03.11.1960
Efri deild: 15. fundur, 81. löggjafarþing.
Sjá dálk 824 í C-deild Alþingistíðinda. (2264)

68. mál, Ræktunarsjóður Íslands og Byggingarsjóður sveitabæja

Hermann Jónasson:

Herra forseti. Ég skal vera sem stuttorðastur,en það voru bornar á mig það margar sakir, að þá má segja, að það sé eðlilegt að ég segi nokkur orð.

Hæstv. landbrh. fór víða í sinni ræðu og sagði m.a., að það væri ekki furða, þótt kenndi nokkurs sársauka vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið, — hæstv. ríkisstjórn kallar þær viðreisnarráðstafanir, — vegna þess, hvernig ástatt hefði verið, þegar hæstv. ríkisstjórn tók við, og hann vitnaði þar til orða, sem ég hefði talað, um, að ný dýrtíðaralda væri risin o.s.frv. Ég skal ekki fara út í viðtækar umræður um þetta atriði. En þegar ríkisstjórn segir af sér, þá er venja, að hún segi í stuttri yfirlýsingu frá staðreyndum án þess að gera grein fyrir, af hverju þær staðreyndir stafa. Þykir ekki viðeigandi að deila á einn eða neinn. Og ég hélt, sannast að segja, að hæstv. landbrh. mundi ekki minnast á þessi atriði, vegna þess að það var vitað mál, að það var hann, sem lýsti því yfir, að það væri auðséð, að ríkisstjórnin ætlaði að fá lán, þó að gert hefði verið það, sem unnt var, til að framkvæma þau skemmdarverk, að hún fengi ekki lán, — hann lýsti því yfir hér á Alþingi, að það væri auðsjáanlega ekki nóg að koma í veg fyrir, að ríkisstjórnin fengi lán, það yrði að beita öðrum ráðum. Og það var vitað mál, að þessi önnur ráð voru verkföll, sem reistu þessa dýrtíðaröldu, sem ollu því, að ríkisstj. varð að fara frá. Það, sem ríkisstj. er í höfuðatriðum að glíma við, eru skemmdarverk, sem þessir flokkar, sem nú sitja í ríkisstj., framkvæmdu sjálfir, það eru afleiðingar þeirra. Þetta er hverju mannsbarni í landinu ljóst, vegna þess að Sjálfstfl. lýsti yfir, að það þyrfti ekki annað en lækka kaupið, sem hann hafði staðið fyrir að hækka, til þess að koma þjóðarskútunni á réttan kjöl. Og ég hygg, að það sé nokkurn veginn einsdæmi, að ríkisstj. hafi svo augljóslega orðið að glíma við afleiðingar sinna eigin skemmdarverka eins og þessi ríkisstj. verður að fást við. Það liggur svo ljóst fyrir þjóðinni sem verða má. Frekar ætla ég ekki að ræða um þessi mál, þó að ástæða væri til.

Hæstv. landbrh. sagði, að það væri þýðingarlaust að deila um, hverjir eigi aðalsökina á því, hvernig komið er hag sjóðanna. Um hvaða sök er að ræða? Vill hann halda því fram, að það sé sök hjá þeim, sem hafa stjórnað sjóðunum, að þeir hafa lánað með meira en helmingi lægri vöxtum en fé fæst á lánamarkaðinum skv. lögum frá Alþingi? Vill hann halda því fram, að það sé sök, að bændunum hefur ekki verið lánað með gengisáhættu? Það er þetta tvennt, að lánað hefur verið með lægri vöxtum en eru á lánamarkaðinum og án gengisáhættu, sem veldur því, hvernig komið er fyrir sjóðunum.

