19.12.1962
Sameinað þing: 24. fundur, 83. löggjafarþing.
Sjá dálk 457 í B-deild Alþingistíðinda. (322)

1. mál, fjárlög 1963

Eysteinn Jónsson:

Herra forseti. Ætlunin var að mæla hér nokkur orð fyrir brtt., sem við flytjum saman fjórir þm. Austf. Því miður eru þær nú ekki komnar á borð hv. þm., en eru víst rétt ókomnar, en ég ætla samt að leyfa mér að mæla fyrir þeim og reyna að gera það þannig í fáum orðum, að ekkert tjón verði af því, þó að menn hafi þær ekki núna fyrir framan sig.

Það eru fyrst vegir. Við leggjum til, að til Bakkafjarðarvegar verði veittar 50 þús. kr. Til þessa vegar hefur ekki verið veitt nú um sinn, en mikil þörf á endurbótum á þessari leið í Skeggjastaðahreppi í Norður-Múlasýslu, og gerum við till. um 50 þús. kr. í þessu skyni.

Þá er næst till. um að hækka framlag til vega í Vopnafirði um 200 þús. kr., en eins og stendur eru 200 þús. kr. veittar í þessa vegi á fjárlfrv., og er það sama fjárhæð og veitt var til þessara vega 1958. Sjá allir, hve gífurlega hefur verið lækkað framlag til veganna í þessari sveit á þeim tíma með því að láta fjárhæðina standa óbreytta. En nú hagar þannig til þarna, eins og víðar, að mjólkurframleiðsla er mjög að aukast og þar með mjög þörfin fyrir vegi, sem geti verið nothæfir allan ársins hring. Hér hefur því farið saman stórlega minnkað framlag til vegagerðar, en jafnframt stóraukin þörf fyrir vegina. Því stingum við upp á, að þessi fjárhæð verði hækkuð um 200 þús. kr.

Þá koma næst till. um að leggja 100 þús. kr. í hvern þeirra fjögurra vega, sem ég nú mun greina, þ.e. Jökulsárhliðarveg, Hróarstunguveg nyrðri, Hróarstunguveg eystri, sem er á austurbakka Lagarfljóts, þótt hann sé kenndur við Hróarstungu, og Hjaltastaðaveg í Hjaltastaðaþinghá. Til þessara vega er ekki einn einasti eyrir á fjárlfrv., eins og það er nú, en í öllum þessum sveitum er þannig ástatt, að vegir eru afar slæmir og hafa lítt eða ekki verið endurbættir nú síðustu árin, en í öllum þessum sveitum er mjög vaxandi mjólkurframleiðsla og stóraukin þörf fyrir vegi, sem hægt sé að fara allan ársins hring. Ástandið í þessum efnum er sannast að segja meira en bágborið, og viljum við vonast eftir því, að hv. þm. sjái sér fært að ljá þessum till. lið.

Þá er næst till. um að leggja 100 þús. kr. til Borgarfjarðarvegar. Þetta er vegurinn innansveítar í Borgarfirði eystra, en þar er ákaflega mikil þörf á betri vegum en þar eru nú, og hefur lítið verið að unnið nú um sinn. Er það okkar till., að úr því verði bætt með 100 þús. kr. framlagi.

Þessir vegir, sem ég nú hef greint, eru allir í Norður-Múlasýslu.

Kem ég þá að vegunum í Suður-Múlasýslu, sem víð flytjum brtt. um. Er þá fyrst svonefndur Vaðlavíkurvegur, sem liggur frá Eskifirði og út í Vaðlavík um Helgustaðahrepp. Í þennan veg er ekkert veitt á fjárlfrv., eins og það nú liggur fyrir, og leggjum við til, að til þessara vega verði lagðar 100 þús. kr. Það var sú venja að veíta nokkuð árlega til þessa vegar, þangað til nú fyrir örfáum árum, að því var hætt, og var ekkert lagt til þessa vegar s.l. ár, en nú leggjum við til, að þar verði upp tekinn þráðurinn, sem frá var horfið.

Þá leggjum við til, að til Vattarnesvegar gangi 50 þús. kr., en þetta er leiðin af Fáskrúðsfjarðarveginum sunnan Reyðarfjarðar út í Vattarnes, sem er fiskimannabyggð við Reyðarfjörðinn sunnanverðan og raunar rekinn þar nokkur landbúnaður líka. Vegarspottinn þangað af Fáskrúðsfjarðarveginum er með öllu óviðunandi, en þar að auki kemur til, að í framtíðinni er gert ráð fyrir, að vegurinn liggi með sjónum áfram þessa leið til Fáskrúðsfjarðar, þannig að þetta fé kemur að fullu gagni einnig á alfaraleiðinni, sem verður með tímanum, jafnframt því sem það mundi bæta nú þegar nokkuð úr því erfiða ástandi, sem er á Vattarnesi sjálfu að þessu leyti.

