18.04.1963
Sameinað þing: 50. fundur, 83. löggjafarþing.
Sjá dálk 1639 í B-deild Alþingistíðinda. (1790)

Almennar stjórnmálaumræður

Gísli Guðmundsson:

Herra forseti. Góðir hlustendur. Í umræðunum í gær bar margt á góma. Eggert Þorsteinsson, hv. þm., upplýsti t.d., að húsnæðislán á vegum ríkisins hefðu ekki náð 20% af íbúðarhúsafjárfestingunni 1959–62. — Magnús Jónsson, hv. samþingsmaður minn, sagðist um eitt og annað segja það, sem honum sýndist sem „sveitamanni”. Ég held, að hann sé sá langbjartsýnasti „sveitamaður”, sem ég hef heyrt tala um búskapinn á þessu ári. Svona bjartsýnismenn og svona ánægða með aðbúðina að bændastéttinni þyrftum við að fá til að taka jarðirnar, sem farið hafa í eyði á þessu kjörtímabili. Búnaðarþing taldi hann ómerka samkomu. Hann gleymdi að geta þess hér í ræðunni, að stjórnin er búin að láta frv. um hækkun ríkisframlaga og lán til hafnagerðar liggja í salti hjá sér síðan á árinu 1961 og að stjórn atvinnubótasjóðs, sem hann er formaður í, varð að eyða fyrir fram helmingnum af tekjum sjóðsins 1964 til þess að geta framkvæmt úthlutun í ár. — Karl Guðjónsson, hv. þm., upplýsti, að Alþb. mundi taka nokkra þjóðvarnarmenn inn á hina síðbúnu framboðslista sína og væri skriflega frá því gengið. Þessi blóðgjöf skiptir sennilega ekki miklu máli. Þjóðvarnarmenn hafa yfirleitt ekki verið þess sinnis að kjósa kommúnista á þing og fært fyrir því rök í blaði sínu. — En Hannibal Valdimarssyni, hv. þm., sem talaði hér áðan og vitnaði í Ólaf Thors og Bjarna Benediktsson máli sínu til stuðnings, stæði sennilega næst að snúa sér til þeirra, sem stóðu að nýsköpunarstjórninni sælu, með spurningar sínar um hugsanlega samvinnu við Sjálfstfl.

Þegar núv. hæstv. ríkisstj. birti viðreisnaráform sín á öndverðu ári 1960, fór mörgum búandmanni líkt og Einari Þveræing forðum, að honum þótti, sem verða mundi þröngt fyrir dyrum. Boðuð var þá í senn af stjórnarvöldum gífurleg verðhækkun erlendra vara, þ. á m. efnivara til framkvæmda og atvinnutækja, t.d. fiskiskipa, vaxtahækkun um þriðjung eða meira, samdráttur lánsfjár, frysting á sparifé byggðarlaganna, stórhækkun á álögum til ríkisins og samræmdar aðgerðir gegn pólitískri fjárfestingu, en svo nefndust á máli stjórnarinnar framkvæmdir ýmsar, sem miðuðu að því að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Hver atvinnustétt skyldi sjá fyrir því sjálf, hvort úr yrði bætt, ef dýrtíðin gengi á hlut hennar. Hraut þá mörgum, sem tíðindin spurðu úr höfuðstaðnum, ómjúkt orð af vörum, en beinskeyttastur var Stefán bóndi og glímukappi í Haganesi við Mývatn norður, þegar hann mælti á mannfundi: „Það er hart, ef það á fyrir okkur að liggja að lifa móðuharðindi af manna völdum.”

