11.03.1963
Neðri deild: 51. fundur, 83. löggjafarþing.
Sjá dálk 1481 í B-deild Alþingistíðinda. (1545)

125. mál, sala Utanverðuness í Rípurhreppi

Einar Olgeirsson:

Herra forseti. Ég vil taka undir þá till., að þessu máli sé vísað aftur til hv. landbn. Og mér heyrðist hv. frsm. meiri hl. í landbn. færa rök fyrir því hér áðan. Hann segir, að hann hafi síðast í dag verið að fá bréf, sem upplýsi, að það séu einhverjar blekkingar í sambandi við þetta. Ég er hræddur um, að það þurfi að rannsaka þetta mál allt saman miklu betur. Ef það er svo, að hreppsnefnd er margklofin og meiri hluti heldur þessu fram og minni hl. hinu, þá held ég, að það minnsta, sem hægt sé þó að gera, áður en farið er að leggja svona mál fyrir Alþingi til þess að afgreiða það, sé, að við vitum nokkurn veginn, hvernig partarnir standa og hverjir þeirra segja satt.

Ég sé ekki, hvaða ástæða er til þess fyrir Alþingi að flýta þessu máli svona óskaplega. Það er búið að sýna fram á mótsagnirnar, sem eru í sjálfu sér þannig að það er ekki vansalaust lögfræðilega séð að láta það fara frá hv. d., og svo hins vegar er verið að upplýsa, að það er enn þá verið að deila um, hvort svo og svo miklar forsendur séu réttar eða réttar ekki. Ef einn aðilinn hefur rétt á síðustu stundu til að koma og segja: Þetta eru blekkingar, — þá ætti þó annar aðilinn og sérstaklega meiri hl. hreppsnefndarinnar, sem þarna er um að ræða, að hafa rétt til þess að koma aftur og svara, hvort þetta séu nokkrar blekkingar. Hvað er það, sem liggur svona mikið á í þessu máli? Er þetta endilega eitthvert prinsip-mál orðið, að það eigi að fara að selja kristfjárjarðirnar? Alþingi hefur þó vísað því frá áður, þegar það var lagt fyrir sem prinsip-mál, þegar átti að gera það að reglu og heimila ríkisstj. að selja allar slíkar jarðir. Ég held þess vegna, að hv. frsm. meiri hl. landbn. hefði bókstaflega átt að fallast á það að vísa þessu máli aftur til n., og ég vil eindregið taka undir till. um það, að slíkt verði gert.

Hins vegar lýkur hv. 2. þm. Norðurl. v, sinni ræðu með þeim orðum, að hér sé hann og þrír með honum, fulltrúar þriggja stærstu þingflokkanna, meiri hl. í þinginu, og þá sé ekki um neitt meira að ræða. Ég kann satt að segja ekki við svona hluti. Þó að þrír menn í einni n. komi sér saman um að mæla með einhverju og afgreiða eitthvað frv. þannig frá sér, að þeir hafi ekki einu sinni rannsakað það almennilega, þá þýðir það ekki þar með, að það sé verið að binda þingflokkana, sem þessir menn eru í, og það um mál eins og þetta, hvort eigi að selja eina jörð eða ekki.

