18.03.1963
Neðri deild: 55. fundur, 83. löggjafarþing.
Sjá dálk 584 í C-deild Alþingistíðinda. (2440)

200. mál, fiskveiðar í landhelgi

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason):

Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að halda áfram pexi við hv. þm. um það, hver sé raunveruleg skoðun ríkisstj. á rétti útlendinga til þátttöku í íslenzkum atvinnurekstri, í íslenzkum fiskiðnaði. Ég vona, að öllum hv. þm. sé orðið algerlega ljóst, hverjar eru skoðanir ríkisstj. í þessum efnum. Þeim var skýrt og ég vona skilmerkilega lýst í skýrslu ríkisstj. á s.l. hausti. Nokkur ummæli úr þeirri skýrslu hef ég lesið, og þau taka af öll tvímæli um það, að fyrir ríkisstj. hefur aldrei vakað að áskilja útlendingum nein óeðlileg réttindi til þátttöku í íslenzkum fiskiðnaði eða íslenzkum fiskveiðum. Þeir fyrirvarar, sem þar voru gerðir, þegar málið var rætt sérstaklega og ýtarlega, voru svo ljósir, að engum góðviljuðum manni ætti að vera þörf á nokkurri tortryggni í þeim efnum. Er svo útrætt um þetta atriði af minni hálfu, og raunar hefði ég ekki staðið upp aftur einu sinni enn, ef hv. þm. hefði ekki í síðustu ræðu sinni viðhaft ummæli, sem eru mjög alvarlegs eðlis og brýna nauðsyn ber til að leiðrétta skýrt og skilmerkilega.

Hv. þm. virtist enn vilja gera það að uppistöðu ádeilna sinna á ríkisstj., að hún hafi ætlað að gerast fullgildur aðili að Efnahagsbandalaginu á sumrinu 1961. Þannig hafi menn orðið að skilja fsp. hennar til ýmissa hagsmunasamtaka um, hvort þau teldu réttmætt eða nauðsynlegt, að Ísland sækti um einhvers konar aðild að Efnahagsbandalaginu. Á það litla samhengi í rökum, sem hér er um að ræða, hafði ég bent í ræðu minni áðan. Þetta endurtók hv. þm. nú, og nú bætti hann við þeirri yfirlýsingu, sem ég tel óhjákvæmilegt að neita. Hann sagði: Það, sem kom í veg fyrir, að ríkisstj. legði inn umsókn um fulla aðild, — og það hefur aldrei verið rætt sérstaklega, — var ekki það, að ríkisstj. skipti um skoðun á málinu, að hún sjálf hyrfi frá vilja sínum til að gerast fullgildur aðili, heldur hitt, að tveir ráðh. fengu það álit þýzku ríkisstj. í Bonn, þegar þeir fóru þangað til viðræðna við hana, að Íslendingar fengju ekki fulla aðild, þó að þeir sæktu um hana.

Hér er málum blandað á mjög alvarlegan hátt. Það, sem gerðist í viðræðum okkar hæstv. fjmrh. við efnahagsmálaráðherra Þýzkalands og embættismenn hans, var m.a., að við gerðum grein fyrir þeirri skoðun íslenzku ríkisstj., að full aðild Íslands að Efnahagsbandalaginu kæmi ekki til greina. Svo mjög er málum blandað í þessum ummælum hv. þm. Það atriði, sem við beindum fsp. um til þýzku ríkisstj. eða til þýzka efnahagsmálaráðh. og hans embættismanna, var það, hvaða leiðir þýzka ríkisstj. og hennar sérfræðingar teldu koma til greina til að leysa þann vanda, sem Íslendingum óneitanlega væri á höndum, ef Bretland og nær öll ríki Vestur-Evrópu fengju inngöngu í Efnahagsbandalagið. Við þessu fengum við ýmis svör og margar mjög gagnlegar upplýsingar. Það var skýrt fram og til baka, hvað falizt gæti í aukaaðildarsamningi og hvað falizt gæti í tollasamningi. En við Íslendingarnir létum að sjálfsögðu aldrei í ljós neina skoðun um, hvað við teldum eða íslenzka ríkisstj. teldi bezt samrýmast íslenzkum hagsmunum í þessu efni, enda höfðum við, sem í Bonn vorum, ekkert umboð til slíks, enda ekki við því að búast, þar sem ríkisstj. og Alþingi var ekki búið að taka neina endanlega ákvörðun í málinu. En við höfðum alltaf gert ráð fyrir því, að endanleg ákvörðun í þessu máli yrði í hendi Alþingis sjálfs. Það er því algerlega úr lausu lofti gripið, að nokkuð það, sem gerðist í Bonn, hafi haft nokkur áhrif á það, að umsóknin um tengsl við Efnahagsbandalagið eða einhvers konar aðild að því yrði lögð fram.