Ég skal ekki fara langt út í þetta mál, enda gerist þess tæpast þörf. Það var daginn eftir að hæstv. viðskmrh. talaði hér, þá kom svofel]d grein í Morgunblaðinu: „Deilt á Alþingi um gjaldþrota sjóði.“ Þar stendur í lok greinarinnar, með leyfi forseta, fyrirsögnin: „Ekki sök bankastjóra. — Landbrh. var ekki viðstaddur þessa umræðu í gær, en er hagur þessara sjóða var ræddur á síðasta þingi, upplýsti hann, að þeir væru mjög illa stæðir. Þar væri ekki um bankastjóra Búnaðarbankans að sakast, heldur væri sökin þeirrar ríkisstjórnar, sem hefði fyrirskipað bankanum að lána úr þessum sjóðum með lægri vöxtum og til lengri tíma en lánin til sjóðanna væru tekin.“ Eins og menn heyrðu, vitnaði hæstv. menntmrh. til þess, — hann hefur sennilega verið búinn að lesa þessa grein í Morgunblaðinu, að þetta væri ekki sök bankastjóra, en það virðist svo sem hann hafi ekki lesið framhald greinarinnar, þar sem þessi yfirlýsing stendur, sem ég hef lesið og ástæðulaust er að lesa að nýju. Hér eru tekin af öll tvímæli, og það er þess vegna ekkert undarlegt, ef það er rétt hjá Morgunblaðinu, sem ég efast ekkert um, að landbrh. hafi talað þessi orð á síðasta þingi, þó að hann segði eftir ræðu hæstv. viðskmrh., að það væri rétt að vera ekkert að deila um það, hverjir ættu sökina, enda er það svo, að hverjum manni er ljóst, að sjóðirnir eru stofnaðir til þess að lána með vöxtum undir vöxtum á almennum lánamarkaði. Ef þetta væri ekki tilgangurinn með sjóðunum, hvaða tilgangur er þá með því að koma upp þessum sjóðum? Ríkið hefur tekið hallann, fyrst með framlögum, sem reyndust skjótt of lítil, og síðan með því að leggja bankanum sérstakt fé með því að ríkissjóður tók að sér lán, sem sjóðirnir höfðu tekið, eins og ég kem síðar að.

Viðskmrh. hæstv. gerði mikið úr því, að ég hefði farið skakkt með tölur, þegar ég ræddi um þau töp, sem sjóðirnir hefðu orðið fyrir vegna gengisbreytinganna. Það getur vel verið, að orð mín hafi fallið óljóst um það, hvort ég ætti við gengisbreytinguna, sem nú varð, eða átt jafnframt við yfirfærslugjaldið 1958, enda leiðrétti hann það, það gæti verið, að ég hefði átt við það og að til þess væri ætlazt, að mál mitt væri skilið þannig. En hann sagði jafnframt og breiddi sig yfir það, að þó að hvort tveggja væri tekið, þá væri hér farið rangt með tölur, farið með allt of háar tölur, og vítti það mjög, að slíkt skyldi koma fyrir, að alþm. kæmu með svo ónákvæmar tölur, allt of háar tölur. Ég hef nú fengið upp gefið hjá bókhaldara fyrir þessa sjóði, hver hækkunin er. Hækkunin, sem hæstv. ráðh. taldi að hefði orðið af þessum tveimur ráðstöfunum, yfirfærslugjaldinu og gengisbreytingunni, var, ef ég man rétt, 84.5 eða 84.6 millj. Hann sagði, að ég hefði skrökvað til um rúmar 5 millj. Hækkun skulda vegna 55% yfirfærslugjaldsins í ræktunarsjóði 22.1 millj. kr., hækkun skulda vegna gengisfellingar 58 millj., samtals 80.1 millj. hjá byggingarsjóði hækkun skulda vegna yfirfærslugjalds 7.7 millj., hækkun skulda vegna gengísfellingar 10.8 millj., samtals 18.5 millj. Samtals er þetta ekki 84 millj. eða hvað það nú var, heldur 98.6 millj. Ef hæstv. ráðh. vill sjá þetta, getur hann fengið þessa útreikninga eða þessar tölur. Allt tal hans um það, að ég hefði farið með of háar tölur, er þess vegna úr lausu lofti gripið, þegar átt er við bæði yfirfærslugjaldið og gengisfellinguna.

Það hefur verið rætt mikið um það, hver beri ábyrgðina á því, hvernig komið er, og því er í sjálfu sér svarað réttilega af Morgunblaðinu með ummælum, sem höfð eru eftir hæstv. landbrh. hér í þingi, en ég ætla að ræða þetta örlítið nánar að gefnu tilefni.

Hvað er um bankaráð Búnaðarbankans? Þar situr jafnaðarmaður í bankaráði, að vísu var hann ekki á þeim tíma, sem þetta mál varð jafnáberandi vandamál og það hefur verið, og það er rétt, en í bankaráðinu hafa setið sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Nú kennir hann Framsfl. um það, hvernig komið er, sérstaklega formanni bankaráðsins, sem var ég um langan tíma. En ég fullyrði, að það hefur aldrei komið fram í bankaráði Búnaðarbankans nokkur tillaga, sem er ekki heldur eðlilegt af ástæðum, sem ég sýni fram á síðar, — nokkur tillaga um að neita því að lána út með þeim vöxtum, sem Alþingi hefur fyrirskipað, eða neita að taka lán með þeim vöxtum, sem ríkisstjórnirnar hafa leyft á hverjum tíma, aldrei komið fram. Þar hefur því ekki verið um beitingu meirihlutavalds að ræða, heldur hefur þetta verið samhljóða álit allan tímann, hvers einasta bankaráðsmanns, að vitanlega væru sjóðirnir stofnaðir til þess að aðstoða landbúnaðinn, og það hefur aldrei komið fram ein einasta tillaga um að óhlýðnast þeim beinu og óbeinu fyrirskipunum, sem komið hafa frá ríkisstjórninni í þessu efni. Og það sýnir náttúrlega eitt meðal annars, ef ég má skjóta því hér inn í, hvað sjóðirnir eru háðir landbrh., sem eðlilegt er, og ríkisstjórnum, að hér upplýsti hæstv. landbrh., að þegar talað var um mat á eignum, sem lánað er út á, sagði hann, að hann hefði gefið fyrirskipun um að fara eftir því verðlagi, sem nú ríkti i ár, en ekki verðlaginu í fyrra, m.ö.o. hækka lánin. Það er vitanlega sjálfsagt, og hann minntist ekki á það nema sem sjálfsagðan hlut, að sjóðirnir hlýddu.

