11.08.1959
Efri deild: 7. fundur, 79. löggjafarþing.
Sjá dálk 318 í B-deild Alþingistíðinda. (60)

1. mál, stjórnarskipunarlög

Frsm. minni hl. (Karl Kristjánsson) :

Herra forseti. Það er ekkert við það að athuga, síður en svo, að haldin sé hátíðleg ræða á þessari örlagastund, eins og hv. þm. N-Ísf. gerði. Ég get sannarlega tekið undir ósk hans um það, að allt líka það, sem illa horfir, megi snúast þannig; að gæfa Íslands haggist ekki.

Þetta mál, sem nú er verið að afgreiða, hefur verið mikið baráttumál, eins og þm. sagði. Það er rétt, að stór mál, góð mál þurfa oft á því að halda, að fyrir þeim sé barizt, ef þau eiga að ganga fram. En sérstaklega er það svo, að hin röngu mál og verri mál þurfa mikla baráttu, ef þau eiga fram að ganga.

Hv. þm. Vestm. vitnaði í orð hæstv. forsrh., sem hann viðhafði hér í þessari hv. d., þegar hann fylgdi málinu úr hlaði. Þm. taldi réttilega, að ráðh. hefði sagt, að málið hefði verið lagt löglega fyrir í síðustu kosningum. Hann sagði það, en hann sagði fleira. Hann sagði líka, að verið gæti, að sumir, sem hefðu kosið kjördæmabyltingarflokka, hefðu ekki verið ánægðir með þetta mál. En þeim hefði átt að vera það ljóst, sagði hann, þeir hefðu átt að vita, að með því að kjósa frambjóðendur flokkanna þriggja voru þeir að greiða kjördæmabyltingunni atkvæði. Og þetta er það, sem hv. þm. Vestm. vildi undirstrika. En þegar á það er litið, að blöð þríflokkanna sögðu í kór fyrir kosningarnar, að málið væri þegar afgreitt með samningi þeim, sem flokksstjórnirnar gerðu og þess vegna væri ekki um það kosið og blað hæstv. forsrh. sjálfs brýndi það fyrir kjósendum, að þeir ættu að kjósa Alþfl. vegna afreka stjórnar hans í efnahagsmálunum, þá minna orð ráðh. á skrýtlu eina: Maður nokkur bar það upp á annan mann, að hann hefði logið að sér. Maðurinn bar ekki á móti því, en hann sagði: Þú áttir að hafa vit á því að trúa mér ekki. Þú berð ábyrgð á því að hafa trúað mér. — Það er þetta í raun og veru, sem þríflokkarnir segja nú eftir kosningarnar og það er ekki stórmannlegt.

Hv. þm. Barð. talaði í gær um, að till. þær, sem samband landsfjórðunganna, fylkjasamtökin, fyrir áratug eða þar um bil gerðu um, að landinu yrði skipt í sex fylki, hefðu verið sams konar till. og kjördæmabyltingartill. nú. Auðheyrt var, að hv. þm. vissi bókstaflega ekkert, um hvað hann var að tala. Ef hann hefur vitað það, þá hefur hann svikið lit með köldu blóði. Fylkjaskipunartill. voru ekki líkari kjördæmabyltingartill. en hvítt er líkt svörtu eða Barðaströnd Reykjavík. Fylkjaskipunartill. miðuðust við að auka áhrif dreifbýlisins eða landsbyggðarinnar gagnstætt því, alveg gagnstætt því, sem hinar gera. Í fylkjunum áttu að starfa eftir till. fylkisþing með valdi í ýmsum málum og það vald átti að flytja frá Alþ. til fylkjanna eða dreifbýlisins. Til þess átti að hafa það fyrirkomulag, að fylkin kysu til þinganna hvert 15 menn með einmenningskjördæmafyrirkomulagi. Fylkisþingin áttu aftur á móti að hafa það verkefni m.a. að kjósa til efri deildar Alþ. 3 menn hvert eða 18 alls og þessa 3 menn átti að kjósa með hlutfallskosningum, það er rétt. Í því tilfelli voru fylkisþm. hugsaðir kjörmenn. Þeir höfðu verið kosnir í einmenningskjördæmum, og þeir áttu að kjósa hlutfallskosningu 3 menn, hverjir 15 og það var enginn háski. Hlutfallskosningarnar, þegar þær eru þannig framkvæmdar af kjörmönnum, verða allt annars eðlis. Þá er búið að hreinsa úr þeim — ja, eitrið, sem einhver sagði í gær að í þeim fælist. Til neðri deildar Alþ. átti eftir fylkjatill. að kjósa 30 menn og þeir áttu allir að kjósast í einmenningskjördæmum.

