06.02.1961
Neðri deild: 56. fundur, 81. löggjafarþing.
Sjá dálk 668 í B-deild Alþingistíðinda. (415)

112. mál, ríkisreikningurinn 1959

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson):

Herra forseti. Mál þetta hefur verið til athugunar hjá fjhn. d., og eru viðhorf nm. til þess nokkuð mismunandi. Kemur það fram í þeim tveim nefndarálitum, sem fyrir liggja. Hv. meiri hl. n. skilaði áliti um frv. hinn 20. des. í vetur, mælti með því, að frv. yrði samþykkt, en við tveir af nm., ég og hv. 3. þm. Reykv., sáum okkur ekki fært að mæla með frv. þá og teljum ekki enn tímabært að samþykkja frv. Var það af því, eins og fram kemur í okkar nál., að það vantar mikið á, að ríkisreikningurinn hafi fengið þá meðferð, sem hann á að fá, áður en hann er samþykktur á Alþ., það vantar mikið á, að endurskoðun hans sé lokið.

Ein af þeim aths., sem yfirskoðunarmenn Alþingis hafa gert við ríkisreikninginn, er einmitt um þetta atriði. Það er 42. aths. þeirra. Þeir segja þar, að við yfirskoðun reikningsins hafi komið í ljós, að umboðslega endurskoðunin hafi átt mjög mikið eftir að endurskoða, og þeir segja, að samkv. greinargerð frá ríkisendurskoðuninni, sem út hafi verið gefin 12. okt. s.l., hafi hún á þeim tíma lokið endurskoðun reikninga fyrir árið 1959 frá 15 aðilum, en þó átt eftir að afgreiða aths. við þá reikninga, en hins vegar hafi verið ólokið endurskoðun á reikningum 42 aðila. Þannig lá þetta mál fyrir, þegar frv. var til umr. í fjhn. í desember. Og vegna þess, hve mikið var óunnið við endurskoðun reikningsins, þá töldum við í minni hl. rétt að fresta afgreiðslu málsins. Við fórum einnig fram á það að fá upplýsingar um, hvað endurskoðuninni væri þá langt komið, því að það voru liðnir meira en tveir mánuðir frá því, að þessi grg. frá endurskoðunardeildinni hafði komið, og höfum við nú fengið þá grg. nýlega, og er hún birt með nál. okkar minni hl. á þskj. 327.

Ég hef nokkuð athugað, hvernig háttað hafi verið um þetta atriði síðasta áratuginn. Ég hef athugað ríkisreikningana fyrir það tímabil og athugasemdir yfirskoðunarmanna, að því er þetta varðar. Í umsögn þeirra um ríkisreikninginn 1951 er engin aths. um það, að hinni umboðslegu endurskoðun sé að nokkru leyti ólokið. Hins vegar er aths. um þetta við ríkisreikninginn fyrir 1952, það er 30. aths. þeirra við þann reikning. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Endurskoðun reikninga hinna ýmsu stofnana ríkisins hefur mikið færzt í betra horf frá því, er áður var. Þó eru reikningar nokkurra stofnana óendurskoðaðir fyrir árið 1952 og sumir þeirra fyrir lengri tíma.

Og í till. yfirskoðunarmanna út af þessu, sem þeir gáfu út 26. okt. 1954, segja þeir: „Áherzlu ber að leggja á það, að endurskoðuninni verði að fullu komið í lag. Aths. er því til eftirbreytni.“

Svo virðist sem þessi aths. hafi borið tilætlaðan árangur, því að með reikningunum 1953 og næstu þrjú árin, 1954, 1955 og 1956, eru engar aths. frá yfirskoðunarmönnum, hinum þingkjörnu, um það, að ólokið sé tölulegri endurskoðun á reikningunum. Fyrir þessi fjögur ár, sem ég nefndi, er engar slíkar athugasemdir að finna við ríkisreikninginn.

Þá er komið að árinu 1957, og í athugasemdum yfirskoðunarmanna, sem dagsettar eru 30. nóv. 1959, segir:

„Nokkuð virðist skorta á, að umboðslega endurskoðunin hafi farið fram eins og til er ætlazt.“

Svör fjmrh. við athugasemdum yfirskoðunarmanna við ríkisreikninginn fyrir 1957 eru dagsett 23. marz 1960, og þar með er birt svar frá endurskoðunardeild fjmrn. við áðurnefndri aths. yfirskoðunarmanna. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta:

„Skal frá því skýrt, að heita má, að endurskoðun þeirra reikninga, sem ríkisendurskoðunin hefur fram til þessa talið sér skylt og hefur höndum undir komizt að annast endurskoðun á, sé nú að fullu lokið.“

Eftir að hafa fengið þetta svar, segja yfirskoðunarmenn í till. sínum til Alþingis, að við svo búið verði að standa.