Ég spyr enn fremur: Hvað var sagt, — vilja menn ekki koma með það, — hvað var sagt hér á. Alþingi.. 1953 og 1957, þegar stórar fjárhæðir eru gefnar eftir til sjóðanna? Hvað sagði hæstv. viðskmrh. þá og hans flokkur? Gerðu ekki þessir menn aths. um það, að þetta væri ófær leið? Þá var algerlega ljóst, að tillögin, sem voru lögð sjóðunum, voru alls ekki fullnægjandi. Hvaða grg. er hér til staðar í alþingistíðindunum um það, að einhver væri á móti því að leggja fram þessar fjárhæðir, vegna þess að þetta væri skökk pólitík? Ég hef ekki fundið það, kannske aðrir finni það. Með þessu var vitanlega sjóðunum sagt: Okkur er ljóst, að tillögin, sem þið hafið fengið, standi ekki undir vaxtamismuninum og gengisfellingu, og við ætlum, segir Alþingi við þá óbeint; við ætlum, eins og við gerðum 1953 og 1957, að leggja sjóðunum fé, þegar þess gerist þörf.

Landbrh. sagði, að það yrði að fara þetta í áföngum og það væri undarlegt, að ég skyldi ekki hafa komið fram með till. um þetta 1958. Um leið og hann segir, að það eigi að gera þetta í áföngum, þá sagði hann náttúrlega um leið, að það væri ekki eðlilegt, að það kæmu fram tillögur um þetta ár eftir ár, heldur annað slagið.

Hvað hefur svo komið fram í ríkisstj. um þessi mál? Hafa ríkisstj. verið sammála eða á öndverðum meið við Alþingi og einhver maður sagt í ríkisstj.: Þessi pólitík gengur ekki. Þessi pólitík með lægri vöxtum. en sjóðirnir borga af sínum lánum getur ekki staðizt? — Hér upplýsti hæstv. menntmrh., að hann og hans flokkur hefði hreyft þessu máli í ríkisstj., þegar hann sat í þeirri ríkisstj., sem ég veitti forstöðu. Ég sagði þá, að ég myndi ekki eftir þessum tillögum, ég myndi ekki svo eftir öllum tillögum, sem hefðu komið fram í ríkisstj., að ég þyrði að fullyrða það. Ég hef ekki svo öruggt minni, sagði ég hér við umr. En ég fór svo að spyrja meðráðh. mína, Hannibal Valdimarsson og Lúðvík Jósefsson, og þeir segja: Við þorum að fullyrða, að slík till. hefur aldrei komið fram í ríkisstj., — ég má hafa það eftir, — aldrei komið fram í ríkisstj. Það kemur því í ljós, að eftir þessu að dæma er hæstv. viðskmrh. einn af sökudólgunum, sem landbrh. er að tala um. Þá verður að taka hann með á þann lista, þegar leitað er að sökudólgum. Sannleikurinn er sá, að þetta hefur verið pólitík allra ríkisstjórna undanfarin ár, og það er ekkert óeðlilegt, þó að hann hafi ekki komið með neina aths. við það.