Fyrr mætti nú vera flokksræðið hér á Alþingi, ef það væri komið svo, að enginn maður, sem tilheyri þessum flokkum, megi hafa neina sjálfstæða skoðun eða neina sjálfstæða hugsun, ekki einu sinni um það, hvort almennilega sé gengið frá frv. eða ekki. Ég kann satt að segja ekki við yfirlý singar um, að hér hafi talað fulltrúar þriggja þingflokka og þar með sé málið útkljáð. Mér þykir orðið nokkuð lítið úr allri einstaklingshyggju og öllu einstaklingsfrelsi, svo framarlega sem það er orðið svo. Maður getur skilið þetta, þegar um er að ræða t.d. fjárl., og gengur það þó orðið mjög langt með þau, eða þau mál, sem ríkisstj. gerir að fráfararatriði. En að það geti verið komið svo á Alþingi Íslendinga, að það, hvort einhver smájörð einhvers staðar norður í Skagafirði sé seld og það með lagafrv., sem sé heldur óklárlega útbúið, og þar að auki alls ekki víst, hvort sé mælt með því eða ekki af hálfu hreppsnefndar, að það eigi að vera bundið af hálfu þriggja þingflokkanna, af því að þrír menn úr þeim hafi verið með því, þá þykir mér satt að segja skörin vera farin að færast upp í bekkinn. Ég hef satt að segja alls ekki trúað því, að þeir menn, sem fylgja Sjálfstfl. eða Alþfl, eða Framsfl., litu svo á, að þeir væru bundnir með þessu, enda sýndi það sig líka í atkvgr. hér. T.d. framsóknarmenn litu alls ekki þannig á hér í þd., að þeir væru bundnir í öllu, þó að þeirra maður í n. hefði að miklu leyti svipaða skoðun og hv. 2. þm. Norðurl. v.

Ég held þess vegna, að þetta mál þurfi að athugast miklu betur, í fyrsta lagi í n., en gjarnan líka í d. Í þeim umr., sem fram hafa farið, hefur verið lagt nokkuð mikið upp úr því, að þessi jörð væri kannske ekki sérstaklega mikils virði. Ég hef nú undirstrikað það, að jafnvel þær jarðir, sem oft er verið að ræða um hér og eru í eyði, geta orðið að mjög miklu verðmæti, þó að svo hátti til í augnablikinu, að ekki sé búið á þeim. Þar að auki er vitanlegt, að það eru mörg hlunnindi oft í sambandi við þessar jarðir, sem gera þær mjög dýrmætar líka. En alveg sérstaklega það, sem kemur til með að gera jafnvel þessa jörð, eins og allar aðrar, sem verið er að ræða um, dýrmætar í framtíðinni, það er, að Ísland er óðum að byggjast. Jafnvel þó að eitthvað af jörðum fari í eyði núna, þá kemur það á næstu kynslóðum langt til með að verða albyggt aftur, og fyrst og fremst verður það jörðin, sem verður óskaplega dýrmæt. Menn gætu bara hugsað sér, hvað jörðin — við skulum segja bara hérna við Tjörnina kostaði fyrir 70 árum. Ég veit af einni jörð, sem var seld fyrir gamla eldamaskínu þá, og menn geta bara ímyndað sér, hvers virði það er í dag. Og ef menn hafa eitthvert ofur lítið hugmyndaflug, geta þeir nokkurn veginn gert sér grein fyrir, hvers virði jarðir á öðrum eins stað, öðrum eins framtíðarstað og Skagafirðinum, muni verða eftir ein 60–70 ár.

