25.03.1963
Efri deild: 61. fundur, 83. löggjafarþing.
Sjá dálk 1413 í B-deild Alþingistíðinda. (1463)

156. mál, bændaskólar

Páll Þorsteinsson:

Herra forseti. Frv. þetta var sent landbn. af hæstv. landbrh. með ósk um, að n. tæki það til flutnings. N. varð einróma við þeim tilmælum, svo sem algengt er hér í þingi, að flytja málið að beiðni ráðuneytisins, en einstakir nm. áskildu sér rétt til þess að hafa óbundnar hendur um afstöðu til frv.

Skömmu eftir að málið var flutt hér í d. ákvað landbn. að senda frv, búnaðarþingi til umsagnar. Búnaðarþing hafði þá startað um skeið, og var mjög liðið á starfstíma þess, þegar hægt var að senda málið þangað.

Af grg. frv. er það ljóst, að málið hefur verið mjög lengi í undirbúningi. Með bréfi, dags. 25. marz 1960, skipaði landbrh. n. til að endurskoða núgildandi lög um bændaskóla, og það er augljóst af grg., að n. hefur ekki lokið störfum fyrr en á siðari hluta árs 1962. Þetta mál virðist því hafa verið í höndum n., sem undirbjó það, á þriðja ár, og það er ekki flutt á þessu þingi, fyrr en komið er langt fram í febrúarmánuð. Því var útbýtt 19. febr. og tekið til 1. umr. og vísað til 2. umr. 25. s.m Það er því ekki hægt að segja, að það hafi verið haft hraðan á um meðferð þessa máls af hendi þeirra, sem það hafa undirbúið og viljað fá það afgreitt, . og þetta er jafnvel því furðulegra, að í frv. þessu eru tiltölulega litlar breyt. frá gildandi lögum um bændaskóla, svo að i sjálfu sér hefði það ekki þurft að taka svo mjög langan tíma að glöggva sig á þessum atriðum. En afstaða búnaðarþings var sú, að búnaðarþing afgreiddi málið frá sér með rökstuddri dagskrá, sem ég vil leyfa mér að lesa hér upp:

„Með því að búnaðarþing lítur svo á, að frv. til l. um bændaskóla, það sem nú liggur fyrir Alþingi og sent hefur verið búnaðarþingi til umsagnar, sé á ýmsan veg næsta ófullkomið og eigi til þess fallið, ef að lögum verður, að efla veg bændaskólanna og búnaðarfræðslunnar í landinu svo sem nauðsyn ber til, en hins vegar sýnt, að búnaðarþingi vinnst ekki tími til að gera rökstuddar till. til breyt. á frv., telur þingið æskilegt, að frv. verði endurskoðað af nefnd manna, er skipuð sé m.a. einum manni eða fleirum úr bændastétt, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Þeir, sem undirbjuggu petta mál, eru a.m.k. sumir kunnugir starfsemi bændaskólanna, því að í n. áttu sæti m.a. skólastjórar beggja bændaskólanna. En það kemur í ljós, eins og búnaðarþing bendir á, að félagasamtök bændanna sjálfra hafa engan fulltrúa átt í þeirri nefnd, sem undirbjó þetta mál, og enginn bóndi átt þar sæti. Bændaskólarnir og starfsemi þeirra snerta þó mjög bændastéttina í landinu og eiga að vera fræðslustofnanir til að sérmennta hina ungu í bændastéttinni.

Ef litið er á eini þessa frv. og það borið saman við gildandi lög, þá er það og augljóst, sem ég fyrr drap á, að í þessu frv. felast ekki veigamiklar breyt. eða atriði, sem ekkí er hægt að framkvæma skv. gildandi lögum. Niðurstaða n., sem undirbjó þetta mál, er sú, að frv. fell í sér breyt. á 6 atriðum:

Í fyrsta lagi, að bændaskólarnir skuli vera 2 hér á landi, en ekki 3. Það hefur veríð i lögum um alllangt árabil, að bændaskólar hér á landi skuli vera 3, á Hvanneyri og Hólum og í Skálholti. Hins vegar hefur bændaskólinn í Skálholti ekki verið stofnaður enn þá, svo að þar sé um starfhæfa stofnun að ræða. En sannast sagna felst ekki í því mikil reisn hjá forustumönnum landbúnaðarins að ætla nú að hverfa frá því, að bændaskólarnir skuli framvegis vera 3 hér á landi. Þvert á móti finnst mér ástæða til að vinna að því að framkvæma þau lagafyrirmæli, sem eru í gildi um bændaskóla á Suðurlandi, enda er nú þegar komin fram brtt. um þetta atriði frá hæstv. forseta þessarar d., sem jafnframt er samþingismaður hæstv. landbrh. í Suðurlandskjördæmi. Það er að sönnu rétt, að nú er fyrirhugað að gera þá sérstöku ráðstöfun um eign og umráðarétt Skálholts, að það mun naumast samrýmast því að setja þar á fót bændaskóla. En eigi að síður er full ástæða til að halda þeim lagafyrirmælum, að stofna skuli bændaskóla á Suðurlandi, stærsta samfellda gróðurlendi landsins, og það eru vissulega ýmsir aðrir staðir en Skálholt, sem fyllilega koma til greina sem bændaskólasetur, og vil ég í því sambandi minna á, að þegar lagaákvæðin voru sett um bændaskóla í Skálholti, þá var um það rætt og þóttu koma til greina fleiri staðir á Suðurlandsundirlendinu. Einkum var þá talað um Kálfholt og Sámsstaði í Rangárvallasýslu í því sambandi, þó að niðurstaðan yrði sú, að Skálholt varð fyrir valinu, þegar þau lagaákvæði voru sett.

