26.04.1960
Neðri deild: 71. fundur, 80. löggjafarþing.
Sjá dálk 3108 í B-deild Alþingistíðinda. (1391)

70. mál, sala tveggja jarða í Austur-Húnavatnssýslu

Einar Olgeirsson:

Herra forseti. Mér skilst, að hér sé um að ræða jarðir, sem eru ekki í eigu sýslunnar eða hreppsins, ef ég skil rétt, heldur kristfjárjarðir, og með þessu sé um það að ræða að gefa sýslunefndinni heimild til þess að selja þær. Það eru nokkur ár síðan hér var til umr. frv. um að gefa slíka almenna heimild, sem ég held að hafi ekki farið í gegn þá, og það er ástæða til þess, að þetta mál sé athugað nokkru ýtarlegar en enn hefur verið gert. Ef það er rétt hjá mér hvað þessar jarðir snertir, og ég er raunverulega ekkert að tala um þetta út frá þessum tveimur jörðum sérstaklega, heldur almennt út frá þeim svokölluðu kristfjárjörðum, þá er þarna um að ræða jarðir, sem á sínum tíma, mestmegnis fyrir allmörgum öldum, hafa verið gefnar og ekki hefur mátt selja eða jafnvel ekki veðsetja, þó að undanþágur hafi nú verið gefnar um það, og þess vegna alltaf verið talið orka tvímælis, að hve miklu leyti ríkið hefði beinlínis heimild til þess að ráðstafa þessum jörðum.

Ég held, að það sé ákaflega nauðsynlegt í sambandi við alla þá stefnu, sem tekin er nú hvað eftir annað bæði í sambandi við sölu á ríkisjörðum, sem þó verður ekki efazt um að ríkið hefur full umráð yfir að gera við það, sem það vill, og kristfjárjörðum og öðrum slíkum, að ræða mjög alvarlega þá pólitík í heild að vera að ráðstafa úr eigu ríkisins eða þá úr eigu slíkra sjóða, sem hugsaðir eru eins og hálfgerðir eilífðarsjóðir, eins og kristfjárjarðirnar áttu að vera, og til einstaklinga þessum sérstöku verðmætum, sem jarðirnar eru. Ég held, að það sé engum efa bundið, að við förum að lenda í vandræðum með þá pólitík að viðhalda slíkum einstaklingseignarrétti á jörð, að jarðirnar gangi kaupum og sölum. Það skapar sífellda erfiðleika fyrir bændur, erfiðleika, sem sérstaklega koma í ljós, þegar sá gamli bóndi deyr eða hverfur frá og þeir nýju þurfa að taka við. Og þegar þeir, sem taka við, þurfa að fara að kaupa þessar jarðir, þurfa að fara að fá jafnvel lán til þess að kaupa þessar jarðir, ég tala nú ekki um, þegar verið er að skipta kannske á milli margra systkina, þá skapar þetta bókstaflega grundvöll að þrældómi fyrir bændurna við það að þræla fyrir ímynduðum einstaklingseignarrétti á jörðinni, sem gerir þeim síðan miklu erfiðara fyrir að hugsa um jörðina, bæta hana og erfiðara fyrir að njóta þeirra afurða af jörðinni, sem þeir með vinnu sinni skapa.

Það er þess vegna engum efa bundið, að það er skammsýni af okkur að vera að ráðstafa þeim jörðum almennt séð, sem enn þá eru í slíkri einhvers háttar opinberri eigu, til einstaklinga kvaðalaust. Það þarf áreiðanlega miklu frekar að endurskoða þessi mál og reyna að finna út aðferð, sem geri bændum mögulegt að njóta allra þeirra lána, sem þeir þurfa að fá til þess að geta rekið sinn búskap, án þess að þeir þurfi að veðsetja jörðina. Ég ræddi nokkuð um þetta fyrir nokkrum árum í sambandi við lagafrv., sem þá lá hér fyrir um að breyta með lögum frá Alþingi gjafabréfi því, sem ég held Helgi bóndi í Þykkvabæ hafi gefið í kringum 1913, þar sem hann gaf hreppnum jörð sína með því skilyrði, að afkomendur hans mættu njóta þar ábúðar, en aldrei mætti veðsetja jörðina. Þá lét ég þá skoðun í ljós, að það hefði verið nær fyrir ríkið að breyta öllum veðsetningarreglum en að afmá þá kvöð á þeirri jörð, að það mætti ekki veðsetja hana. Ég get satt að segja ekki séð því neitt til fyrirstöðu í sambandi við þessi mál, að bóndi á einni jörð geti fengið slík lán út á sitt nafn án þess að þurfa að veðsetja jörð, án þess að það væri hægt að veðsetja jörð, og ég álít, að okkur bæri yfirleitt að taka upp þá stefnu í þessum efnum að reyna að fría jarðirnar sjálfar við allt, sem heitir veðsetning, og allt, sem heitir raunverulega sala, þannig að þeir menn, sem þær yrkja og á þeim búa, geti notið þeirra án þess að þurfa nokkrum tíma að leggja í að greiða þau gjöld, sem vextir, afborganir og annað slíkt, ekki sízt af uppsprengdu jarðarverði, eru.