Þess vegna er það svo, að það er ekkert líkt við þessar till. Þessi túlkun hv. þm. Barð. á fylkjatill. er eins og annar rökstuðningur hans og flestra annarra kjördæmabyltingarmanna var í síðustu kosningum. Þeir gerðu allt, sem þeir gátu, til þess að fela kjarna málsins, sem er sá, að með kjördæmabyltingartill, er þríflokkavaldið, sem hefur höfuðstöðvar sínar í þéttbýlinu og aðalstuðning sinn þar, að leitast við að koma á skipulagi, sem lamar sjálfstæði héraðanna úti á landsbyggðinni, einmitt það sjálfstæði landsbyggðarinnar, sem þeir, sem stóðu að fylkjatill., vildu sérstaklega efla og mjög sterklega. Þríflokkarnir hafa fyrst og fremst bækistöðvar sínar hér í Reykjavík og aðalfylgið hér. Sjálfstfl. hefur loks eftir langa hlutfallskosningabaráttu náð í Reykjavík meirihlutafylgi. Sundrung vinstri aflanna á grundvelli hlutfallskosninga, einmitt á grundvelli þeirra, leiddi eftir langstæða baráttu til þessarar niðurstöðu. Þetta er fræðslukvikmynd út af fyrir sig. Þá mynd hefðu Alþfl. og Alþb. átt að skoða vel, áður en þessir flokkar gengu til samninga, eins og þeir gerðu við Sjálfstfl. um kjördæmabyltinguna og upptöku hlutfallskosningafyrirkomulagsins um land allt, því að Alþb. og Alþfl. eru ekki sterkir flokkar, þó að þeir séu sterkastir í Reykjavík. Og þeir voru ekki sterkari þar við síðustu kosningar, en að þeir skriðu rétt inn með sinn manninn hvor í Reykjavík, þar sem er aðalfylgi þeirra. Á þeim mönnum hékk allt þingfylgi þeirra, beysnara var það nú ekki.

Hingað til hefur fólkið úti á landsbyggðinni fengið að kjósa sér sérstaka fulltrúa til Alþ. fyrir strjálbýli sitt með færri atkvæðum, en þéttbýlið. Það eru sérréttindi þessa fólks, en ekki sérréttindi neinna stjórnmálaflokka, —engin sérréttindi stjórnmálaflokks, heldur sérréttindi fólksins á landsbyggðinni. Og þau sérréttindi eru réttmæt. Þetta er hið aðstöðulega réttlæti, sem strjálbýlið hefur notið, til þess að jafnvægi héldist frekar í byggð landsins og héruð þess gætu verið sem sjálfstæðust. Nú vilja þríflokkarnir afnema þetta aðstöðulega réttlæti. Ekki er það gert með þeim rökum, að þéttbýlið hafi farið halloka við skiptingu þjóðartekna vegna þess skipulags, sem verið hefur. Nei, alls ekki. Ekki af því, að fólkið leiti of mikið frá þéttbýlinu til þess að njóta þessara réttinda, þessara fríðinda strjálbýlisins sem talað er um. Síður en svo. Enginn maður segir: Aumingja Reykjavík, en hvað hún stendur illa að vígi gagnvart sveitum landsins. — Á þann veg þarf engu að kippa í liðinn. Það er langt frá því, ef vel er að hugað.

