07.12.1959
Sameinað þing: 8. fundur, 80. löggjafarþing.
Sjá dálk 34 í D-deild Alþingistíðinda. (2499)

22. mál, frestun á fundum Alþingis

Eysteinn Jónsson:

Herra forseti, góðir hlustendur, Hæstv. félmrh. grét hér krókódílstárum út af vinstri stjórninni. Rétt er að rifja það upp í þessu sambandi, að það var þessi hæstv. ráðh., sem átti einna mestan þátt í því að gera henni ómögulegt að starfa áfram.

Það er dálítið breytt hljóðið í sumum mönnum út af erlendum lántökum. Fyrir nokkrum missirum sagði núv. hæstv. forsrh., að þjóðin skyldi velja sig til forustu, hann gæti fengið 400 millj. hjá Adenauer og á annað hundrað millj. í Ameríku að auki vegna Sogsvirkjunarinnar. Og það átti svo sem ekki að vera mikið hik á að notfæra sér þessa möguleika. En nú er hafinn áróður gegn erlendum lántökum. Ég óttast, að þessi áróður sé hreinlega miðaður við það og eigi að vera liður í því að koma á stórfelldum samdrætti hér í landinu í framkvæmdum og samdrætti í atvinnu og að það eigi að nota þá aðferð til þess að reyna að kúska menn til hlýðni við efnahagsráðstafanir ríkisstj., þegar þær koma. Það er undarleg breyting, sem hefur allt í einu orðið á viðhorfi þessara manna til erlendra lántaka til arðgæfra framkvæmda í landinu. Ég hef illan bifur á þessum málflutningi nú þegar, og það má mikið vera ef þetta á ekki eftir að koma í 1jós.

Hv. þingmönnum er sagt við þessa umr. og þó sérstaklega í þinginu undanfarið, að það væri rétt fyrir þá að fara heim og bíða, á meðan ríkisstj. mótaði allar úrlausnir mála fyrir þingið. Áróður núv. ríkisstj. fyrir því, að Alþingi eigi að kalla saman einungis til að taka afstöðu á stuttum tíma til úrlausnar þeirra mála, sem ríkisstj. hefur mótað að alþm. fjarstöddum, mundi einfaldlega leiða til þess að gera Alþingi að málamyndastofnun eins og í einræðislöndunum, áður en nokkur vissi af, enda tíðkast þetta vinnulag ekki í neinu raunverulegu þingræðislandi. Í öllum slíkum löndum mótast úrlausnirnar með samstarfi stjórnar og þings, sem tekur langan tíma. Þetta samstarf þings og stjórnar kalla þessir menn aðgerðaleysi Alþingis.

Við vitum vel hvað á spýtunni hangir. Menn ættu að vara sig á þessum áróðri fyrir málamyndaþinghaldi. sem kemur úr þessum herbúðum. Hann er miðaður við það eitt að minnka áhrif Alþingis sem stofnunar.

Það er fullvíst, að margir undrast nú þær fréttir, sem berast af Alþ. um aðfarir ríkisstj. og þess meiri hluta, sem hana styður. Ég held ekki of mikið sagt, að það veki beinlínis óhug með þjóðinni, hvernig ríkisstj. fer af stað. Mörgum hefur að vísu verið ljóst, að illa var í pottinn búið og ekki á góðu von, en þó mun engum hafa dottið í hug, að ríkisstj. mundi byrja starf sitt með því að berjast fyrir því á Alþ. að vísa þingmönnum heim eftir 10 daga setu á nýkjörnu þingi.

En hvernig stendur á því, að þetta skuli koma til mála? Til þess að reyna að skilja, að svona atburðir geta komið fyrir, þarf að rifja upp nokkur höfuðatriði.