Það hefði þess vegna verið ákaflega æskilegt, að þessi mál hefðu verið tekin fyrir í heild og Alþ. hefði athugað, hvort ekki ætti þarna að breyta um stefnu. Það má segja, að þetta hafi á ýmsan hátt verið auðveldara, á meðan reynt var að viðhalda þeirri reglu, að öll lán, sem veitt væru út á jarðir eða til bænda út á jarðirnar með veði í þeim, væru með sérstaklega góðum kjörum og lágum vöxtum. Þetta breytist náttúrlega mjög mikið, þegar sá háttur er tekinn upp, að háir vextir séu reiknaðir af slíkum lánum. Þá fer þetta út á það, sem var komið alllangt á árunum 1933 og 1934, að hinn raunverulegi eignarréttur bændanna í jörðinni er orðinn ímyndun, en þeir raunverulegu eigendur eru orðnir bankarnir, eins og var í kringum 1934, þegar helmingurinn af öllu því jarðaverði samkv. fasteignamati, sem þá var á Íslandi, var jafnframt skuld bænda við bankana.

Það er vel skiljanlegt, að einstakir bændur þurfi á því að halda að geta byggt á jörðum, starfrækt búskapinn á þeim og annað slíkt, án þess að eiga á hættu að vera svo að segja reknir burt með þetta. Ég held, að það hljóti að vera hægt að finna aðferðir til slíks. Nýlega vorum við hér að ræða lögin um ættaróðal, og þau lög, eins og þau voru upphaflega hugsuð, voru raunverulega tilraun til þess að gera jarðir, ákveðnar jarðir, að eins konar sameign ætta, þannig að þær gengju í ætt og yrðu ekki lagðar sérstakar byrðar á þessar jarðir og ábúendur þeirra, sem ef til vill neyddu ábúendurna til þess að selja þær, út frá erfiðleikum, sem þeir lentu í. Það var sem sé tilraun til þess að bjarga þeim sem áframhaldandi sameign ættarinnar undan þeim viðskiptalegu reglum, sem kapítalisminn skapar hvað veðsetningu á jörðum, jarðarverð og jarðarsölu snertir, sem sé að reyna að halda ákveðnum jörðum, í þessum tilfellum ættaróðulunum, utan við þá viðskiptalegu hringiðu, sem nútímaviðskipti skapa í þessum efnum og eru ótvírætt skaðsöm fyrir jarðirnar og ábúendur þeirra, eins og margir af þeim vitrustu bændum á Íslandi sáu, þegar auðvaldsskipulagið var að byrja hér, og m.a. kom fram í gjafabréfi Helga frá Þykkvabæ 1913, ef ég man rétt.

Ég held þess vegna, að það ætti, ef vel væri leitað, að vera hægt að finna form, sem gerði mögulegt, við skulum segja í tilfellum eins og þessum, að tryggja bændum áframhaldandi jafnvel erfðaábúðarrétt á jörðum, afhenda þeim hann, semja við þá um hann, en selja ekki jarðirnar. Það hlýtur svo að segja undir öllum kringumstæðum að koma bónda og hans afkomendum í sama stað niður, ef honum er tryggður slíkur erfðaábúðarréttur, eins og þó að hann heiti eigandi jarðarinnar, en skapar hins vegar það festuleysi, sem nútímabrask allt saman skapar í þessum efnum, þegar farið er að láta þessar jarðir ganga kaupum og sölum.

Ég er yfirleitt á móti þeirri stefnu, sem ríkt hefur síðustu árin, að selja ríkisjarðirnar, þó að ég hafi vitað, að það þýddi ekki sérstaklega að berjast á móti því, sérstaklega ekki á meðan ekki væri þá hægt að ná samkomulagi um ákveðið annað form, sem bændunum yrði dýrmætara og betra en einstaklingseignarrétturinn á jörðinni er, með öllu því braski, sem honum fylgir núna, og með því, hvernig það íþyngir þeim, sem við jörðinni eiga að taka, afkomendum bóndans.

Þetta eru þess vegna meira almennar hugleiðingar út frá þessum tilfellum. Ég þykist vita, að þær hafi máske ekki mikið gildi upp á afgreiðslu þessa frv., en vildi þó á þetta benda. En svo er hitt, af því að ég er þessu máli ekki það vel kunnugur: ef það er rétt hjá mér, að þarna sé um kristfjárjarðir að ræða, en ekki beinlínis jarðir, sem séu í eigu sýslunnar, þá komum við að hinu spursmálinu, hvort ríkið hefur nokkra heimild til þess að gera þessar ráðstafanir, og það þætti mér vænt um að fá nánari upplýsingar um hjá hv. frsm. landbn.