Þá leggjum við til, að hækkað verði framlag til Fáskrúðsfjarðarvegar um 100 þús. kr., en það hefur nú um sinn verið lagt mjög lítið til þessa vegar. Hann er milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar. Kaflar í honum eru mjög slæmir og með öllu óviðunandi, og snertir það lika samgöngur innansveitar ekkert siður en á milli kauptúnanna og möguleika manna til þess að komast í kaupstaðina beggja vegna, annars vegar til Reyðarfjarðar og hins vegar að Búðum í Fáskrúðsfirði. En á þessum slóðum fara fram flutningar á landbúnaðarafurðum í þorpin, fyrir utan það, sem þessi vegur tengir saman þorpin sjálf og er hluti af aðalleiðinni með sjónum á Austfjörðum. Við leggjum til, að 100 þús. kr. verði lagðar fram til að hækka þá litlu fjárveitingu, sem er í fjárlagafrv.

Þá leggjum við til, að framlag til Stöðvarfjarðarvegar verði hækkað um 140 þús. kr. Til hans eru ætlaðar 410 þús. í frv., en þetta er leiðin áfram suður á bóginn frá Fáskrúðsfirði suður með fjörðunum, sem nú hefur verið tengd við Breiðdalinn og þar með við aðalleiðina suður eftir lengra. Sá er hængur á, að á þessari vegargerð hvíla mjög verulegar skuldir, nokkru meiri skuldir en nemur framlaginu, sem til hans er nú í fjárlfrv. Og þótt nú hafi verið gert fært á milli Breiðdalsvíkur og Stöðvarfjarðar, en þar var haft á þessari leið, þá er ekki því að leyna, að viða á leiðinni á milli Breiðdals og Fáskrúðsfjarðar eru slæmir farartálmar. Má þar t.d. nefna læk einn, sem gerist mönnum mjög örðugur við Vík í Fáskrúðsfirði, og annan slæman farartálma á leiðinni við Hafnarnes, svokallaða Garðsá, sem einnig mundi verða lagfærð með framlögum af vegafé. Er ekki því að leyna, að þessi hækkun, sem við stingum upp á, er að sumu leyti miðuð við, að hægt væri að bæta úr þessum ágöllum, sem við óttumst að ekki verði mögulegt, ef fjárveitingunni verður haldið eins og hún er á frv. Hér er um mjög slæma farartálma að ræða, auk þess sem vegurinn er náttúrlega afar ófullkominn á stórum köflum þar að auki.

Þá kemur næst till. um að hækka framlag til vega í Breiðdalnum: annars vegar að veita 50 þús. kr. til vegagerðar í Norðurdal í Breiðdal og hins vegar að hækka þá fjárhæð, sem ætluð er til vega í Breiðdal annars staðar, um 50 þús. kr. Þannig er ástatt, að vegír í þessum dal, sem er myndarleg sveit og raunar tveir dalir, þótt í daglegu tali sé kallaður Breiðdalur einu nafni, eru afar ófullkomnir og valda miklum erfiðleikum. Hefur framlag til veganna í dalnum verið lækkað frá því, sem það var orðið fyrir nokkrum árum. Það var klipið af því og látið að vísu ganga til að leggja í þetta haft, sem ég var að lýsa áðan, á milli Stöðvarfjarðar og Breiðdalsvíkur. En vegirnir í þessum dal máttu alls ekki við því að missa neitt, og var því illa farið, að framlag til þeirra skyldi nokkru sinni vera lækkað, hefði þurft að fá að standa a.m.k. eins og það var. Þessar till. tvær eru fram komnar í því skyni að rétta hlut þessa byggðarlags ofur lítið að þessu leyti til.

Þá er næst Berufjarðarvegur. Það er leiðin úr Breiðdalnum og áfram suður á bóginn inn fyrir Berufjörð og kölluð þessu nafni til Djúpavogs. Þetta er mikil vegalengd og grýtt og erfið strönd um að fara og ástand vegarins á þessum slóðum hið versta. Þetta er hluti af aðalþjóðleiðinni umhverfis landið. Þessi kafli úr Breiðdalnum og suður til Lónsheiðar, sem heitir Berufjarðarvegur og Geithellnavegur, sem við höfum tillögu um líka, sem ég kem að næst á eftir, — þessi kafli er þannig, að svo búið getur alls ekki lengur staðið og ekkert réttlæti heldur í því, þar sem þetta er á aðalleiðinni umhverfis landið og er einn versti kafli á allri leiðinni.