Þá er það ríkisreikningurinn fyrir 1958. Athugasemdir yfirskoðunarmanna eru útgefnar 29. marz 1960. 55. aths. er þannig:

„Óskað er eftir skýrslu yfir, hvað komið er umboðslegri endurskoðun hjá stofnunum ríkisins.“

„Svör ráðh. við aths. eru dagsett 31. ágúst 1960, og þar með er svar frá endurskoðunardeild fjmrn. um þessa aths., þar sem segir, að framvegis muni verða send skýrsla um það, hvað komið er umboðslegri endurskoðun hjá ríkisstofnunum.

Ég hef þá gert grein fyrir því, hvernig þessu atriði hefur verið háttað, að því er snertir reikningana fyrir árin 1951–1958, að báðum meðtöldum. En eins og ég hef áður um getið, þá er þarna aths. viðkomandi þeim reikningi, sem hér liggur fyrir, reikningnum 1959, þar sem kemur fram, að það vantar mjög mikið á, að lokið sé þeirri endurskoðun á reikningnum og þeim reikningum, sem hann byggist á, í endurskoðunardeild fjmrn., sem á að hafa með höndum hina tölulegu endurskoðun.

Sumir menn hafa látið orð liggja að því í umr. um ríkisreikningana nú á þessu þingi, að nú væri meiri hraði á reikningsskilum ríkisins en áður. T.d. er að þessu vikið í nál., sem meiri hl. fjhn. í hv. Ed. gaf út um þennan reikning 16. des., þar sem segir, að n. telji það vera til mikilla bóta að leggja ríkisreikning fyrir Alþingi svo skömmu eftir lok viðkomandi fjárhagsárs. En við athugun á málinu sést ekki, að hér hafi nokkur breyting á orðið. Reikningurinn fyrir 1959 lá að vísu hér frammi þingmönnum til athugunar snemma á þessu þingi, svo að bæði fjvn: menn og aðrir þm. gátu haft hann til hliðsjónar, t.d. við fjárlagaafgreiðslu fyrir þetta ár, sem nú er nýbyrjað. En þetta er ekkert nýtt. Á hverju fjárlagaþingi um mörg ár hefur það verið svo, að þingmenn hafa fengið í hendur ríkisreikninginn fyrir næstliðið ár, oft fjölritaðan, en það skiptir ekki máli, hvort hann er fjölritaður eða prentaður, þannig að uppgjör á ríkisreikningnum og afgreiðsla frá ríkisbókhaldinu virðist vera nú alveg með sama hætti og áður hefur verið. En vegna þess að endurskoðun hefur ekki verið lokið, þegar reikningurinn hefur fyrst verið sýndur hér á Alþingi, þá hefur oft liðið alllangur tími, frá því að reikningurinn var lagður hér fram og þar til lög um samþykkt hans hafa verið afgreidd frá þinginu. Og þannig er það nú, að samkv. þeim nýju upplýsingum, sem fjhn. fékk frá endurskoðunardeild ráðuneytisins, en grg. er gefin út nú 27. jan., þá vantar enn mjög mikið á, að lokið sé endurskoðun þeirra reikninga ýmissa fyrirtækja og stofnana, sem eru grundvöllur ríkisreikningsins. Þetta geta menn kynnt sér í nál. okkar minni hl. fjhn. í fskj., sem þar er, og sé ég ekki ástæðu til að fara að lesa upp þann lista. Þingmenn hafa hann og geta sannfærzt um það, að enn vantar mikið á, að endurskoðuninni sé lokið.

Það eru til lög frá 1931 um endurskoðun á reikningum ríkisins og ríkisstofnana. Það eru þau lagafyrirmæli, sem nú eru í gildi um þessi efni. Þar er einmitt kveðið á um það, hvað endurskoðunardeildin í fjmrn. á að annast, og þar segir í 10. gr. þeirra laga:

„Fjármálaráðuneytinu ber að láta endurskoðunarskýrslu fylgja reikningum þeim, sem það endurskoðar, þegar þeir eru lagðir fyrir yfirskoðunarmenn ríkisreikningsins.“