Flokkar þeir, sem standa að núv. ríkisstj., hafa borið ábyrgð á málefnum landsins síðan í fyrrahaust. Fyrir síðustu alþingiskosningar í haust var því blákalt haldið að landsmönnum af þessum flokkum. að þeir hefðu stöðvað verðbólguna, stöðvað dýrtíðina. Framsóknarmenn afhjúpuðu þessa blekkingu fyrir kosningarnar og sýndu fram á, að stjórnarflokkarnir hefðu það eitt gert að auka niðurgreiðslur og uppbætur um á þriðja hundrað millj. kr. án þess að afla tekna til að mæta þessu, fram undan væri gífurlegur hallarekstur og meiri verðbólga en nokkru sinni fyrr sem afleiðing þessara ábyrgðarlausu tiltekta að ætlunin væri að reyna að leyna því fram yfir kosningar, hvernig ástatt væri, með því að kasta upp í hinn gífurlega greiðsluhalla, sem til var stofnað þegar á þessu ári, öllum greiðsluafganginum frá árinu 1958, láta lúxusvörur sitja fyrir gjaldeyri vegna hátolla, en nauðsynjavörur sitja á hakanum og safna svo skuldum í viðbót, eftir því sem þyrfti. Eftir kosningarnar mundi svo koma fram, að tekna hefði alls ekki verið aflað upp í hinar gífurlega auknu uppbætur og niðurgreiðslur, og einnig koma fram, að verðbólguhjólið snerist raunverulega með meiri hraða fyrir þessar aðfarir en nokkru sinni fyrr. Talsmenn Alþfl. og Sjálfstfl. sögðu þetta allt helber ósannindi. Þeir héldu því blákalt fram, að þeir hefðu stöðvað verðbólguna og menn skyldu kjósa þá vegna þess, því að þeir hefðu með því sýnt fram á, hvernig taka ætti á dýrtíðarvandamálinu.

Nú er komið í ljós, að allt það, sem framsóknarmenn sögðu um þessi mál, studdist við staðreyndir, en það, sem hinir héldu fram um þessi efni, voru botnlaus ósannindi. Forustumenn stjórnarflokkanna hefur skort kjark til þess að segja Alþ. frá því, hvernig komið er, og að standa hér reikningsskil á framkomu sinni í þessum málum. Fjmrh. hefur beinlínis neitað að flytja fjárlagaræðuna, en krefst þess í staðinn, að þm. verði tafarlaust sendir heim án þess að hafa fengið nokkra skýrslu um efnahagsmálin. Er það algert einsdæmi í þingsögu Íslendinga. Forsrh. hefur ekki heldur þorað og ekki heldur aðrir ráðh. að efna til nokkurra umræðna um efnahagsmál á þessum dögum, sem þingið hefur setið, og margspurðir hafa þeir ekki fengizt til að gefa hér neinar upplýsingar um þau mál. En hæstv. forsrh. hefur talið sér sæma að fara á fund í stjórnmálafélagi hér í bænum og segja þar frá því, að það sé fyrirsjáanlegur 250 millj. kr. halli á ríkissjóði og útflutningssjóði á næsta ári að óbreyttum uppbótum og niðurgreiðslu. Hefur hann staðfest það, sem framsóknarmenn sögðu fyrir kosningar, að það hefði ekki verið aflað neinna tekna til að standa undir þeim greiðslum, sem fyrrv. ríkisstj. efndi til. En ekki þótti ástæða til að gefa þessar upplýsingar á Alþ., og þrátt fyrir margra daga tilraunir hefur reynzt ómögulegt að fá þær skýrslur fram á Alþ., sem þessar niðurstöður ráðh. í Varðarfélaginu eru byggðar á. En nú í kvöld játar hæstv. forsrh. í fyrsta skipti að miklar og langar skýrslur liggi fyrir um þetta efni hjá ríkisstj., en þeim verður að halda leyndum fyrir Alþingi. Við megum ekki fá þessar upplýsingar, áður en alþm. eru sendir heim. Þessu til viðbótar vita menn þó, þótt fjmrh. vilji leyna því fyrir Alþ., að rekstrarafkoma ríkissjóðs er á þessu ári, miðað við 1. nóvember, rúmlega 100 millj. kr. verri en í fyrra. að lausaskuldir hafa á þessu ári aukizt verulega, þótt étinn hafi verið út 65 millj. kr, greiðsluafgangur frá því í fyrra og margir milljónatugir í ógreiddum tollum af Sogsvirkjuninni. Og þetta er kallaður greiðsluhallalaus ríkisbúskapur og yfirlýsingarnar endurteknar enn hér í kvöld. Enn fremur vita menn að tekjur útflutningssjóðs á þessu ári hrökkva alls ekki til að greiða allar uppbætur á ársframleiðsluna, og verður því halli dreginn yfir á framtíðina í ógreiddum bótum.