Þetta voru fleyg orð og eru enn. Þau bárust inn í þingsal, og það er eins og þau hafi alla tíð síðan verið skráð logaletri fyrir hugskotssjónum þeirra viðreisnarmanna. Hér var að vísu um táknmál að ræða. Bóndinn við Mývatn gerði víst ekki ráð fyrir, að viðreisnarfarganið yrði neinn eldspúandi Lakagígur eða að því mundi fylgja öskufall eiturmengað eða gaddur í búpeningi. Móðuharðindi af manna völdum, sem hann sá hilla undir, voru af öðru tagi, sem sé óáran í landi af illu stjórnarfari. En svo mjög hafa þessi fleygu orð úr Norðurlandi tekið á taugar viðreisnarmanna, að þeim hefur orðið svo sem ósjálfrátt að taka þau bókstaflega, rétt eins og með þeim hefði leynzt beygur um, að raunverulega kynni svo að fara, að landið sviðnaði eins og eftir Skaftárelda. Og hinar feginsamlegu upphrópanir, sem öðru hverju stiga upp frá brjóstum þeirra: Hér eru sko engin móðuharðindi, — minna stundum á hrætt barn, sem finnst það ekki þurfa að vera hrætt lengur. Það leikur meira að segja grunur á, að umkomulitlir menn í Sjálfstfl. hafi stundum gripið til orða Stefáns í Haganesi, þegar þeir voru að troðast undir, og spurt í neyð sinni: Ætlið þið að láta á sannast, að hér verði móðuharðindi af manna völdum? Og dæmi eru til, að þetta hafi dugað engu miður en hinar kröftugustu ræður á Alþingi.

En hefur þá gerzt eitthvað það af manna völdum, sem kalla má óáran af illu stjórnarfari? Já, víst hefur það gerzt. Ég ætla ekki að rekja tölur, það hafa aðrir gert og munu gera. En viðreisnardýrtíðin hefur komið viða þungt niður. Eitt sinn var það sagt, að ekki mætti vega tvisvar í sama knérunn. Hér var vegið þrisvar næstum því samtímis og einu sinni enn í viðbót. Fyrst kom gengisbreytingin, svo tollahækkunin, sem af henni leiddi og söluskatturinn, síðan lánsfjárdýrtíðin og loks gengislækkun númer 2. Þið, sem heyrið mál mitt, vitið sjálf, hvað þetta hefur þýtt í daglegu lífi og starfi og í viðleitni ykkar til uppbyggingar, t.d. á árunum 1960–61, þegar umskiptin voru gleggst. Þeir, sem áttu sparifé í ársbyrjun 1960, vita hver kaupgeta þess er nú. Sunnlenzku bændurnir, sem fengu þá ráðleggingu fyrir 4 árum að draga að kaupa dráttarvél, þangað til búið væri að afnema framsóknarskattana, vita, hvað dráttarvélin kostaði þá, hvað hún kostar í sumar, og hvað hún kostaði í fyrra og í hittiðfyrra.

Það er stundum hægt að sætta sig við að taka á sig byrðar, ef það er óhjákvæmilegt eða árangur sýnilegur. En þetta var ekki óhjákvæmilegt. Hættumerkin, sem áttu að réttlæta viðreisnina, voru sett á svið af sínum meistara og sett víða þar, sem þau áttu ekki að vera. Og árangurinn, sem heitið var, virðist enginn vera, þegar upp er staðið. Það hefur ekki tekizt að skapa stöðugt verðlag. Það hefur verið ófriður á vinnumarkaði. Launakerfi opinberra starfsmanna er hrunið. Ný verðbólgualda er að rísa, eins og glöggt kom fram í skýrslu Seðlabankans nýlega. Fjárlög ríkisins, hitamælir efnahagslífsins, sem voru í 800–900 millj. 1958, eru komin upp í 2200 millj., en framlög til vega, hafna og raforkuframkvæmda, atvinnuaukningarfé og ýmislegt annað, sem til uppbyggingar horfir á landsbyggðinni, hefur ekki hækkað að sama skapi, heldur dregizt aftur úr. Mér dettur ekki í hug að neita því, að ýmislegt þarflegt hafi verið unnað í löggjöf og landsstjórn á þessum árum. En viðreisnin sjálf hefur beðið skipbrot fyrir allra augum. Hún var að margra dómi glæfraspil í öndverðu. Nú er spilið tapað. Það er svo sem ekkert fagnaðarefni. Afleiðingarnar verða ekki umflúnar. En nú er margur sár, sem von er, að hafa verið skyldaður til þess að taka á sig byrði, sem betur væri óborin.