Þessar fsp., sem við beindum til þýzku ríkisstj. og hennar embættismanna og fengum ýmis góð og gagnleg svör við, styrktu hins vegar skoðun íslenzku ríkisstj. á því, að það lægi ekkert á, að ríkisstj. og Alþingi tækju ákvörðun sina í málinu. Við fengum þær mikilvægu upplýsingar um stöðu samninganna við Breta og aðrar þjóðir, að okkur í íslenzku ríkisstj. virtist augljóst, að við þyrftum ekki að taka ákvörðun alveg á næstunni, og af því drógum við, að því er ég tel, þá sjálfsögðu og skynsamlegu ályktun að hafast ekki að, heldur biða enn átekta. Og ég skil ekki í öðru en allir hv. þm. geti nú verið sammála um, að sú ákvörðun var rétt.

En að því er varðar spurninguna um, hvort það hafi verið rangt eða hvort það hafi sýnt mikla léttúð, hvort það hafi verið allt að því glæpsamlegt að hugleiða það á miðju ári 1961, þegar Bretar höfðu sótt um fulla aðild og hvert ríkið af öðru sótti um ýmist fulla aðild eða aukaaðild að Efnahagsbandalaginu, — hvort það hafi verið rangt af ríkisstj. að hugleiða þá, hvort Íslendingar ættu ekki að reyna að skapa sér hliðstæða samningsaðstöðu við borð Efnahagsbandalagsins og t.d. Norðmenn höfðu ákveðið að afla sér með umsókn um fulla aðild, þá vildi ég aðeins láta þessa getið: Framsfl. hefur aldrei dregið dul á það, heldur þvert á móti látið það skýrt í ljós og hafði gert það fyrir mitt ár 1961, að hann teldi viðskiptahagsmuni Íslendinga í Vestur-Evrópu vera svo mikla og hann teldi tengslin, menningartengslin og stjórnmálatengslin, jafnvel hernaðartengslin, við þjóðirnar í Vestur-Evrópu svo mikilvæg fyrir Íslendinga, að til þess mætti ekki koma, að við einangruðumst frá Vestur-Evrópuþjóðunum. Þess vegna væru tengst Íslendinga við hið stækkaða Efnahagsbandalag Íslendingum beinlínis lífsnauðsyn. Þetta var skoðun Framsfl., eins og hún kom fram bæði opinberlega og í þeim viðræðum, sem ráðh. ríkisstj. áttu við aðalforustumenn Framsfl. Þessi skoðun kom greinilega fram, bæði opinberlega og í þessum viðræðum. Og ég verð að segja, að ég mat mjög og met enn mjög þá ábyrgðartilfinningu, sem kom fram í þessari afstöðu. En fyrst það var skoðun Framsfl., að tengsl við Efnahagsbandalagið væru nauðsynleg, án þess að flokkurinn þá hefði gert sér skýra grein fyrir því, í hvaða formi tengslin ættu að vera, því að þá höfðu þær hugmyndir, sem hann nú heldur fastast fram, ekki enn fæðzt í höfðum forustumanna Framsfl., — en fyrst þeir voru þeirrar skoðunar, að tengsl við Efnahagsbandalagið væru nauðsynleg, varð auðvitað með einhverjum hætti að fá upplýsingar um, með hvaða hætti slík tengsl gætu orðið. Á þessum tíma var það svo, að almennt var talið, að ógerningur væri að fá nokkrar viðræður við Efnahagsbandalagið án þess að leggja fram umsókn um aðild. Það var skilið þannig, að umsókn yrði að vera annaðhvort um fulla aðild eða aukaaðild. Aðeins ein þjóð gerði annað. Við hana fóru aldrei fram neinar viðræður. Það voru Portúgalar. Hún lagði fram umsókn um tengsl við bandalagið án þess að skilgreina, hvort tengslin ættu að vera í formi fullrar aðildar eða aukaaðildar. Þetta hefði að sjálfsögðu líka komið til greina fyrir okkur. En allar þær þjóðir, sem töldu sér lífsnauðsyn að varðveita viðskiptahagsmuni sína í Vestur-Evrópu, urðu að leggja fram einhvers konar umsókn í Brussel.