Þá hefur komið fram, auðvitað líka utan Alþingis, vitnisburður frá aðalhagfræðiráðunaut ríkisstj., og hann er sá, að fram undan sé óðaverðbólga. Þá vita menn það, að fram undan er óðaverðbólga að óbreyttum þeim ráðstöfunum, sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert og sagt þjóðinni að væru stöðvunarstefna í dýrtíðarmálunum í framkvæmd. Fyrir kosningarnar dirfðust þessir menn að segja: Við höfum stöðvað verðbólguna og komið öllu í ballans. En eftir kosningarnar segja þeir að vanti a.m.k. 250 millj. kr. og upplýst, að óðaverðbólga sé fram undan að óbreyttri stöðvunarstefnu þeirra. Það er ekki of mikið sagt, að þjóðin stendur blátt áfram höggdofa af undrun yfir því blygðunarleysi, sem hér hefur verið afhjúpað, og þetta kemur eins og reiðarslag yfir þá menn, sem trúðu þessum mönnum fyrir síðustu alþingiskosningar. Eru menn þó minnst búnir að sjá af stöðvunarstefnu þessara manna í framkvæmd á næstunni.

Nú bæta þessir menn gráu ofan á svart með því að segja það upp í opið geðið á mönnum, að þeir hafi alls ekki haldið því fram fyrir síðustu alþingiskosningar, að þeir hafi stöðvað verðbólguna, og ég vil biðja menn að taka vel eftir því, hversu lágt talsmenn þessara flokka munu leggjast að þessu leyti. Halda þessir menn, að þjóðin sé búin að gleyma fullyrðingum þeirra um stöðvun verðbólgunnar og afrek þeirra í því efni og fullyrðingum þeirra ósvífnum um ósannindi framsóknarmanna, þegar við upplýstum nákvæmlega það, sem nú er fram komið? Hvenær vildu þeir viðurkenna, að það, sem þeir hefðu efnt til, væri svikastöðvun, svikalogn, en fárviðri væri á næsta leiti að öllu óbreyttu? Inn í áróðursræður sínar um stöðvunarstefnuna fyrir kosningar læddu þeir á hinn bóginn ýmsum setningum um, að frekari ráðstafana mundi verða þörf. Þessar setningar, sem þá voru faldar innan um svardagana og gortið um stöðvun dýrtíðarinnar, ætluðu þeir til afnota síðar, þegar svikin kæmu í ljós, því að auðvitað var þeim ljóst, að það sanna hlaut að koma fram eftir kosningarnar. Núna, þegar þeir draga fram þessar setningar, mun hver einasti maður á Íslandi hafa í huga: Þú baðst menn að kjósa þig af því, að þú hefðir stöðvað verðbólguna, stöðvað dýrtíðina. Þú sagðir ekki þá, að þetta væri svikastöðvun fram yfir kosningarnar. Því meira sem þessir menn afsaka sig, þeim mun ljósari verða prettir þeirra. Þessu mun nefnilega aldrei verða gleymt.

Skelfing sú, sem gripið hefur þessa menn út af því, sem þeir höfðu gert og nú er fram komið, á ríkan þátt í því, að þeir þora ekki að gefa á Alþ. neinar viðhlítandi skýrslur um þessi efni, en vilja þess í stað reka Alþ. heim strax. En sannleikurinn er sá, að aðalvandi efnahagsmálanna eða nærtækustu ástæðurnar fyrir aðalvandanum í efnahagsmálunum eru skemmdarstarf Sjálfstæðisflokksmanna á efnahagslöggjöfinni frá 1958, sem auðvitað er ekki búið að bíta úr nálinni með, og svikastefna fyrrv. ríkisstj. í fjármálum, sem efndi til þess öngþveitis, sem nú er orðið.

Þeir vilja fá sem minnstar umr. um, hvernig komið er og hvað þeir höfðu sagt. Ætlun þeirra virðist sú að demba yfir menn fyrirvaralaust hinu nýja efnahagskerfi, sem farið er að hafa í hótunum að innleiða í stað stöðvunarstefnunnar, sem þeir þóttust fylgja.