Þetta er ekki aðeins kjördæmamál. Þarna ferðast fjöldi manns hvaðanæva að af landinu eftir þessari leið, eins og gefur að skilja, og það hefur mikla almenna þýðingu að fá þessa leið í betra horf. Eins og sakir standa núna verða menn oft fyrir töfum á ferðalögum sínum og skemmdum á farartækjum vegna þess, hve þarna er enn þá illa frá vegunum gengið. Sérstaklega kemur til, að þarna er urmull af lækjum, sem þarf rennur á, sem kostaðar eru af vegafé. Hefur verið svo lítið framlag til þessara vega nú lengi, að það hefur alls ekki verið mögulegt að ná vatninu af veginum, svo að við sé hægt að una. Ef þessi till. yrði samþykkt, mundi þarna verða 490 þús. kr. framlag til vegarins. Röðin er raunverulega komin að því að gera þarna talsvert átak, það er ekkert um það að villast. Hygg ég, að hv. þm. mundu sannfærast um það, ef þeir hefðu ástæðu til að kynna sér málið sjálfir.

Næst er svo Geithellnavegur. Það er framhaldið frá Djúpavogi og suður að Lónsheiði. Má segja alveg nákvæmlega sama um þessa leið í aðaldráttum og ég greindi frá varðandi veginn inn fyrir Berufjörðinn. Leggjum við því til, að þessi fjárhæð, sem til þessa vegar á að ganga, verði hækkuð upp í 390 þús., með sams konar rökum, en þessum fjárveitingum er skipt í tvennt, vegna þess að ástand Geithellnavegar frá Djúpavogi og suður í Álftafjörðinn er svo slæmt, að það væri alls ekki verjandi að setja þetta í eina fjárhæð og láta vinna fyrir það allt saman inn fyrir Berufjörðinn norðan Djúpavogs. Því verður að skipta þessu og bæta úr á báðum leiðunum því allra versta. Sumar torfærurnar, sem enn eru ekki komnar í lag á Geithellnaveginum t.d., eru þannig, að það væri ekki forsvaranlegt að láta þær bíða. Þess vegna verður að halda áfram að tvískipta þessari fjárveitingu, þótt hún eigi öll að ganga í þennan hluta aðalleiðarinnar, en kaflinn um Breiðdal og Berufjörð og suður til Lónsfjarðar er einn af þeim örfáu á aðalleiðinni, sem ekki eru komnir í sæmilegt horf. Ég vil biðja menn að taka eftir þessu, vegna þess að af því leiðir, að hér er ekki aðeins um sérmál þessa fólks að ræða, sem þessar byggðir skipar, heldur almennt samgöngumál, sem kemur öllum landsmönnum við.

Þetta var um vegina í Suður-Múlasýslu.

Þá koma loks vegir í Austur-Skaftafellssýslu. Og er þá fyrst, að við leggjum til, að framlag til Mýravegar verði hækkað um 100 þús. kr. Þetta er vegurinn suður frá nýju brúnni á Hornafjarðarfljóti og heitir Mýravegur. Það varð auðvitað að breyta veginum í sambandi við nýju brúna og ekki enn þá komið í verjandi horf sambandið við hana syðra megin, og er þetta ætlað til að bæta úr því.

Þá er í Suðursveitinni, næstu sveit fyrir sunnan Mýrarnar, þar stingum við upp á, að hækkað verði framlagið um 100 þús. kr., og höfum þá í huga ákveðinn kafla á leiðinni, sem er nálægt Hestgerði í þeirri sveit, en þar er allmikið óunnið. Við förum ekki stærra í þetta en að stinga upp á 100 þús. kr. í þessu skyni.

Þá er loks í þessari sýslu öræfavegur. Til hans eru ætlaðar 110 þús. kr. í fjárlfrv., en við leggjum til, að það verði hækkað um 100 þús. kr., þannig að í þetta byggðarlag fari 210 þús. Sannast að segja er ekki vansalaust að okkar dómi að ætla minna til veganna í Öræfunum.

Ég hygg, að flestir geri sér grein fyrir því, hvað öræfabyggðin er merkileg byggð á margan hátt. Þjóðin ætti að sýna metnað sinn í því að standa fast með því fólki, sem byggir þetta sérstæða og merkilega byggðarlag. Það væri stórfellt þjóðartjón, ef t.d. til greina kæmi, að slík byggð legðist í eyði. Því finnst okkur, að það ætti að leggja meira til veganna þar en fyrirhugað er í frv.

Ég veit ekki, hversu margir þm. hafa komið í Öræfin. Ég ætla ekki að reyna að lýsa þeim fyrir mönnum. Þetta er mikill töfraheimur að öllu leyti, og það er ekki aðeins, að Öræfingar sjálfir þurfi á vegum að halda, heldur fara menn hundruðum saman árlega eins konar pílagrímsferðir sér til sálubótar í öræfin á sumrin. Þurfa menn sannarlega á því að halda að geta komizt þar fram og aftur um byggðarlagið án þess að þurfa að hætta lífi og limum eða verða fyrir óeðlilegum töfum og skakkaföllum.