Þarna kemur fram, eins og eðlilegt er, að það er ekki til þess ætlazt, að hinir þingkjörnu yfirskoðunarmenn fari yfir alla ríkisreikningana og reikninga allra þeirra fyrirtækja og stofnana, sem eru grundvöllur eða undirstaða ríkisreikningsins, það er ekki ætlazt til þess, enda væri óframkvæmanlegt fyrir þá að gera það. Þess vegna verða þeir að byggja umsögn sína um ríkisreikninginn hverju sinni að verulegu leyti á þeim endurskoðunarskýrslum, sem ríkisendurskoðunin lætur þeim í té og henni ber að láta þeim í té samkv. þessum lögum. Og ég lit svo á, að yfirskoðunarmenn, sem Alþingi kýs, eigi ekki að skila reikningnum frá sér til Alþingis, fyrr en þessari endurskoðun er að fullu lokið og þeir hafa fengið í hendur yfirlýsingar um það frá ríkisendurskoðuninni, að lokið sé þeim þætti, sem hún á að framkvæma. Þetta sýnast vera eðlileg og sjálfsögð vinnubrögð. Þá fyrst, þegar þessi endurskoðunarskýrsla liggur fyrir, geta yfirskoðunarmenn Alþingis lagt ríkisreikningana fyrir Alþingi, vottað, að þeir séu réttir, og mælt með samþykkt þeirra. Um það ætti tæpast að vera ágreiningur, að á þennan hátt eigi að fara með þau mál. Lögin um samþykkt á ríkisreikningnum eru nokkurs konar kvittun frá Alþingi til fjmrn, eða yfirlýsing um það, að ráðuneytið hafi skilað fullnægjandi reikningum um hin miklu og margþættu ríkisviðskipti. Slíkar kvittanir á ekki að láta, fyrr en sannprófað er af þar til völdum mönnum, að reikningarnir séu réttir.

Þó að það hafi komið fyrir einhvern tíma áður, t.d. fyrir 1950, að það hafi verið samþykktir ríkisreikningar, án þess að fyrir lægi að endurskoðun væri að fullu lokið, þá tel ég, að það sé sízt til fyrirmyndar og hinni reglunni ætti að fylgja, að samþykkja ekki ríkisreikning, fyrr en hann hefur verið að fullu endurskoðaður.

Ég get nefnt hliðstætt dæmi. Eins og kunnugt er, þá er það eitt af verkum sýslunefnda að athuga reikninga sveitarsjóða og samþykkja þá. Ég hygg, að engri sýslunefnd kæmi til hugar að samþykkja sveitarsjóðsreikning, sem fyrir hana væri lagður, nema endurskoðun hans væri að fullu lokið. Á sama hátt tel ég, að það sé ekki ástæða til og ekki rétt af Alþingi að samþykkja frv. um samþykkt á ríkisreikningi, fyrr en ákvæðum öllum um endurskoðun hefur verið fullnægt og endurskoðun alveg framkvæmd. Nú er það mikið eftir enn að endurskoða reikninga, sem þessi ríkisreikningur fyrir 1959 byggist á, að það sýnast ekki vera horfur á því, að því verði lokið, áður en þessu þingi lýkur, og þess vegna teljum við í minni hl., að það sé rétt að fresta því að afgreiða þetta frv. nú.

Við viljum vænta þess, að endurskoðuninni í fjmrn. verði lokið um þær mundir, sem næsta þing kemur saman, og þá mætti afgreiða ríkisreikninginn endanlega héðan. Það verður ekki séð, að það sé neinn skaði skeður, þó að því sé frestað þangað til, en aftur á móti sjálfsagt, að þannig verði á þessu máli haldið, eins og ég hef hér um rætt, að ríkisreikningur sé ekki afgreiddur frá þinginu, fyrr en endurskoðun hans er alveg lokið. Það má þá í upphafi næsta þings fá nýjar upplýsingar frá ríkisendurskoðuninni um, hvað málinu líði. Það er því till. okkar í minni hl. fjhn., að frv. verði að þessu sinni afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem prentuð er með nál. okkar á þskj. 327 og er þannig, með leyfi hæstv. forseta:

„Þar sem mikið skortir á, að lokið sé endurskoðun reikninga, sem ríkisreikningurinn fyrir árið 1959 er byggður á, telur deildin ekki rétt að samþykkja frv. að svo stöddu og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Ég tel raunar, að það hefði vel getað komið til mála að láta frv. daga uppi að þessu sinni, taka það ekki til afgreiðslu. En verði hins vegar, t.d. af hæstv. forseta, talið rétt að afgreiða frv., þá er það okkar till., að það verði afgreitt á þann hátt að samþykkja þessa rökstuddu dagskrá.