Hins vegar kom hv. 2. þm. Sunnl. (ÁÞ) inn á það í ræðu, sem hann hélt hér um þetta mál, að hann væri á því, að það væri ekki fyrst og fremst heppilegt, að bændur yrðu að búa á ríkisjörðum, þeir ættu sjálfir að eiga sínar jarðir. Það var alveg rétt, að sú barátta, sem íslenzkir bændur háðu fyrir því að eignast sínar jarðir á síðari hluta 19. aldar og framan af 20. öld, var alveg rétt barátta. Það var nauðsyn fyrir þá að eignast þessar jarðir og láta afnema þá gömlu leiguliðaafstöðu, sem þá var, að tiltölulega fáir menn ættu svo að segja mestallar jarðirnar í landinu og leiguliðarnir byggju við mjög slæm kjör, enda var háð löng og mikil barátta fyrir því á þeim tímum, að bændur gætu sjálfir eignazt sínar jarðir, einmitt til þess að geta búið á þeim. En við skulum aðgæta þá þróun, sem hins vegar hefur orðið nú upp á síðkastið. Þetta var hárrétt þróun þá og er í ýmsum tilfellum enn þá. En hver er þróunin að verða, sem meira og meira gerir vart við sig núna og er að skapa vandamál þeim bændum, sem reyna að búa á sínum eigin jörðum? Þróunin er sú, að við tilkomu kapítalismans á Íslandi fer jarðarverðið sífellt meir og meir að verða kapítalísera, verða nytjað sem auðmagn, og nú er svo komið, að þegar sú bændakynslóð, sem nú er að kveðja, á að fara að afhenda sínar jarðir sínum börnum, þá eru þeir í vandræðum, vegna þess að það er ofviða fjöldanum öllum af þeim, sem við eiga að taka, að eiga að kaupa jarðirnar, þó að það sé af sínum systkinum. Þegar farið er að meta jarðarverðið til svo og svo mikils fjármagns vegna þeirra möguleika, sem í jörðinni kunna að felast, m.a. í framtíðinni og vegna þess, hvað eignarrétturinn á henni getur orðið mikils virði, þá er þetta fjármagn, sem jörðin er metin til, venjulega miklu, miklu meira en það, sem búreksturinn þolir. Ástandið á þorranum af jörðum á Íslandi er það nú, að bóndinn, sem á að reka þessar jarðir, ef hann á að taka við og kaupa jörðina í dag á því, sem kallað er fullt verð, þá sligast hann undir því. Og svo og svo margar jarðir hafa farið í eyði vegna þess, að það er enginn, sem treystir sér til þess að taka við þeim. Sannleikurinn er, að það er að verða alveg nóg fyrir þorrann af bændum eða réttara sagt af afkomendum núverandi bænda að eiga að kaupa húsin, verkfærin og bústofninn, þó að þeir fái jörðina raunverulega ókeypis, sem með núverandi eignarréttarfyrirkomulagi er varla hægt öðruvísi en t.d. að ríkið eigi jörðina, en láti hana helzt ókeypis í erfðaábúð til þess manns, sem ræktar hana og vinnur á henni. Það er orðið þannig í dag, að þessi einstaklingseignarréttur, þegar á hann eru komin öll venjuleg kapítalísk, fjárhagsleg þyngsli, veðskuldir, vextir og allt annað slíkt, þá er það að gera jarðirnar óbyggjandi fyrir þá, sem eiga að vinna á jörðunum. Og þessa þarf að taka tillit til. Það þarf að finna út, hvernig á að gera sérstaklega þeirri ungu bændakynslóð, sem er að taka við núna og fer að taka við á næstu áratugum, kleift að byggja jarðirnar. Og venjulega rís hún ekki undir því að eiga að kaupa þessar jarðir við því verði, sem þar oft og tíðum er reiknað með. Og það er annað, sem kemur þarna inn í líka og er að flæma bændurna, þ.e.a.s. þá, sem eru að vinna á jörðunum, frá þeim. Það er, að fyrir utan að vera grundvöllurinn að landbúnaðarrekstri, þá hafa þessar jarðir ýmis hlunnindi, sem ýmsir menn sækjast eftir af öðrum ástæðum. Það er ekki hvað sízt kunnugt um margar jarðir, að auðugir menn, bæði í Reykjavík og annars staðar, eru að kaupa þær upp, ef það eru sæmilegar laxveiðijarðir, ef það eru hlunnindi í sambandi við þær, og kaupa þær þá upp á miklu hærra verði en t.d. sonur bóndans eða einn af sonum hans gæti borgað fyrir þær til þess að vinna á þeim í þjónustu landbúnaðarins. Og það eru jafnvel dæmi til, að það séu keyptar upp slíkar jarðir og síðan séu bókstaflega jarðirnar látnar fara í eyði, til þess að auðugir menn geti síðan stundað sínar laxveiðar þar í friði og boðið þangað útlendingum. M.ö.o.: það er að verki margs konar brask í sambandi við það auðvaldsskipulag, sem rutt hefur sér til rúms á Íslandi, sem er að flæma bændurna frá jörðunum og gera þeim á einn eða annan máta ókleift að stunda fyrst og fremst landbúnaðarrekstur þar, og ef þessi þróun heldur mjög lengi áfram á Íslandi enn þá, þá förum við að reka okkur á, að það verður ekki framleitt meira að segja nóg af landbúnaðarafurðum handa þeim Íslendingum, sem í landinu búa. Sá einstaklingseignarréttur, sem er bóndanum nauðsynlegur til þess að geta ráðið yfir sinni jörð, verður, eftir að kapítalisminn er farinn að gagnsýra þjóðfélagið, jafnvel oft og tíðum að fjötri á landbúnaðarframleiðslu bóndans vegna brasksins, sem kapítalisminn hefur í för með sér. Þetta er þróun, sem við erum að upplifa, og þetta er þróun, sem margir bændur sáu fyrir, eins og ég hef komið inn á áður, og vildu á ýmsan hátt reyna að afstýra og tryggja þannig sínum afkomendum að geta búið á sínum jörðum. Ég held, að þegar að því kemur, — og það er komið að því sums staðar, — að við lendum í erfiðleikum út af þessu, þá geti eitt af þeim formum, — ég efast ekki um, að einstaklingseignarréttur getur lengi viðgengizt á jörð enn þá, en líka bændum til hagsbóta, — þá er eitt af þeim formum, sem maður ætti að íhuga, hvort ekki gæti átt þarna vel við, það væri ríkiseign á jörðum með erfðaábúð til handa bóndanum og hans afkomanda, sem á jörðinni vill byggja og búa.