Nei, þetta er gert til þess að jafna — ekki milli fólksins í landinu efnahagslega og aðstöðulega, heldur að jafna milli stjórnmálaflokka. Þríflokkarnir hafa ekki getað náð því fylgi úti á landsbyggðinni, sem þeir sætta sig við, af því að þeir hafa ekki skilið hag landsbyggðarinnar og ekki unnið fyrir málstað hennar. Og í stað þess að leggja sig fram til að vinna svo vel fyrir hana að verða samkeppnisfærir um fylgi hennar, þá vilja þeir nú svipta hana hinu staðarlega réttlæti, hinu aðstöðulega réttlæti og ná umboðum hennar til sín í hlutfalli við atkvæðamagn flokka sinna í þéttbýlinu og auðvitað fara með það umboð skv. sínum þéttbýlissjónarmiðum. Þetta er hið flokkslega, gæsalappajafnrétti, sem barizt er nú fyrir. Gegnum það réttlæti, sem ég hef innan gæsalappa, vilja flokksstjórnir á skrifstofum sínum í þéttbýlinu hrifsa til sín valdið, sem áður hefur verið hjá byggðunum, með því að breyta kjördæmaskipuninni þannig, að byggðavaldið hafi ekki aðstöðu til þess að neyta sín, eins og það hefur neytt sín.

Land okkar er stórt, miðað við tölu landsmanna. Til að nytja landið vel af svo fámennri þjóð þarf dreifð byggð að geta þrifizt. Landið er líka land mikilla andstæðna að náttúrufari. Sjaldan er góðæri um land allt í senn. Oft verður hallærisástand í einhverjum landshluta þetta árið, þó að góðæri sé í öðrum. Meira að segja herja stundum harðindi eitt hérað eða tvö samliggjandi héruð, þó að sæmilegt árferði sé í nágrannahéruðum. Atvinnuvegirnir ganga líka misjafnlega eftir árferðinu. Sjórinn er misgjöfull, sjávaraflinn er svipull, góður afli í þessari verstöð í ár, en hinni að ári, eftir einhverjum lögmálum, sem ekki eru útreiknanleg, hvað þá viðráðanleg. Þeim verður bara að mæta með ráðum og dáð á hverjum stað. Þetta allt gerir það að verkum, að héruð landsins þurfa á sjálfstæði að halda, þurfa að hafa sína sérstöku, þaulkunnugu fulltrúa til þess að fara með umboð sín á þingi þjóðarinnar, sem jafnar milli þegnanna eftir því, sem á liggur, eða svo á að vera, eftir því sem þjóðfélag okkar er nú orðið upp byggt. Stofumenn í flokksstjórnum geta ekki verið fulltrúar fyrir landsbyggðina, svo að í lagi sé, eða menn, sem flokksstjórnir velja til framboða úr þeirra hópi. Og engin trygging er fyrir, að þeir menn hafi einu sinni komið út í veður byggðanna, þegar þau eru verst eða þreifað á erfiðleikunum hjá þeim, en hvort tveggja er nauðsynlegt, — alveg nauðsynlegur skóli fyrir þá, sem eiga að fara með umboðin fyrir byggðirnar. En svona fer það, þegar kjördæmabyltingin er komin á. Þá mun það verða flokksstjórnavaldið, sem velur fulltrúana. Af þessum ástæðum og mörgum öðrum, sem í kjördæmabyltingunni felast og af henni leiðir, hefur hún réttilega verið kölluð landeyðingarstefna, upplausnarstefna, náskyld verðbólgustefnunni, sem hv. þm. Barð. er illa við eins og mörgum góðum mönnum, og náin að skyldleika við ýmsar aðrar ókindir, sem leika um þessar mundir lausum hala í veröldinni, — ókindir, sem okkur mörgum hverjum kemur mjög vel saman um að þurfi að vinna bug á, hvernig sem á að því að fara, þó að okkur greini alveg sérstaklega á um þessa óheillastefnu.