Önnur efnisbreyting skv. þessu frv. er sú að gera ráð fyrir fleiri kennurum við hvorn bændaskólanna en gildandi lög mæla fyrir um. En í grg. frv. kemur það fram, að með fjárlagaákvæðum hefur kennurum verið fjölgað við bændaskólana umfram það, sem boðið er í bændaskólalögunum sjálfum. Og hafi það verið lögmætt, sem ég vil ekki draga í efa, þá er vitanlega hægt að ganga lengra á þeirri braut með fjárlagaákvæðum, þótt þetta frv. yrði ekki lögfest nú um sinn.

Þriðja efnisatriðið er það, að ekki er talin brýn þörf á því að hafa námið í báðum skólunum að öllu leyti hið sama, eins og nú er, heldur væri hugsanlegt að viðhafa verkaskiptingu milli þeirra, ef hentugt þætti, eins og þetta er orðað í grg. frv. Út af þessu virðist mér, að hægt sé að ná þessu marki án lagabreyt., því að lögin eru svo rúmur rammi um starfsháttu skólanna, að inn í þau verður að fylla með reglugerð og stundaskrá, og í sambandi við breytingar á stundaskrá eða reglugerð skólanna tel ég hægt að ná þessu marki án þess að gera þá lagabreytingu, sem stefnt er að í þessu frv.

Fjórða atriðið er það, að gert er ráð fyrir, að verklega námið sé stytt, þar sem sveitapiltar eiga oft erfitt um vik að vera frá heimilum sinum á vorin og margir þeirra kunna allvel til búnaðarstarfa. Ég hygg, að það sé einnig hægt að ná þessu marki, þó að þetta frv., sem hér liggur fyrir, yrði ekki samþ. nú á þessu þingi.

Hið sama er að segja um fimmta atriðið. Það er um aukna fræðslu í vélfræði. Ég fæ ekki séð, að gildandi lög banni það að auka slíka kennslu eða reisi skorður við, að breytingar séu gerðar á innra starfi skólanna að því leyti.

Sjötta atriðið er, að meiri áherzla er lögð á margs konar námskeið við bændaskólana, annan eða báða. Í gildandi lögum eru skýr ákvæði um námskeið við bændaskólana. 11. gr. l. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Heimilt er að halda námskeið við bændaskólana fyrir bændur og bændaefni, þegar ástæður leyfa. Námskeið þessi séu til hvatningar og fræðslu. Einnig námskeið fyrir trúnaðarmenn skv. jarðræktarlögum, eftirlitsmenn nautgriparæktarfélaga, forðagæzlumenn, búreikninganámskeið og enn fremur matreiðslunámskeið.“

Mér virðist þessi heimild í gildandi- lögum vera svo rúm, að það sé ekki bein ástæða til að breyta þar orðalagi.

En þá vil ég loks víkja að einu atriði, sem mér virðist að þurfi gagngerari endurskoðunar við en enn hefur fram farið og kemur fram í þessu frv. Annar höfuðþáttur búnaðarfræðslunnar í landinu er vissulega framhaldsmenntun búfræðinga, vísir að landbúnaðarháskóla. Við annan bændaskólann hefur um skeið starfað framhaldsdeild skv. reglugerðarákvæði. Nú hefði mátt ætla, að þegar n. vinnur að endurskoðun l. um baendaskóla og hefur það mál til meðferðar á þriðja ár, hefðu komið fram frá hennar hendi ákveðnar og gagngerar till. um þennan þátt búnaðarfræðslunnar. En í þessu frv. er aðeins ein lína um þennan þátt málsins, — fyrirgefið, það eru raunar tvær línur, en það skiptir ekki máli, það er 17. gr., svo hljóðandi:

„Við bændaskólann á Hvanneyri skal starfrækja framhaldsdeild í búfræði. Um fyrirkomulag þessarar deildar skal ákveðið i reglugerð, sem ráðh. setur.“

M.ö.o.: að allt það, sem viðkemur þessum þætti búnaðarfræðslunnar, á eftir sem áður að ákveða með reglugerð, kennarafjölda við þá deildina ásamt öðru, er starfsemina varðar.

Mér finnst, að frv., sem gengur ekki lengra og felur ekki í sér skýrari ákvæði, vera fremur ófullkomin lagasmíð og að það hafi við nokkur rök að styðjast, sem fram kemur í umsögn búnaðarþings um málið, að æskilegt sé, að þetta frv. sé athugað betur en orðið er, áður en ný heildarlöggjöf um bændaskólana verður lögfest. Þetta sjónarmið vildi ég láta koma fram nú við þessa umr. Hins vegar er mér það ljóst, að ef hæstv. ráðh. og meiri hl. Alþingis vill knýja málið fram; þá hefur meiri hl. vitanlega vald á því. En ég hafði í hyggju að bera fram brtt. við frv., og hv. 1. þm. Vesturl., sem á sæti í landbn. ásamt mér, vill gjarnan standa að því með mér, þannig að við höfum samráð um þessar brtt. Nú vill þannig til, að hv. 1. þm. Vesturl. er forfallaður og hefur verið síðan fyrir helgi, þannig að ég hef ekki þessar brtt. formaðar. Ég vildi því að síðustu bera fram þau tilmæli til hæstv. forseta, að þessari umr. málsins yrði ekki lokið nú í dag, en hins vegar er það ekki ætlun mín að standa í vegi fyrir því, að þetta mál nái hér afgreiðslu innan skamms, ef að því er stefnt af hálfu hæstv. forseta og hæstv. landbrh., að svo verði.