Það var þetta vandamál, sem við í ríkisstj. sáum, að okkur var á höndum, og það vildi ég segja og það vildi ég undirstrika, að ef fylgja átti stefnu Framsfl. í málinu, sem líka taldi tengsl við Efnahagsbandalagið nauðsynleg, til þess að framfylgja þeirri stefnu var einnig nauðsynlegt að leggja fram umsókn í Brussel, svo að það var ekki aðeins til þess að ná markmiðum ríkisstj., sem eðillegt var að telja einhvers konar umsókn nauðsynlega á árinu 1961, heldur einnig til þess að ná markmiðum Framsfl. Þess vegna verð ég að segja, að það kemur úr hörðustu átt, að okkur sé sífellt mætt með brigzlum í sambandi við þessa umsókn um aðild, vegna þess eins, að hún hlaut á þeim tíma að teljast nauðsynleg til þess að ná því markmiði, sem þá var okkur í ríkisstj. og Framsfl. sameiginlegt markmið, þó að síðan hafi ýmsir hlutir gerat, sem greint hafi á milli okkar og ég skal ekki fjölyrða um.

Hins vegar leiddu þær viðræður, sem við tveir íslenzkir ráðh. áttum haustið 1961 ásamt embættismönnum og sendiherrum og ég ásamt embættismönnum og sendiherrum vorið og sumarið 1962 við stjórnir annarra efnahagsbandalagsríkja og sjálfa framkvæmdastjórnina í Bonn, hins vegar leiddu ýmsar upplýsingar, sem í þessum viðræðum fengust, til þess, að við komumst að þeirri niðurstöðu, að við gætum fengið þær litlu viðræður, sem við töldum okkur nauðsynlegar á þessu stigi, án þess að hafa iagt fram nokkra umsókn um aðild að bandalaginu, og þess vegna var það aldrei gert. Við höfðum aldrei hugsað okkur neinar samningaumr. við bandalagið, heldur aðeins að fá hjá bandalaginu upplýsingar. Þegar við fengum sumarið 1962 þau svör í Brussel í viðræðunum við forustumenn Efnahagsbandalagsins, að þessar upplýsingar gætum við fengið án þess að leggja fram aðildarumsókn eða tengslaumsókn, gerðum við það að sjálfsögðu ekki. Enn sem fyrr held ég, að dómur sögunnar um hegðun okkar í þessu efni verði sá, að hún hafi verið skynsamleg og hún hafi verið varfærin, að hér hafi ekki verið hrapað að neinu, ekki flanað að neinu, heldur tekin raunhæf og ábyrg afstaða með íslenzka hagsmuni í huga. Og þeim mun ástæðulausara tel ég af Framsfl. nú að reyna að halda áfram að sá tortryggni í huga þm. og þjóðarinnar varðandi afstöðu og aðgerðir íslenzku ríkisstj. í málinu, því að ég tel allt, sem gerzt hefur í málinu seinna, hafa staðfest það, að sú stefna, sem ríkisstj, fylgdi, sú stefna að bíða átekta og sjá, hvað sæti, hafast ekki að, leggja fram enga umsókn, sú stefna var rétt og þjónaði vel íslenzkum hagsmunum.