Það hefur verið óskað eftir því undanfarna daga, að ríkisstj. gæfi yfirlýsingar um, að ekki yrðu sett brbl. um efnahagsmálin í þinghléinu, en ráðh. hafa enga slíka yfirlýsingu viljað gefa, og gefur það fullt tilefni til að álíta, að þeir muni jafnvel hafa í hyggju þá óhæfu að innleiða nýtt efnahagskerfi með brbl., gersamlega án samráðs og samþykkis Alþingis og eftir að hafa vísað því heim. Ég vona þó, að slíkt komi alls ekki til. En hvernig á þá að líta á gleiðgosalegar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um, að nýtt fjárlagafrv. verði lagt fram strax, þegar Alþ. kemur saman, byggt á nýju fjármálakerfi? Annars hefur þessi hæstv. ráðh. helzt afrekað það með yfirlýsingum sínum um þetta efni og fleira að koma öllu viðskiptalífi í fullkomið öngþveiti.

En hér kemur fleira til en þetta varðandi efnahagsmálin í sambandi við þessa þingfrestun. Margir telja, að ein aðalástæðan fyrir því, að ríkisstj. vill vísa þm. heim tafarlaust, sé sú, að hún ætli með því að fá aðstöðu til að gera það, sem henni sýnist, í afurðasölumálum landbúnaðarins með brbl. í þinghléinu, ef með þarf og án tillits til þess, hvað Alþingi vill. Þetta sé ástæðan til þess, að stjórnin hefur lagt slíkt ofurkapp á það að fresta þingi einmitt fyrir 15. des., en þá falla brbl. úr gildi. Og það er nú sýnilegt, að fjöldi þm., sem hefur verið kosinn á þing vegna yfirlýsinga sinna um, að þeir væru á móti brbl., ætlar að samþykkja að senda Alþ. og þar með sjálfa sig heim, án þess að ráðið hafi verið fram úr þessu máli.

Þessir þm. höfðu í dag á Alþ. tækifæri til að standa við orð sín og fella brbl., en þeir gerðu það ekki, og þeir hafa líka látið sig hafa það að fella tillögur um að bæta bændum tjón af lögunum. Ég læt menn um að álykta sjálfa um þessa framkomu hv. þm.

Út af vífilengjum hæstv. landbrh. um þetta hneyksli allt saman er rétt að upplýsa, að ráðh. hefur algerlega neitað að gefa loforð um að gefa ekki út brbl. í þinghléinu um afurðamálið, enda ekki annað sýnilegt en þingfrestun nú strax sé beinlínis, þótt ótrúlegt sé, gerð til þess, að ríkisstj. sölsi undir sig löggjafarvaldið frá Alþ. um þessi mál. Samtöl þau milli neytenda og framleiðenda, sem ráðh. talar um, koma þessu þingfrestunarmáli ekkert við og verða ráðh. ekkert skálkaskjól. Það þarf ekki að senda Alþingi heim til þess, að samtöl geti farið fram eða haldið áfram um þessi efni. En það þarf að senda Alþ. heim fyrir 15. des., til þess að ríkisstj. geti farið með þetta mál eftir sínu höfði án áhrifa frá Alþ. Heldur ríkisstj. virkilega, að menn skilji ekki þetta? Jú, áreiðanlega, og dæma hana eftir því, en ekki eftir vífilengjum hæstv. landbrh.

