þróun er áreiðanlega miklu æskilegri en hin, að fólkið streymi utan af landsbyggðinni og hingað til Suðvesturlandsins, rétt eins og það sé eini byggilegi bletturinn á Íslandi.

Á s. l. 2 árum hafa komið til landsins eða verið smíðaðir innanlands 57 fiskibátar 30 tonna og stærri. Þessum bátum hefur verið dreift um allt land, og vegna komu þeirra hefur víða skapazt mikil atvinnu bæði á bátunum og við vinnslu aflans.

Þessi atriði sýna það vel, að hæstv. ríkisstj. hefur unnið að því að skapa lífvænlega aðstöðu fyrir það fólk, sem býr úti á landsbyggðinni, og er það maklegt, einkum þegar þess er gætt, hversu hægfara þessi þróun hefur verið á undanförnum árum.

Þessi stefna er algerlega í samræmi við áralanga baráttu Alþfl., þar sem hann hefur alltaf litið svo á, að fólk ætti að hafa jafngóða lífsafkomumöguleika, hvar sem það byggi á landinu, Það mun líka vera viðurkennt víða, að Alþfl. hefur unnið allra flokka mest að því að efla atvinnulíf hinna einstöku bæjar- og sveitarfélaga, þar sem hann hefur getað beitt áhrifum sínum í þá átt.

Ég er sannfærður um, að íslenzkir útgerðarmenn og sjómenn voru yfirleitt ekki óánægðir með þær ráðstafanir, sem gerðar voru fyrir útgerðina um áramótin 1956–57. Sú staðreynd, að verulegur aflabrestur varð á s. l. ári, verður varla af neinum sanngjörnum mönnum skrifaður á reikning hæstv. ríkisstj., þó að einstaka óprúttnir stjórnmálaspekúlantar reyni kannske að gera það. Hins vegar hefur vertíðin í vetur reynzt nokkru betri en í fyrra, og hygg ég, að tekjur allmargra sjómanna og afkoma útgerðarinnar sé eftir atvikum viðunandi.

Útgerð og sjósókn hefur alltaf verið og verður ugglaust alltaf eins konar happdrætti, háð afla og veðráttu. Slíkt er atvinnuveginum eðlilegt. En sú breyting þyrfti að þróast, að menn gætu átt von á sæmilegum hagnaði, ef vel gengi, en bæru þá líka töpin að fullu, ef illa gengi. En yfirleitt held ég, að það ætti að geta verið nokkur bjartsýni ríkjandi við sjávarsíðuna og að vonir ættu að standa til þess, að framleiðslan þar aukist allverulega á allra næstu árum, ef ekki koma fyrir alvarleg óhöpp.

Afleiðing slíkrar þróunar yrði auðvitað betri lífskjör þess fólks, sem að framleiðslunni vinnur, bæði til sjávar og sveita, því að betri afkoma við sjávarsíðuna hefur vissulega áhrif á afkomu þeirra, sem stunda landbúnaðarframleiðsluna. Skilningur á samvinnu og samstöðu alls vinnandi fólks í landinu, hvort sem er til sjávar eða sveita, þarf að aukast. Nauðsynlegt er að gera allt, sem unnt er, til að auka útflutningsframleiðsluna, afla markaða fyrir landbúnaðarframleiðslu og efla þann iðnað, sem sparar erlendan gjaldeyri.

Ég trúi ekki öðru, en að þegar íslenzki alþýðumaðurinn athugar hlutlaust og af ábyrgðartilfinningu, sem honum er meðfædd, ástand efnahagsmálanna, þá komist hann að þeirri niðurstöðu, að efling framleiðslunnar með vaxandi atvinnumöguleikum sé hin eina jákvæða stefna fyrir almenning, jafnvel þótt nokkrar fórnir séu færðar.

Hin neikvæða afstaða Sjálfstfl. og tillöguleysi í efnahagsmálunum sýnir bezt úrræðaleysi þess flokks. Má það merkilegt heita, ef hann heldur fylgi sínu á þeirri einu röksemd að vera á móti — alltaf á móti öllum ráðstöfunum án þess að bera fram eina einustu jákvæða tillögu sjálfur. Slíkur málflutningur er mikil móðgun við vel upplýsta alþýðu þessa lands.

Ég veit, að almenningur tekur miklu ábyrgari afstöðu gagnvart aðsteðjandi vandamálum, en hv. stjórnarandstaða virðist taka hér á hv. Alþingi. Almenningur mun horfast í augu við staðreyndirnar og haga viðbrögðum sínum eftir því, sem þjóðarheildin krefst. Mun þá einu gilda þótt hinir æfðu stjórnmálamenn mæli nú ákaft á móti þeim ráðstöfunum, sem ekki er hægt að komast hjá að gera. Auðvitað er sjálfsagt, að stéttasamtökin fylgist rækilega með því, sem er að gerast á hverjum tíma í þjóðarbúskapnum. Með því er hægt að tryggja, að hver þjóðfélagsþegn fái réttlátan hlut af batnandi þjóðarafkomu, sem á að vera afleiðing vaxandi framleiðslu.