Kem ég þá að brúnum. Fyrst tel ég þá till. um að leggja 700 þús. kr. til að brúa Kotá í Öræfum. Þessi á, Kotá í Öræfum, er hið mesta foraðsvatnsfall og hefur flæmzt þar um stóra spildu, rótað upp jörðinni og eyðilagt gífurlegt landflæmi. Auk þess er hún hinn allra versti farartálmi og oft og tíðum furðulegt, að takast skuli að brjótast þar yfir á bifreiðum og stundum náttúrlega alls ómögulegt. Það er sjálfsagt eingöngu vegna þess, hversu mikið er þarna af stórfenglegum vatnsföllum, að ekki er búið að brúa þessa á. Það mundi vafalítið vera búið að brúa hana víðast hvar annars staðar, þar sem í færri horn er að líta varðandi vatnsföllin. Ég hygg satt að segja, að ættu hv. alþm. kost á því að sjá Kotá í slæmu skapi, mundu þeir ekki hika lengi við að greiða atkvæði með þessari till. um fjárveitingu til að koma henni undir brú. Auk þess sem hér er um stórkostlegt samgöngubótamál að reeða, sem ekkí aðeins snertir Öræfinga, heldur líka alla þá pílagríma, sem ég var að lýsa áðan, þá bætist við, að ef Kotá yrði brúuð og hlaðnir að henni veggir stórir, eins og farið er að tíðkast, þá mundi koma í gagnið ú næstu árum stórkostlegt landflæmi, sem áin fram að þessu hefur eyðilagt af og til og eiginlega jafnóðum og því hefur farið eitthvað fram. Ég kann ekki að lýsa því, hversu mikið land það yrði, sem þarna kæmi upp, ef svo mætti segja, en ég er ekki í vafa um, að það yrði nægilegt margra jarða land,

það yrði nægilegt land fyrir mörg býli. Samhliða því sem hér er samgöngumál, þá er einnig um stórkostlegt landnám að ræða, raunar eins og orðið hefur í þessum sveitum mörgum við brúargerðirnar. Það hefði verið gaman og gagnlegt, ef hv. þm. hefðu getað séð t.d. það, sem gerzt hefur í þessu tilliti í Lóni, þegar Jökulsá í Lóni vár brúuð, og við Hornafjarðarfljót. Það má segja, að friðað hafi verið frá vatnagangi margra hreppa land. Það mætti koma upp mörgum byggðarlögum á því landi, sem frelsað hefur verið með fyrirhleðslunum við þessar ár. Það hafa ekki aðeins verið samgöngumál að brúa þessi vatnsföll í Skaftafellssýslu, sem flæmast um allt, heldur stórfellt landnám. — Þetta var nú um brú á Kotá. Hún kostar eina milljón, brúin. Við höfum nú ekki farið frekar í en að stinga upp á, að veittar yrðu í þessu skyni 700 þús. kr. Það er ekki alveg nægilega mikið fyrir brúnni, en kannske mundu verða einhver ráð að kría út til bráðabirgða það, sem á vantaði, ef þessi fjárhæð yrði samþ.

Þá bregð ég mér aftur norður í Vopnafjörð í sambandi við brúamálin og bendi ú, að við flytjum till. um að brúa Vesturdalsá í Vopnafirði hjá Ytri-Hlíð. Vesturdalsá er mikið vatnsfall og rennur á kaupstaðarleið Vopnfirðinga, sem eiga heima í innanverðum Vesturdal. En þannig háttar, að þeir, sem búa í innanverðum Vesturdalnum, eiga ekki aðra tiltæka akleið í kaupstaðinn en yfir þessa óbrúuðu á. Það er vegna þess, að vegur liggur aðeins öðrum megin í dalnum, en vegur er ekki kominn norðan megin í dalnum. Verða menn því að brjótast yfir ána á kaupstaðarleið sinni. En þarna er mikil og myndarleg byggð, mjög myndarleg byggð og óvenjulega vel búið, eins og raunar yfirleitt í Vopnafirði, því að þar er byggðin mjög til fyrirmyndar, og væri sannarlega ástæða til að hlaupa undir bagga með þessu fólki með því að brúa Vesturdalsána. Það kostar 780 þús. kr.

Nú man ég, að ég gleymdi að geta um það áðan, í sambandi við það, sem ég sagði um Austur-Skaftafellssýslu og brúna á Kotá, að það er ekki á fjárlfrv. ein einasta króna til brúargerða í Austur-Skaftafellssýslu. Það er sennilega í fyrsta skipti um nokkurra áratuga skeið, að slíkt skeður, í fyrsta skipti um langa hríð, að ekki er veitt ein einasta króna á fjárlfrv. til brúargerða í Austur-Skaftafellssýslu. Ég bið hv. þm. að taka eftir því. En til brúargerða í Norður-Múlasýslu eru aðeins veittar smáar fjárhæðir í tvær brýr, sem að miklu leyti er búið að byggja fyrir fram.