M.a. út frá þessu sjónarmiði álít ég, að það væri heppilegt, að ríkið yfirleitt eignaðist allar þær jarðir, sem nú eru að fara í eyði á Íslandi, og bæri ekki að selja þær eyðijarðir, sem það á nú á Íslandi. Ég efast ekki um, að það á eftir, þótt það yrði ekki fyrr en á næstu öld, að verða svo, að þessar eyðijarðir verða allar saman ræktaðar og hér verða þróaðar grastegundir, sem jafnvel á heiðajörðunum koma til með að passa ágætlega við þær. En ég álít, að það væri glapræði að vera búinn að glopra eignarréttinum á þessum eyðijörðum eða möguleikanum til þess að eignast þær út úr höndum samfélagsins. Við tölum um það, að heilir hreppar séu að fara í eyði, t.d. á Vestfjörðum. Ég álít, að ríkið eigi að kaupa upp þessar jarðir, og ég álít heppilegra, að ríkið kaupi þær upp, heldur en einstakir auðmenn í Reykjavík kaupi þær upp til þess að gera þær að skemmtistöðum fyrir sig. Og þess vegna er ég yfirleitt á móti því, að eyðijarðirnar séu seldar, hins vegar ekki á móti því, að þær séu hagnýttar, t.d. til beitar um ófyrirsjáanlegan tíma, meðan ekki er farið að byggja þær aftur, af þeim bændum, sem þurfa á meiri beitijörðum að halda.

Einn bóndi þarf ekki að eiga þann afrétt, sem hann beitir. Og í mörgum tilfellum var það lengi vel svo og er víða, að einmitt beitilöndin eru sameign bæði hreppanna og annarra aðila, og er það langeðlilegast, enda gömul lög okkar, frá þjóðveldinu, lögin um ítölu, sem mæla svo fyrir og ganga út frá því sem forsendu, að það sé þannig. Ég held þess vegna, að við eigum að vera einmitt vegna bændanna og landbúnaðarins mjög íhaldssamir í þeim efnum að láta úr höndum ríkisins eignarréttinn á þeim jörðum, sem ríkið á nú, — það gildir allt annað um afnotaréttinn til svo og svo langs tíma, en eignarréttinn ekki. Ég ætla ekki að fara að endurtaka neitt af því, sem ég sagði í minni fyrri ræðu um þetta mál, en ég held þess vegna, að við eigum ekki að afgreiða þetta mál nú, ef það er knúið fram, að það sé atkvgr. um það nú, þá eigi að fella það. En það er mín till. eða sú till., sem ég vil taka undir, að þessu máli sé nú vísað til hv. landbn. til frekari athugunar á málinu.