Þá vildi ég gera nokkuð að umtalsefni gjaldeyrisástandið, eins og það er nú, og þróun gjaldeyrismálanna á undanförnum árum. Það verður að segjast eins og er, að ástandið í þessum efnum er allalvarlegt í dag. Gjaldeyrisforði er enginn til, hvorki í hörðum gjaldeyri né jafnkeypisgjaldeyri, þ. e. í þeim löndum, sem við gerum vöruskipti við. Víða eru yfirdrættir notaðir að meira eða minna leyti. Slíkt ástand getur vitanlega ekki varað lengi. Algert lágmark er, að við komumst á það stig að eiga yfirdráttarheimildir erlendis til vara, ef illa tekst til með gjaldeyrisöflun. Raunar þyrftum við helzt að komast það langt að eiga einhvern gjaldeyrisforða, en hér er ekki við auðvelt viðfangsefni að eiga.

Um mörg undanfarin ár hefur sérstakt gjald verið lagt á tilteknar innfluttar vörur til þess að greiða með framleiðsluatvinnuvegunum. Afleiðingin af þessu fyrirkomulagi er auðvitað sú, að til þess að þeir tekjustofnar bregðist ekki, verður að flytja inn þær vörur, sem með var reiknað. Á undan þeim verða þó að ganga neyzluvörur almennings og rekstrarvörur. Eftir stendur þá einn flokkur innflutningsins, en það eru fjárfestingarvörurnar, Það væri ef til vill hægt að segja, að draga mætti eitthvað úr þeim innflutningi, en ekki er það auðvelt.

Ef við lítum dálítið aftur í tímann, þá sjáum við af verzlunarskýrslum hagstofunnar, að árið 1952 varð heildarinnflutningur 911 millj. kr. að cif.-verðmæti. Þessi innflutningur skiptist þá þannig, að 29% voru neyzluvörur og hráefni til neyzluvöruiðnaðar, 35% rekstrarvörur og 36% kapítal- og byggingarvörur. Árið 1955 varð innflutningurinn 1.264 millj. kr. og þar af 44% kapítal- og byggingarvörur. Þá var rekstrarvöruinnflutningurinn 25% og neyzluvöruinnflutningurinn 31%. Árið 1957 varð heildarinnflutningurinn 1.358 millj, kr., og þá skiptist hann þannig, að 40% fóru fyrir kapítal- og byggingarvörur, 31% var rekstrarvöruinnflutningur og 29% neyzluvöruinnflutningur,

Nú er það auðvitað gott og blessað að flytja inn fyrir nær því helming gjaldeyrisins fjárfestingarvörur, eins og gert var 1955, ef við hefðum efni á því. En það er einmitt kjarni málsins. Á árinu 1955 var orðið mjög ískyggilegt gjaldeyrisástand, og hefði því þá þegar þurft að gera vissar ráðstafanir til að reyna að draga úr þeirri miklu þenslu, sem orðin var á öllum sviðum efnahagslífsins. En það er hægara um að tala, en í að komast, að ætla á stuttum tíma að snúa við þeirri stefnu, sem sjálfstæðismenn voru búnir að marka og vinna eftir um tíma, enda þótt þeir stýrðu beint út í ófæruna í þessum málum. Hér þarf nokkurra ára þróun að koma til, sem miðist við það að auka svo framleiðsluna, að auknar gjaldeyristekjur af henni skapi möguleika á auknum innflutningi kapítalvara.

Það er enginn vafi á því, að hinn frjálsi innflutningur og frjálsræði í verzluninni, sem sjálfstæðismenn börðust mest fyrir síðustu árin, sem þeir voru í stjórn, var of snemma á ferðinni. Gjaldeyristekjurnar voru einfaldlega ekki fyrir hendi, til þess að hægt væri að fullnægja eftirspurninni. Því er það óhjákvæmilegt, að við verðum a. m. k. fyrst um sinn að búa við gjaldeyrishöft. Við verðum auðvitað að miða að því að losna við þau sem fyrst. Hins vegar þýðir ekki að skjóta sér fram hjá staðreyndum. Gjaldeyristekjurnar eru enn ekki meiri en það, að það verður að gera áætlanir um notkun þeirra, þar sem tekið er tillit til þess efnahagskerfis, sem við búum við. Sérhver einstaklingur lætur tekjur sínar ráða afkomu sinni, bæði varðandi neyzlu og fjárfestingu. Ef hann gerir það ekki, lifir hann um efni fram. Þjóðin verður að lifa á því, sem hún getur aflað. Um ekkert annað er að ræða, engin leyniformúla er til, sem getur breytt þessari staðreynd, og það eru ekki aðrir en ábyrgðarlausir gasprarar, sem leyfa sér að láta liggja að því, að það sé hægt að veita sér þetta eða hitt, ef það væru bara ekki slæmir menn, sem bönnuðu það. Hörmulegast er, þegar slíkur málflutningur er viðhafður af mönnum, sem vita betur.