Þá kem ég að brúm í Suður-Múlasýslu. En það er þannig núna í fjárlfrv. varðandi brýr í Suður-Múlasýslu, sem er einhver stærsta sýsla landsins og þar sem fullt er af óbrúuðum vatnsföllum, að það eru veittar samkv. till. fjvn. einar 300 þús. kr. til brúa í sýslunni, og það er fjórði hlutinn af því, sem þarf til þess að byggja upp að nýju eina gamla brú. Það er ekki ein einasta króna veitt á fjárlfrv. til þess að byggja nýjar brýr í allri Suður

Múlasýslu, — ekki ein króna. Það er ekki einu sinni, að myndarskapur þess meiri hl., sem hér ræður, nái til þess, að fé til að endurbyggja gamla brú í sýslunni sé tekið af því fjármagni, sem varið er til að endurbyggja gamlar brýr eftir fjárl., heldur verður að setja einnig 1/4 af því yfir í fjárveitingar til nýrra brúa. Og það~ á svo að verða til þess, að ekki komi ein króna, ekki grænn eyrir, til nýrra brúa í allri Suður-Múlasýslu.

En við leyfum okkur að stinga upp á, að úr þessu verði dálítið bætt og veittar verði 780 þús. kr. til viðbótar þeim 100 þús. kr., sem fyrir eru af geymdu fé, til að brúa Selá í Álftafirði. Það eru eitthvað 4 ár síðan byrjað var að veita fé í þessa brú, það var áður en viðreisnin hófst. Og það situr enn við þær sömu 100 þús. kr., sem alltaf hafa verið geymdar síðan, hefur ekki eyrir bætzt við á fjárlögum. En nú leggjum við til, að hv. Alþingi samþykki 780 þús. kr. í þessa brú, þannig að hægt sé að byggja hana næsta sumar.

Enn fremur leyfum við okkur að leggja til, að til Norðurdalsárbrúar í Breiðdal verði einnig veittar 600 þús. kr. Teljum við það enga frekju að fara fram á, að þessi tvenn framlög séu veitt til brúargerða í Suður-Múlasýslu, þegar athugað er ástand þessara mála í heild, þar í sýslu og annars staðar á landinu. En við mótmælum því sem alveg sérstakri, — mér liggur við að segja ofsókn í garð Sunnmýlinga, að það skuli vera hugmyndin að veita aðeins 300 þús. kr. til brúargerða í allt þetta byggðarlag, eða sem svarar 1/4 hluta af því, sem þarf til að endurbyggja eina gamla brú. Það hefði einhvern tíma ekki þótt rismikil framkvæmd í því byggðarlagi, þó að margt sé þar ógert í þessum efnum. Það hefur aldrei komið fyrir í seinni tíð, að ekki hafi verið veitt framlag til einnar sæmilegrar brúar á ári. Niður fyrir það mun ekki hafa verið farið áratugum saman, fyrr en nú.

Þá er það varðandi hafnir. Það er fyrst, að ég vil mæla hér fáein orð fyrir framlögum til hafnargerðar í Vopnafjarðarkauptúni. Eins og menn vita, hefur síld legið mjög fyrir Austurlandi og Norðausturlandi síðari árin og raunar um langa hríð verið mjög góð síldargengd út af Vopnafirði. Þar hefur verið komið upp myndarlegri síldarverksmiðju og söltunarstöðvum nokkrum, en ekkert hrekkur til þess að taka á móti síldinni, sem veiðist á þessum slóðum. Og alveg sérstaklega veldur það miklum vandkvæðum, hve ófullkomin er aðstaðan við höfnina í Vopnafirði. Þarf að bæta úr því sem allra bráðast og myndarlegast, og er þar brennandi áhugi fyrir því að koma upp góðri hafskipabryggju, sem jafnframt mundi greiða mjög fyrir söltun frá því, sem nú er. Þetta er ekki aðeins mál þeirra Vopnfirðinga, heldur allra landsmanna, því að þarna flykkjast að skip úr öllum áttum á síldarvertíðum. Það eru aðeins ætlaðar 200 þús. kr. í þessa framkvæmd á fjárl., en slíkt nær engri átt samanborið við önnur framlög í þessu skyni, og ég botna ekkert í, hvernig á þessu stendur, að víð þetta hefur verið látið sitja. Fyrsti áfangi þarna kostar a.m.k. 4-6 millj. kr., það, sem minnst er hægt að gera í einni lotu. Við leggjum til, að framlagið verði fært í 500 þús., hækkað um 300 þús. Sýnist okkur það þá vera orðið dálítið hliðstætt við það, sem ætlað er til annarra byggðarlaga.