Þegar það kvisaðist fyrstu daga þingsins, að stjórnin mundi ætla að beita sér fyrir því að senda þingið heim tafarlaust, ætlaði ég ekki að trúa þessum orðrómi, og ég vildi ekki trúa honum. Ástandið er nú þannig eftir aðfarirnar undanfarið, að öllum skyni bornum mönnum mun sýnast nauðsynlegt að samstilla sem flesta til sameiginlegra átaka í vandamálum þjóðarinnar, og allir vita að eigi vel að fara, þarf beinlínis á slíku að halda. Það hefði átt að mega búast við því, að þeir, sem nú hafa tekið að sér forustuna, gerðu sér þetta ljóst. Það hefði sannarlega ekki veitt af því fyrir þá að efna til betri samvinnu en nokkru sinni fyrr á milli ríkisstj. og Alþ. og yfir höfuð reyna allt, sem unnt var, til þess að koma í veg fyrir stórdeilur og óþarfadeilur. En þeir, sem nú hafa tekið að sér forustuna, virðast líta allt öðruvísi á þessi efni. Með óviturlegu frumhlaupi sínu hafa þeir farið allt öðruvísi að. Hér á Alþ. hefur það yfir höfuð verið venja að hafa samstarf við stjórnarandstöðuna, eftir því sem unnt hefur verið, um tilhögun þingstarfa. En nýir siðir koma með nýjum herrum. Nú er sá háttur upp tekinn allt í einu án þess að ræða um það einu orði við stjórnarandstæðinga á Alþ. að bera fram till. um að senda nýkosið Alþ. heim. Till. var útbýtt 27. nóv., það átti að senda þingið heim 30. nóv., og það var einn helgidagur í milli. Fátt sýnir betur það virðingarleysi fyrir Alþ., sem fram kemur í þessum aðförum, en það. að nokkurri ríkisstj. skuli detta í hug, að það sé hægt að koma slíkri fyrirætlun fram á Alþ. Íslendinga á tveimur dögum, enda hefur ríkisstj. orðið þess áþreifanlega vör, að þannig er ekki hægt að fara með Alþingi. Hitt er annað mál, að með sífelldum næturfundum og með því að brjóta flestar hefðbundnar þingvenjur hafa þau framlengingarfrv. nú verið barin fram, sem óhjákvæmilega þurfti að lögleiða, til þess að ríkisstj. gæti komið þessari óhæfu í framkvæmd fyrir 15. des. Þetta frumhlaup hæstv. ríkisstj. að senda nýkosið Alþ. heim eftir nokkurra daga setu að öllum störfum óunnum, neita að gefa því upplýsingar og skýrslur um efnahagsmálin og koma í veg fyrir, að það taki afstöðu til brbl., er algert einsdæmi í þingsögu Íslendinga og þótt víðar væri leitað um þingræðislönd.

Til þess að klóra í bakkann eru talsmenn þessara aðfara stundum að tala um. að það þurfi að forða þinginu frá því að sitja aðgerðalausu. Fyrir þingið hafa nú verið lögð 37 mál, og það er rétt að nefna aðeins dæmi um þau mál, sem stjórnarliðið telur til aðgerðaleysis að Alþ. sinni. Ég nefni íbúðalánamálið, en hundruð manna bíða nú eftir að fá einhverja úrlausn um lán út á íbúðir sínar. Stjórnarliðið framdi þá sérstöku óhæfu að fella það að taka þetta mál á dagskrá hér fyrir nokkrum dögum. Til þess var ekki tími. Það átti að vísa þingmönnum heim. Ég nefni enn fremur frv. um eflingu millibyggðavegasjóðs og lán til vegagerðar á Austfjörðum og Vestfjörðum, frv. um lánsfé til hafnargerða. þáltill. um lausn á fjármagnsskorti fiskveiðasjóðs, till. til þál. um kaup á skipi til síldarrannsókna, um verðtryggingu sparifjár, frv. um atvinnuaukningarsjóð, um ræktunarvélakaup, og þannig mætti halda áfram að nefna dæmi um þau mál, sem fyrir þinginu liggja og eru á byrjunarstigi öll og sum ekki einu sinni hafa fengizt tekin á dagskrá vegna ofurkapps ríkisstj., sem hefur það eitt áhugamál að koma þinginu heim. Svo þykjast þessir menn vera að forða Alþ. frá því að sitja aðgerðalausu. Nei, tilgangurinn með því að senda Alþ. heim núna er aðeins einn, að losna við þingið og áhrif þess og fá aðstöðu til þess, að stjórnin geti sett löggjöf að eigin vild. Það er svo einn liðurinn í þeirri áætlun, sem virðist hafa verið gerð til þess að draga úr áhrifum Alþ., að kalla það málþóf, að þm. stjórnarandstæðinga hafa ekki tekið þessu þegjandi. Það er bein árás á málfrelsi þingmanna að kalla þær umræður málþóf, sem orðið hafa hér á hv. Alþ., síðan farið var að knýja fram með næturfundum og afbrigðum frumvörp þau, sem samþykkja þurfti til þess að geta rekið Alþ. heim. Það er bein árás á málfrelsi þingmanna að kalla þessar umr. málþóf. Með þessu eru allar þingræðisreglur brotnar og Alþ. óvirt á þann hátt, að því mun ekki verða gleymt. Og svo lengi sem þingræði stendur á Íslandi, mun verða til þessara aðfara vísað sem vítis til varnaðar.