Það kemur þess vegna í ljós, að bankastjórar, bankaráð og Alþingi hafa einróma framkvæmt lánapólitík og framkvæmt stefnu, sem einróma hefur verið samþykkt á Alþ. tvisvar sinnum með því að samþykkja tillög sjóðanna og af öllum ríkisstjórnum, sem setið hafa undanfarið, einróma. Hverjum dettur nú í hug, að sjóðsstjórnir, sem stjórna sjóðum, sem eru til þess lögfestir að veíta bændum aðstoð í vaxtamismun, rísi upp að gerðu einróma samþykki á Alþingi og einróma stefnu í ríkisstj. og segi: Ég framkvæmi það ekki? — Hvað mundi viðskmrh. hæstv. segja um sjóðsstjórnir, sem gerðu slíkt? Við skulum segja, að sjóðsstjórnir hjá honum segðu: Sjóðirnir eru svo skuldugir, að við teljum það ábyrgðarlaust að lána. Við verðum að borga niður skuldir. — Hvað .mundi landbrh. segja? Þess vegna er það, að það þarf ekkert. að vera að deila um þetta, sem aðaldeilan hefur staðið um, um skylduna, um ábyrgðina á sjóðunum og láta þá hafa lánsfé. Það leiðir af eign ríkissjóðs á sjóðunum. Það leiðir af tilgangi þeirra og til hvers þeir eru lögfestir. Það leiðir af því, að ríkisstj. og Alþingi hafa ráðið því, hvaða vexti sjóðirnir tóku. Það leiðir af því, að sömu aðilar hafa ráðið því, með hvaða vaxtakjörum sjóðirnir voru látnir taka lán, m.a. með gengisáhættu. Og enn fremur er þýðingarlitið að deila um þetta atriði, sem er svo augljóst, því að ríkið ber beina ábyrgð á lánunum, sem sjóðirnir hafa tekið, og þetta veit hæstv. viðskmrh., hefur með sérstökum gerningi tekið ábyrgð á lánunum. Það þarf því ekki einu sinni að deila um skylduna, sem þó var augljós.

— En nú skal ég fara að stytta mál mitt.

Til hvers eru þá þessar ræður viðskmrh. fluttar? Allt þetta, sem ég hef sagt, er svo augljóst, að það hlýtur að vera, eins og ég sagði seinast, þegar ég talaði um þetta mál, hverjum einasta alþingismanni ljóst. Ég held, að þetta sé gert í þeim tilgangi að reyna að gera sig góðan í augum kaupstaðabúa, þar sem þessi ákæra á stjórn sjóðanna og um leið á landbúnaðinn er flutt, eins og ég sagði hér áður, gegn betri vitund. Það sýnir líka, að í sambandi við þetta mál kom fram till. um það að rannsaka, hve mikilla styrkja landbúnaðurinn njóti fram yfir aðra atvinnuvegi eins og rætt er um í tillögunni.

Ég minntist á það, að flestar landbúnaðarþjóðir, skulum við segja, ég held allar, styrkja sinn landbúnað í stórum stíl. Ég hef ekki enn getað reiknað út eða farið yfir það, hvað Bandaríkin styrkja sinn landbúnað, enda eru tölur þær svo háar, að ég held, að það sé vart í mínu færi að fara með þær. En ég hef athugað framlag Breta á fjárlögunum fyrir yfirstandandi ár. Framlög til landbúnaðar eru 254 millj. punda, þar af 95 styrkir til búnaðarframkvæmda einna, hitt niðurgreiðslur. Styrkirnir eru á af kostnaðarverði nýræktar, gripahúsa, véla, þurrkunar o.fl. Það, sem fer til landbúnaðarins með niðurgreiðslunum, er um 27 milljarðar og 178 milljónir kr. hjá. Bretanum, og styrkirnir einir eru 10 milljarðar og 165 milljónir. Og það er ekki verið að veita eins og úr ræktunarsjóði og byggingarsjóði. Úr ræktunarsjóði á að veita um helming af kostnaðarverði. En það er alltaf metið í bankanum, hvað húsið hefði átt að kosta. Og bændur a.m.k. halda því fram, — það veit landbrh., — að þeir fái aldrei helming út á kostnaðarverðið; eins og lögboðið er. Hinar fjárhæðirnar verða íslenzkir bændur að sjá um. Af þessari fjárhæð fá þeir ívilnun í vöxtum, en það er tvímælalaust, að eins og þeir vextir eru núna, eru þeir hærri en bændur annarra þjóða þurfa að búa við af þeim hluta, sem ekki er lagður fram af ríkinu sem styrkur. Þetta er það, sem bændurnir hér fá á útihúsabyggingar. En Bretarnir fá 35 framlag óendurkræft. Ríkið leggur það fram til þess að styrkja landbúnaðinn.

Ég skal ekkert segja um þessa tillögu, sem hér liggur fyrir um rannsókn á styrkjum til landbúnaðarins. Það er a.m.k. nauðsynlegt, ef á að samþykkja þá tillögu, að það sé rannsakað jafnframt hvaða styrkja íslenzkur landbúnaður nýtur samanborið við þá styrki, sem landbúnaður nýtur hjá öðrum þjóðum, þar sem allar aðstæður til landbúnaðar, eru þó miklu betri. — Ég skal ekki misnota þetta leyfi til að gera aths. og lýk máli mínu.