Þá leggjum við til, að framlag til bryggjugerðar í Borgarfirði eystra hækki um 100 þús., en í hana eru ætlaðar 50 þús. á fjárl. Þarna þarf að lengja bryggjuna um 35 m eða svo til þess að komast út á sómasamlegt dýpi fyrir miðlungsbáta. Þetta er lífsnauðsyn, hreinlega lífsnauðsyn fyrir byggðarlagið. Þarna er gott að stunda fiskveiðar á smærri bátum, aflasælt og sæmileg afkoma. Þarna væri hægt að taka á móti síld til söltunar með góðu móti, og staðurinn liggur vel til þess að fá söltunarsíld, ef bryggjan væri lengri og betri. Það er verið að reyna að taka þarna á móti síld til söltunar, en skilyrðin eru vond. Þetta er engin óskapleg framkvæmd, sem þarna þarf að gera, og Borgarfjörður á nokkuð af geymdu fé hjá ríkissjóði, sem kemur að gagni. Við vonum því, að hægt verði að fara af stað næsta sumar. En allt væri þetta miklu öruggara, ef hv. þm. vildu fallast á að færa fjárveitinguna dálítið upp, eins og við stingum upp á.

Þá leggjum við til, að fjárveiting til hafnargerðar í Fáskrúðsfirði verði hækkuð um 100 þús., úr 100 þús. í 200. Þar er mikið um að vera á sumrum, bæði útgerð veruleg og síld er lögð þar á land til bræðslu og söltunar í vaxandi mæli. Þeir hafa brotizt í því að koma þar upp bryggju til löndunar á síld fyrst og fremst og tekið hin venjulegu hafnargerðarlán og einnig lán út á væntanleg ríkisframlög, nokkur hundruð þús. kr. Okkur sýnist þess vegna ósanngjarnt að ætla Fáskrúðsfirði aðeins 100 þús. kr. á fjárlagafrv., þar sem búið er að gera þetta mikið í hafnarmálum staðarins og búið að safna þar skuldum heima fyrir í því sambandi, og leggjum því til, að fjárveitingin sé færð í 200 þús. kr.

Þá er það loks Neskaupstaður, sem er stærsta byggðarlag á Austurlandi. Þar er komin sæmilega myndarleg síldarbræðsla og mikil síldarsöltun orðið og útgerð jafnframt. En á þessum stað skortir mjög á sæmilega aðstöðu við höfnina og hefur lengi gert og þolir bókstaflega enga bið, að myndarlegt skref verði stigið í þeim málum. En það kostar mikið og ekki er hægt að stíga skrefið mjög stutt, það verður að leggja verulegt fjármagn fram strax. Það eru ætlaðar í þessu skyni 450 þús. á fjárlagafrv. En sannleikurinn er sá, að þessi framkvæmd í Neskaupstað er hliðstæð þeim, sem fá meiri framlög á fjárlögunum, t.d. 600 þús. kr., og þess vegna leggjum við til, að þessi fjárveiting verði hækkuð um 150 þús. upp í 600 þús. kr. Þá mundum við telja, að hliðstætt væri veitt í þetta byggðarlag við önnur.

Þá eigum við tillögu varðandi fyrirhleðslur á tveimur stöðum. En þannig eru fyrirhleðslumálin vaxin, að ef fyrirhleðslurnar eru í þágu mannvirkja, sem það opinbera stendur að, eru þær yfirleitt greiddar að öllu leyti úr ríkissjóði, en ef þær eru taldar eingöngu í þágu hlutaðeigandi byggðarlags, er krafizt framlags á móti að heiman að 1/8. Undanfarið hefur verið unnið að því af og til að hlaða nokkuð fyrir Laxá í Nesjum, því að hún er óróleg og hleypur á báða bóga, ef ekki eru hafðar neinar hömlur á henni, og gerir því tjón. Fram að þessu hefur byggðarmönnum verið ætlað að leggja 1/8 fram í móti. Og þannig er því háttað einnig á fjárlagafrv., sem fyrir liggur. En nú eru ástæður breyttar, því að ætlazt er til, að þarna á bökkum Laxár verði reistur flugvöllur, og er þegar byrjað að vinna þar að sjúkraflugvelli. Nú er því sanngjarnt að breyta til og veita allt það fé, sem til þarf, úr ríkissjóði, til að hafa hemil á ánni. Þess vegna leggjum við til, að sú breyting verði gerð, að ekki verði krafizt framlags heiman að í sambandi við fyrirhleðsluna við Laxá í Nesjum. Ástæður eru breyttar, eins og ég var að segja, á þá lund, að fyrirhleðslan verður óhjákvæmileg til þess að vernda flugvallarstæðið.