Það verða fámennustu byggðirnar, eins og hv. 1. þm. Eyf. sagði, sem munu fljótast og fyrst of fremst kenna á kjördæmabyltingunni. Þar mun eyðingin byrja. Þjóðfélagið verður eins og líkami, sem er sjúkur, af því að blóðið sækir allt of mikið til höfuðsins, limirnir visna og höfuðið, aðalþéttbýli landsins, sýkist líka af blóðsóttinni. Ógæfan verður á báða bóga. Það er máske allra raunalegast og óhugnanlegast við þessar aðgerðir.

Allt þetta reyndu þríflokkarnir í kosningunum þrátt fyrir það, sem hv. þm. Vestm. sagði, að fela með ýmsum hætti, og hv. þm. Barð. var einmitt í gær að reyna að negla blæju yfir þetta með því að segja, að tilteknir, nafngreindir menn, sem eru á móti kjördæmabyltingunni, hefðu flutt efnislega sams konar till., sem kallaðar voru fylkjaskipunartill. Þetta gerði hann, þó að þær till. gangi einmitt í þveröfuga átt og væru miðaðar við að efla sjálfstæði landshlutanna — eins og ég hef tekið fram áður — í samræmi við þarfir þjóðar, sem býr í landi andstæðna, landi sundurleitra og breytilegra lífsskilyrða eftir héruðum og við hvikult árferði.

Frægasta rit íslenzkra fornbókmennta, en fornbókmenntirnar geyma vizku margra alda, eitt frægasta ritið eða frægasta ritið, Edda, segir frá því á táknrænan hátt, að frömuður hrekkvísi og óhappa meðal ása, Loki Laufeyjarson, fékk hinn ótortryggna Höð, sem var blindur, til þess að skjóta mistilteini að Baldri, sem var ástsælastur allra goðanna, og ráða honum með því óviljandi bana. Ég sé ekki betur, en ráðamenn og áróðursmenn kjördæmabyltingarinnar hafi þyrlað upp ryki óskyldustu mála í augu kjósenda sinna til þess að blinda þá í stjórnarskrármálinu og fá þá til þess að vega með atkv. sínum að hinu mikilsverða og dýrmæta sjálfstæði héraðanna. Það var ljótur leikur, sem vafalaust hefnir sín. Allir slíkir leikir hefna sín á þeim sem leika þá, hverjir sem það gera. Jafnvel Loki með sínum miklu undanbragðahæfileikum og fjölkynngismætti var, segir Edda, lagður í fjötra, sem eru óleystir enn þá og eitur drýpur í höfuð honum.

Ég óska öllum mönnum góðs, þó að þeir séu andstæðingar mínir í skoðunum og hafi unnið leik, sem ég tel rangan. Mér verður ekki illa við mann persónulega, þó að hann hafi aðra skoðun en ég og beiti sér eins og hann frekast getur hennar vegna. En þegar þetta kjördæmabyltingarmál er nú að fá fullnaðarafgreiðslu á Alþingi og hefur unnizt á þann hátt, sem það hefur unnizt og þegar hafnað hefur verið öllum miðlunartill., sem fram hafa komið, þá segi ég fyrir mitt leyti, að ég tel, að stefnur þær, — ég segi: stefnur þær, sem að því standa, verðskuldi örlög Loka að því er uppskeruna snertir.

Og svo bíðum við uppskerunnar og sjáum, hvað setur. Þetta er svo sem ekki síðasti leikurinn, fráleitt að öllum leikjum sé lokið. Þríflokkaforsprakkarnir og blöð þeirra létu óspart í það skína í vetur, að með kjördæmabyltingunni yrði Framsfl. svo að segja þurrkaður út eða a.m.k. gerður áhrifalítill í stjórnmálum. Eftir kosningarnar dró niður í þeim um þetta. Það hefur ekki borið mikið á því í umr. hér á hv. Alþ. nú, en það heyrðist greinilega í vor.

Framsfl. mun einmitt auka fylgi sitt. Honum mun koma liðsauki frá því fólki, sem þríflokkarnir hafa blekkt í þessu máli og hann mun halda áfram baráttu sinni fyrir sjálfstæði byggðanna til hagsældar fyrir þjóðfélagið í heild, sem við óskum allir að farnist sem bezt, eins og hv. þm. N–Ísf. lýsti yfir, — þrátt fyrir allt.