Margir munu telja, að það hefði verið hyggilegra fyrir ríkisstj. að halda þingvenjunum öllum, gefa Alþ. allar upplýsingar um efnahagsmálin, sem unnt var að láta í té, nota tímann vel fram að eðlilegu jólafríi til þess m.a. að skapa á Alþingi sjálfu með friðsamlegri vinnu sem almennastan skilning á þeim verkefnum. sem fram undan eru í efnahagsmálunum. Margir munu gera þá kröfu til ríkisstj., að hún hefði átt að hafa manndóm til þess að taka afstöðu til verðlagsmála landbúnaðarins með því móti að leggja úrlausnir sínar í því máli fyrir Alþ., svo sem skylt er, í stað þess að hrekja Alþ. frá störfum vegna ótta síns við að eiga þau mál undir þinginu. Það er mikið gæfuleysi, sem lýsir sér í vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. og flokka hennar, og í svona ógöngur hefðu engir aðrir getað ratað en þeir, sem búnir eru að vefja sig býsna fasta í neti tvísögli og hvers kyns óheilinda.

Stjórnarandstæðingar buðu ríkisstj. samstarf um að gera vinnuáætlun fyrir Alþ. fram að jólum, og þetta legg ég sérstaka áherzlu á, — um að gera vinnuáætlanir fyrir Alþ. fram að jólum, sem tryggðu stjórninni eðlilegan starfsfrið, en jafnframt, að venjuleg þingstörf gætu farið fram, upplýsingar gefnar, mál lögð fram og reifuð, brbl. fengju þinglega meðferð, svo að tryggt væri, að eftir þingviljanum væri farið. Á ekkert slíkt hefur verið hlustað. Svarið er eitt: Farið heim, og farið strax. Það er nóg fyrir þingmennina að fá upplýsingar um efnahagsmálin, þegar þeir koma til baka og við höfum ákveðið, hvað á að gera. Við getum sett lög, ef þarf. Það þarf ekkert við þingmenn að ráðgast. Farið bara heim strax!

Þannig er afstaða ríkisstj. til Alþ. og á engin samvinnutilboð hefur hæstv. ríkisstj. viljað hlusta. Ég segi: Þetta er illa farið. Þessar aðfarir eiga ekkert skylt við það að skapa vinnufrið fyrir ríkisstj. eða vinnuhlé, eins og talsmenn ríkisstj. hafa á oddinum til málamynda, enda eru þessi vinnubrögð öll algerlega fordæmalaus. Þau eru líka af allt annarri rót runnin, eins og hér hefur verið rækilega sýnt fram á. Svona vill þjóðin áreiðanlega alls ekki láta vinna og allra sízt, þegar málefni hennar standa eins og nú. Menn vilja ekki gera Alþ. að málamyndastofnun, sem ríkisstj. getur sent heim, þegar henni sýnist, og kallað síðan til að láta heima-sitjandi-meiri-hluta-brúður segja já og amen. Löggjafarvaldið er og á að vera hjá Alþ. samkv. stjórnarskránni, og því verður ekki breytt baráttulaust. Ég vona, og ég veit, að gæfa Alþingis, þessarar merkustu stofnunar íslenzku þjóðarinnar, er meiri en svo, að sá andi, sem svifið hefur hér yfir vötnunum þessa daga, síðan núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð, og er alveg nýr í þessari stofnun, nái að eignast heimili í þessu húsi til frambúðar. Ég er alveg sannfærður um, að ef þeir, sem hér eiga hlut að máli, sjá ekki að sér sjálfir, þá mun þjóðin taka í taumana.