Þá er í Öræfunum lítil á, sem heitir Stigá. Gert er ráð fyrir fyrirhleðslu við það vatnsfall og framlagi frá heimamönnum, en það er ekki sanngjarnt, því að fyrirhleðslan við þessa á er fyrst og fremst til að beina ánni að væntanlegu brúarstæði, og er þess vegna nákvæmlega hliðstæð þeim fyrirhleðslum, sem ríkið hefur kostað annars staðar að öllu leyti. Þess vegna leggjum við einnig til, að þarna verði breytt um og ekki krafizt mótframlags heiman að.

Þá kem ég loks að tillögu, sem við flytjum við 22. gr. fjárlaga, en hún er um að heimila ríkisstjórninni að ábyrgjast allt að 25 millj. kr. lán fyrir Eskifjarðarhrepp eða félag sem Eskifjarðarhreppur gengst fyrir, sem komið yrði á fót til þess að reísa síldarverksmiðju á Mjóeyrinni við Eskifjörð. Fyrir þessari tillögu liggja þau rök, sem ég nú skal greina í örfáum setningum til þess að þreyta ekki hv. þingmenn.

Eins og ég gat um áðan, hefur síldin undanfarið legið í vaxandi mæli við Austurland, og sumir telja nú raunar, að síldin hafi að talsverðu leyti legið þar áður, þótt menn veittu því ekki athygli, vegna þess að sem kunnugt er, þá urðu menn ekki síldarinnar varir áður fyrr, nema því aðeins að hún væði, nema það væri vaðandi síld. En nú hafa menn sannarlega orðið hennar varir og veitt þarna mjög mikið ár eftir ár. En sannleikurinn er sá, að sú síld, sem veiðist fyrir Austurlandi, nýtist ekki nema að sáralitlu leyti. Hún nýtist ekki nema að sáralitlu leyti, og það er mjög áríðandi, að hv, þm. geri sér það ljóst. Og það er vegna þess, hversu lítið af síld er hægt að bræða á Austurlandi. Ef flotinn veiðir nokkuð að ráði af síld fyrir Austurlandi, verður að flytja meginmagnið af síldinni ekki aðeins norður fyrir Langanes til Raufarhafnar, heldur alla leið norður á Siglufjörð og jafnvel norður til Skagastrandar. Þetta þýðir, að skip, sem veiðir t.d. út af Norðfirði eða Seyðisfirði, er í blíðskaparveðri heilan sólarhring að komast að bræðslunni, undireins og fullt er orðið í bræðslunum fyrir austan, og svo náttúrlega heilan sólarhring til baka. Það sjá allir, hvers konar vinnubrögð þetta eru. Þegar það svo bætist við, að sé ekki þeim mun stilltara, þá er ómögulegt að fara með síldarfarma á veiðiskipunum þessa leið, þá sjá menn, hve gífurlegu tjóni það veldur fyrir sjávarútveginn og þjóðarbúið í heild sinni, hversu litið er hægt að bræða af síld á Austfjörðum.

Ég hef lengi bent á það og haldið því fram, að það þurfi að dreifa síldarbræðslunum um ströndina frá Austfjörðunum og alla leið norður fyrir, það verður að vera þannig, og svo einnig við suðvesturlandið. Ef við litum á norður- og austurmiðin sem eitt veiðisvæði, því að sumarvertíðin er nú á þeim slóðum öllum, sjáum við, að það er ekkert jafnvægi í þessu, það eru svo miklu minni bræðsluafköst fyrir sunnan Langanes en fyrir norðan.

Nú hefur verið reynt að bæta úr þessu, en hefur ekki verið hlaupið að því. Það hefur verið við ramman reip að draga. Stjórnarvöldin hafa yfirleitt ekki viljað útvega neitt fjármagn til að byggja bræðslur á Austurlandi, það hafa með harmkvælum verið píndar út ríkisábyrgðir, en mönnum verið sagt, að þeir yrðu að útvega sér peningana sjálfir. Og með þessum harmkvælum hefur verið komið þarna upp sæmilegum bræðslum sums staðar, og hefur þá komið til hjálpar, að vegna síldargengdarinnar hefur afkoman verið sæmileg nú í 2 ár. Ég nefni reynslu síldarverksmiðja ríkisins til dæmis um, hversu erfitt hefur verið að fá fjármagn til að bæta um í þessu skyni. Síldarverksmiðjum ríkisins var heimilað í fyrra að bæta þarna nokkuð úr, kaupa verksmiðju á Seyðisfirði og stækka hana og byggja litla verksmiðju á Reyðarfirði. í þessar framkvæmdir fór náttúrlega mikið fé á vegum síldarverksmiðja ríkisins. Ég held ég fari rétt með, að það eru aðeins milli 10 og 12 millj., sem síldarverksmiðjur ríkisins hafa fengið að láni í þessar framkvæmdir, þó að varið hafi veríð í þetta 50—60 millj. kr. Allt hitt urðu síldarverksmiðjur ríkisins að taka af eigin fé, eigin ágóða, sem hefur verið talsverður þessi ár, enda eru þær nú keyrðar gersamlega fastar fjárhagslega með þessum aðförum.