En sem betur fer hefur næstum samtímis verið önnur viðreisn að verki, viðreisn forsjónarinnar. Fyrr á tímum gerðist það stundum í ísaári, að hval rak á land. Hvalreki breytti hallæri í allsnægtir. Nú hefur forsjónin sent okkur metafla á sjónum. Hér kom á land s.l. ár 10 sinnum meiri síld en fyrir 10 árum. Útfærsla landhelginnar sagði til sín. Sjávarafli 1962 var næstum 500 millj. meira virði en 1961, sem þó var metár áður, segir fiskveiðitímaritið Ægir. Þess vegna er mikil atvinna við sjávarsíðuna. Þess vegna hafa safnazt talsverðar fúlgur sparifjár og gjaldeyris í hinum litlu viðreisnarkrónum talið. En það fer áreiðanlega hrollur um margan manninn, ef hann reynir að gera sér í hugarlund, hvernig nú væri ástatt hér og þar, ef viðreisn forsjónarinnar hefði ekki orðið samferða viðreisnardýrtíð ríkisstj., — ef hvalinn hefði ekki rekið.

Þeir eru til, sem hafa ekki notið góðs af síldinni, hvorki beint né óbeint. Ég nefni opinbera starfsmenn t.d. og alveg sérstaklega bændastéttina. En bændurnir, sem nú standa í stríði út af afurðasölulöggjöfinni og til þess að reyna að skapa búum sinum rekstrargrundvöll, vita, hvar skórinn kreppir að. Þeim finnst núv. hæstv. landbrh. hafa gert þeim óþarflega erfitt fyrir ofan á ýmislegt annað. Þeir hafa það sumir fyrir satt, að hann vilji vel, en þeir þekkja líka orð postulans: „Hið góða, sem ég vil, geri ég ekki” o.s.frv.

Einn áhrifamaður Sjálfstfl. í Reykjavík vildi láta fækka bændum um helming. En hættan, sem stafar af fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins, vofir ekki aðeins yfir sveitunum. Hún vofir einnig yfir sjávarbyggðunum, yfir bæ og þorpi, yfir öllum landshlutum, yfir höfuðborginni sjálfri líka, því að ofvöxturinn þar er henni ekki til góðs, heldur þvert á móti. Ef svo heldur fram sem horft hefur um hríð, vofir hætta yfir hinni íslenzku þjóð og sjálfstæði hennar. Landið hefur skapað þjóðina. Það er ef til vill hægt að búa öllum Íslendingum lífsskilyrði í borgríki við sunnanverðan Faxaflóa, en sviplaust alþjóðaandlit borgríkisins hverfur í deigluna. Eftirlátnir munir þeirra, sem einu sinni voru þjóð, verða deild í þjóðminjasafni stórríkis, svo að notað sé tungutak hæstv. menntmrh.

Á árinu, sem er að líða, skynja væntanlega um 4800 íslenzk börn dagsins ljós. Fólksfjölgunin er ör. Árið 1977 ættu Íslendingar að vera 250 þús., um næstu aldamót fram undir 400 þús. Aldrei hafa verið aðrir eins möguleikar og nú til þess að byggja þetta land allt fyrir ört stækkandi þjóð á öld hraðvaxandi tækni.

Dægurmálin eru mörg og sum hitamál að vonum, en mál málanna fyrir þessa þjóð nú og á komandi árum er að byggja þetta land og hvernig það verði gert. Og það eru því miður ekki öfl þjóðlegrar vakningar, landnáms og uppbyggingar landsbyggðar, sem stýra stjórnarskútunni, sem nú stendur á skerinu. Stýrimenn, sem þar eru um borð, líta á farkost sinn sem kænu smáríkis, sem bjarga verði upp á þiljur hafskips, er sjóana stærir. Þeir vænta sér, að því er virðist, fremur samúðar í vaxandi borg en í vaxandi landsbyggð. Þeir hafa nú af miklu tillitsleysi notað þingrofsvaldið til þess að ákveða kjördag svo snemma, að í sumum landshlutum getur verið áfella von, hvenær sem er, og bændur bundnir við að bjarga landsfé, svo sem dæmi sanna. Þetta gera þeir til þess að reyna að forða stjórninni frá vissum óþægindum fyrir kosningar, en segjast gera það vegna síldarsjómanna, sem augljóst er að geta samt verið komnir út á mið þennan dag, ef reynt verður að taka síldina snemma fyrir Norðurlandi. Með sama tómlæti hafa þeir nú vísað frá þinginu lagafrv. okkar framsóknarmanna um að verja ár hvert fastákveðnum hundraðshluta af ríkistekjunum til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, vísað því frá með þeim rökstuðningi, að það sé óþarft. Með sama tómlæti neita þeir að fela ríkisstj. að láta gera áætlun um að ljúka rafvæðingu landsins á næstu fimm árum, eða fyrir 1969. Af sama tómlæti beita þeir sér gegn því, að þingið taki afstöðu til ýmissa annarra mála, sem eru lífshagsmunamál fyrir landsbyggðina, eða fella þau og halda fast við þær breytingar til óþurftar á ýmiss konar umbótalöggjöf, sem gerðar voru í upphafi viðreisnarinnar, þó að viðreisnin sé strönduð hvort eð er.