Um gjaldeyrismálin í heild má því segja, að ástandið sé mjög erfitt, og það verður það sjálfsagt fyrst um sinn. Nauðsynlegt er að takmarka notkun gjaldeyrisins sem mest má verða. Neyzluvörur og rekstrarvörur atvinnuveganna verða að ganga fyrir öðrum innflutningi eftir þörfum. Að öðru leyti verður getan að ráða því á hverjum tíma, hvað mikill innflutningurinn má verða.

Nú vil ég taka það greinilega fram, að enda þótt ýmsir erfiðleikar steðji að í dag, sé ég enga minnstu ástæðu til svartsýni varðandi framtíðina, svo framarlega sem óviðráðanleg óhöpp gerast ekki. Mér finnst miklu fremur ástæða til bjartsýni varðandi afkomu þjóðarinnar. Á þessu ári má gera ráð fyrir að komi til landsins allmargir nýir fiskibátar auk þeirra 12 250 tonna skipa, sem verið er að smíða í Austur-Þýzkalandi og verða væntanlega afgreidd á árinu. Það má áreiðanlega áætla afla þessara skipa að gjaldeyrisverðmæti marga tugi millj. kr., eins og nú standa sakir. Verið er að byggja þrjú allstór millilandaskip, sem bæta enn úr flutningaþörf þjóðarinnar og spara gjaldeyri vegna leiguskipa. Kaup nýrra togara eru í undirbúningi. Verið er að byggja og endurbæta frystihús og fiskvinnslustöðvar víðs vegar um landið. Verið er að ljúka byggingu sementsverksmiðjunnar, en innflutningur sements var þrjú s. l. ár 85 millj. kr. Innlendur iðnaður eykst frá ári til árs, og margt af honum sparar stórlega notkun erlends gjaldeyris. Kjötútflutningur fer vaxandi og á sjálfsagt eftir að aukast til mikilla muna. Þá er unnið að rafvæðingu landsins, hitaveituframkvæmdum og ýmiss konar byggingarframkvæmdum, sem miða að batnandi lífsafkomu fólksins í landinu.

Mér finnst þess vegna, að öll rök hnigi að því, eins og ég sagði áðan, að engin ástæða væri til annars, en horfa með nokkurri bjartsýni fram á veginn, enda þótt ýmsir erfiðleikar kunni að steðja að í bili. Spurningin er, hvort þjóðinni tekst að horfa á staðreyndirnar í gegnum það moldviðri blekkinga og áróðurs, sem stjórnarandstöðuflokkurinn þyrlar upp í kringum efnahagsmál þjóðarinnar án þess að gera sjálfur neinar till. um aðrar leiðir í þeim málum.

Alþfl. hefur allt frá stofnun tekið ábyrga afstöðu til mála. Hann hefur látið málefnin ráða á hverjum tíma án tillits til þess, að um hugsanlegan pólitískan ávinning gæti verið að ræða um stundarsakir, ef aðrar leiðir væru farnar. Flokkurinn fylgir enn þessari stefnu sinni. Hann lítur á viðfangsefnin eins og þau raunverulega eru og reynir svo að leysa þau eftir þeim leiðum, sem færastar mega teljast og bezt samkomulag verður um. Þegar um samstarf flokka er að ræða, verður það auðvitað aldrei sjónarmið eins flokks, sem ræður. Alþfl. hefur alltaf lagt áherzlu á það, að þjóðartekjunum sé sem réttlátlegast skipt á milli allra þegna þjóðfélagsins. Honum hefur mikið orðið ágengt í þessa átt og aðrir flokkar hafa orðið að viðurkenna, að baráttumál hans voru sanngirnismál. Þau hafa notið viðurkenningar alþjóðar, eftir að sigur hefur unnizt, oft eftir áralanga baráttu.

Við jafnaðarmenn teljum eðlilegast, að opinberir aðilar eða sameignarfélög fjöldans hafi ráðandi áhrif á allan meiri háttar atvinnurekstur. Sjálfsagt er þó, að einstaklingsframtak fái að njóta sín, bæði á vissum sviðum þjóðfélagsins og að takmörkuðu leyti í öðrum tilfellum. Jafnaðarmenn eru ekki kreddubundnir og miða baráttu sína við það ástand, sem er í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Aðalatriðið er, að baráttan sé ætíð miðuð við að tryggja frelsi, jafnrétti og bræðralag. — Góða nótt.