Þetta er sagan af því, hvernig það hefur verið að sækja fjármagn í greipar ríkisstj. til þess að byggja upp síldariðnaðinn á Austurlandi, ekki bara í þágu Austfirðinga, heldur í þágu allrar þjóðarinnar, eins og þessi mál hafa lagzt á undanförnum árum. Í einkaverksmiðjurnar hefur ríkisstj. ekki viljað veíta grænan eyri, með alls konar úrtölum veitt ábyrgðir, og síldarverksmiðjur ríkisins nánast engan stuðning fengið til þess að bæta þarna móttökuskilyrðin af sinni hálfu.

Stjórn síldarverksmiðja ríkisins lagði til í fyrrahaust, að komið yrði upp á Eskifirði umhleðslustöð fyrir síld með það fyrir augum, að þar kæmi síðan verksmiðja í framhaldi af því. Ríkisstj. vildi ekki fallast á þessa tillögu síldarverksmiðjustjórnarinnar, og varð þess vegna ekkert úr framkvæmdum á þessum stað. En á hinn bóginn var því lýst yfir, bæði af síldarverksmiðjustjórninni og ríkisstj., að næstu framkvæmdir á vegum síldarverksmiðja ríkisins í þá átt að koma upp nýjum verksmiðjum skyldu verða þær að byggja upp þessa umhleðslustöð á Mjóeyrinni við Eskifjörð, — umhleðslustöð, sem væri upphaf að síldarverksmiðju á þeim stað. En þrátt fyrir stórfellda eftirgangsmuni manna úr þessu byggðarlagi nú í haust hafa engin fyrirheit fengizt um, að reynt verði að standa við það, sem yfirlýst var í fyrravetur varðandi þessar framkvæmdir á Mjóeyrinni við Eskifjörð. Er ekki annað sjáanlegt en að ætlun yfirvaldanna í þessu efni sé sú, að þar verði ekkert gert af því, sem yfirlýst var að gert yrði. Út af þessu eru Eskfirðingar staddir í miklum vanda og hafa hugsað sér að reyna að brjótast í því, a.m.k. ef ekkert verður gert af hendi yfirvaldanna og síldarverksmiðja ríkisins, að reyna að koma upp sjálfir síldarverksmiðju á Mjóeyrinni. Förum við nú fram á, að ríkisstj. verði gefin heimild til að ábyrgjast fyrir Eskifjörð í þessu skyni 25 millj. kr., sem væntanlega mundi nægja til þess að koma þarna upp 3 þús. mála verksmiðju eða svo, sem mætti kallast sæmileg stærð, og gæti komið að verulegu gagni fyrir byggðarlagið og þó fyrst og fremst fyrir síldveiðiflotann. Ég legg áherzlu á, að þótt þetta mál varði Eskifjörð að vísu miklu, þá varðar það þó enn þá meira síldveiðiflotann og þjóðarbúið í heild, því að verksmiðja þarna eykur líkurnar fyrir því, að hægt verði að nýta betur en áður hefur verið mögulegt það mikla síldarmagn, sem veiðist fyrir Austfjörðum. Það er engin ástæða til þess að álíta, að nokkur breyting verði á í þeim efnum. Það er þvert á móti fullkomin ástæða til að álíta, að með þeirri síldveiðitækni, sem nú er orðin, og möguleikum til þess að leita að síldinni verði hægt að veiða síldina meira og minna á öllu þessu svæði að sumrinu til, fyrir Norðurlandi öllu saman, Norðausturlandi og Austfjörðum, alveg suður undir Berufjörð.

Við leggjum því hina mestu áherzlu á, að það verði komið til móts við Eskfirðinga í þessu efni, og gerum ráð fyrir, að þeir verði þá sjálfir að leggja fram 15% af stofnkostnaði verksmiðjunnar og ábyrgðin nái til 85%, eins og venja hefur verið, þegar ríkisábyrgðir hafa verið veittar til að koma upp slíkum verksmiðjum.

Þetta er nú það, sem ég vildi sagt hafa um þær brtt., sem við flytjum og ég vil vona að menn sjái sér fært að fylgja.

Að lokum vil ég lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. ríkisstj. hefur látið leggja fram tillögu um að afla sér lánsheimildar til Keflavíkurvegarins. Þar með er úr því máli skorið, og vildi ég mega vona, að ekki þurfi að eiga í útistöðum aftur út af hliðstæðu máli.