Við skulum vona, að forsjónin, sem gaf okkur síldina, sem dró úr afleiðingum viðreisnardýrtíðarinnar, láti ekki hinn óhagstæða kjördag valda óhöppum. Og við, sem viljum setja það öllu ofar í opinberum málum á þessari stundu, að Íslendingar haldi áfram að byggja þetta land allt, sem feður og mæður helguðu þjóðinni með byggð sinni, lífi sínu og starfi öld fram af öld, og að tryggt verði þjóðlegt sjálfstæði þess, við skulum ekki hafa hugann við það eitt að deila á óhappaverk liðins tíma og þá, sem að þeim stóðu. Slíkt er að vísu þarft verk og gagnlegt, en mestu máli skiptir þó hin jákvæða barátta, hið skapandi starf, hinn skapandi vilji. Þetta er umr. á Alþingi, en líka útvarp til alþjóðar, raunverulega fyrsti fundur kosningabaráttunnar, sem hafin er.

Þú ungi Íslendingur, karl eða kona, sem gengur að kjörborðinu í fyrsta sinn, þú og þínir eiga að erfa landið og hin fiskauðugu mið, sem þjóðin hefur átt í 1100 ár og á enn, erfa það og eiga, „þegar grónar grafir skýla gráum hærum nútímans”. Glataðu því ekki. Þetta er á tækniöld eitt bezta land í heimi. En þeim, sem eiga þetta land og bera ábyrgð á því, er ekki nóg að vera á móti einu og öðru. Að vilja eitthvað sjálfur og sýna það í verki, það er það, sem máli skiptir.

Og nú vil ég að lokum beina máli mínu til ykkar allra, sem á mig hlýðið í öllum landsins byggðum, hvort sem þið eruð í þéttbýli eða strjálbýli, við sjó eða í sveit, og einnig ykkur, sem í borginni búið og viljið framtíð þessara byggða, — hverjum sem þið hafið áður veitt lið, — til ykkar allra, sem viljið af alhug þjóðlegt og sjálfstætt Ísland fyrir alla Íslendinga og ætlið ykkur og niðjum ykkar að byggja það, ykkur, sem eigið þann stórhug og trú, sem þarf til að virkja sjálfan Dettifoss, til að efla leiðandi höfuðstaði í landsfjórðungum, til að byggja framtíðarhafnir við hæfi hinna fiskisælu miða og framtíðarvegi um landið, til að koma því í kring, að Íslendingar sjálfir smíði sín skip og efli hér heimsmarkaðsiðnað, og til að rafvæða þá byggð, sem bíður síns tíma: Þetta, sem fyrir ykkur vakir, eru ekki hugarórar. Þetta er sú framtíð, sem Ísland á eða enga ella. Látið hina tómlátu og hina lítiltrúuðu á framtíð Íslands sigla sinn sjó á sinni kænu eða herða upp hugann. Í Framsfl. og í samstarfi við hann er ykkar vettvangur. Til þess var Framsfl. stofnaður nálega samtímis fullveldinu að vera fyrir alþýðu þessa lands það, sem nafn hans bendir til — óháður auðvaldi og útlendum ismum eða kreddukenningum, sem hafa bergnumið margan góðan dreng. Hann á að vera ykkar flokkur. Veitið honum brautargengi. Eflið með ykkar liðsemd og ykkar góða vilja kraft Framsfl. til styrkrar og þjóðhollrar forustu á örlagatímum. — Góða nótt.